TP.HCM kiến tạo đô thị cảng thông minh khu vực Tân Phước - Cái Mép Hạ
Đối với TP.HCM, khu vực Tân Phước – Cái Mép Hạ nổi lên như một không gian chiến lược, hội tụ nhiều điều kiện thuận lợi về cảng biển nước sâu, logistics, kết nối đa phương thức, kinh tế biển.
Đây là một trong những quan điểm mấu chốt được các chuyên gia khoa học, các nhà nghiên cứu tập trung thảo luận tại Hội thảo "Kiến tạo đô thị thông minh Tân Phước - Hạt nhân của Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ trong cực tăng trưởng phía Nam, TP.HCM" (cuối tháng 8/2026).
Giao thông đi trước, chú trọng phát triển công nghiệp
Sau khi TP.HCM mở rộng không gian phát triển, Tân Phước là hạt nhân của Khu thương mại tự do Cái Mép Hạ trong cực tăng trưởng phía Nam, TP.HCM. Tân Phước có điều kiện tiếp cận một hệ sinh thái kinh tế biển quy mô lớn hơn. Địa phương rộng 8.362 ha, dân số hiện khoảng 31.000 người. Tuy nhiên, khoảng 5.440 ha, tương đương 65,03% diện tích tự nhiên, nằm trong Phân khu số 7 chưa được phê duyệt.
Theo ông Huỳnh Trung Sơn - Chủ tịch UBND phường Tân Phước, vấn đề cốt lõi không phải địa phương có bao nhiêu đất, mà là có thể tổ chức quỹ đất ấy như thế nào để tạo ra giá trị. “Giá trị chiến lược của Tân Phước không nằm ở diện tích đất, mà ở khả năng điều phối các dòng chảy kinh tế tại điểm giao nhau”, ông nói.
Từ cách nhìn này, tư duy phát triển cần chuyển từ khai thác đất sang kiến tạo giá trị. Hạ tầng phải được xem là “mạch dẫn” để kết nối cảng, khu thương mại tự do, khu công nghiệp, logistics và các khu đô thị.
Trước mắt, Tân Phước cần tháo các điểm nghẽn trên các tuyến 992B, 992C. Đây là những tuyến có vai trò kết nối quan trọng nhưng chưa đáp ứng yêu cầu của một không gian hậu cần cảng hiện đại.
Cùng với đó là tổ chức lại không gian phát triển theo các hạt nhân mới. Khu hành chính tập trung dự kiến khoảng 200 ha, trong đó phần thuộc Tân Phước khoảng 100 ha, có thể trở thành một cực phát triển mới. Khu vực Trường bắn Lam Sơn sau khi di dời cũng mở ra dư địa đáng kể cho việc tái cấu trúc không gian đô thị.
Như vậy, bài toán của Tân Phước - Cái Mép Hạ không đơn thuần là mở rộng đô thị. Đó là tổ chức lại không gian để các dòng hàng hóa, vốn, lao động, dữ liệu và dịch vụ có thể vận hành hiệu quả hơn.
Nếu xem Tân Phước là một mắt xích trong chuỗi kinh tế cảng biển, giao thông chính là điều kiện đầu tiên để mắt xích ấy hoạt động.
Theo ThS.KTS. Phạm Văn Phước - Ủy viên Ban Chấp hành Hội Kiến trúc sư TP.HCM, đến năm 2045 dân số Tân Phước có thể đạt khoảng 144.500 người, gần gấp 5 lần hiện nay. Quy mô dân số ấy đặt ra yêu cầu phải chuẩn bị hạ tầng từ sớm, thay vì để đô thị phát triển rồi mới chạy theo giải quyết ùn tắc và quá tải.
Khu vực Tân Phước - Cái Mép Hạ cách sân bay quốc tế Long Thành khoảng 40 km và trung tâm TP.HCM cũ khoảng 60 km. Vị trí này tạo điều kiện để hình thành mạng lưới giao thông đa phương thức, nhưng cũng đòi hỏi phải giảm sự phụ thuộc vào Quốc lộ 51.
Trong quy hoạch, cần tính đồng bộ giữa đường bộ và các tuyến vành đai, cao tốc; tuyến đường sắt Biên Hòa - Vũng Tàu; giao thông thủy trên sông Cái Mép, Mỏ Nhát; các trung tâm logistics và ICD và đầu mối giao thông theo mô hình TOD.
Khi hạ tầng được đặt trước, không gian đô thị mới có thể phát triển theo hướng có tổ chức. Ngược lại, nếu đô thị và khu công nghiệp phát triển trước, hạ tầng sẽ luôn ở thế chạy theo.
Cùng với giao thông, cấu trúc công nghiệp cũng cần thay đổi. Tân Phước không nên tiếp tục dựa vào mô hình công nghiệp đơn chức năng, sử dụng nhiều đất và tạo áp lực lớn lên hạ tầng.
Thay vào đó là các ngành công nghệ cao, công nghiệp hỗ trợ, chế biến sâu và những lĩnh vực tạo giá trị gia tăng lớn. Đây cũng là cách rút ngắn chuỗi cung ứng, nâng khả năng kết nối trực tiếp với hệ thống cảng nước sâu và thị trường quốc tế.
Nói cách khác, giao thông tạo khả năng kết nối, còn chất lượng công nghiệp quyết định Tân Phước giữ lại được bao nhiêu giá trị từ dòng hàng hóa đi qua.
Thể chế và dữ liệu là hạ tầng mới
Từ Singapore, Rotterdam đến Busan - Jinhae, kinh nghiệm quốc tế cho thấy một trung tâm kinh tế biển hiện đại không cạnh tranh bằng việc có cảng lớn hay nhiều đất. Năng lực cạnh tranh ngày càng nằm ở tốc độ xử lí dữ liệu, khả năng điều phối logistics và độ mở của thể chế.
Theo PGS.TS Nguyễn Minh Hòa - chuyên gia nghiên cứu đô thị, Tân Phước có thể tận dụng Cái Mép Hạ FTZ rộng 4.174 ha như một “phòng thí nghiệm” chính sách cho mô hình phát triển mới.
Trong đó, dữ liệu phải trở thành một lớp hạ tầng quan trọng của đô thị cảng. Một hệ thống Digital Twin có thể tích hợp dữ liệu không gian, GIS, AI và IoT để theo dõi, dự báo và điều phối theo thời gian thực các dòng hàng hóa, năng lực cảng, giao thông và hạ tầng logistics.
Khi dữ liệu được kết nối, việc quản lí không còn chỉ dựa trên những con số thống kê quá khứ. Chính quyền có thể nhìn thấy sự vận động của đô thị, nhận diện điểm nghẽn và chủ động điều chỉnh trước khi phát sinh quá tải. Tuy nhiên, công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng một cơ chế quản trị đủ linh hoạt.
PGS.TS. Nguyễn Minh Hòa đề xuất xây dựng cơ chế phối hợp đặc thù đến năm 2030, hướng tới mô hình hệ sinh thái quản trị tích hợp, có thể gọi là “Vùng quản trị phát triển phía Nam”.
Cơ chế này cần đủ năng lực phối hợp giữa hạ tầng quốc gia và địa phương; giữa đường bộ, đường sắt, đường thủy, cảng biển và logistics; đồng thời xử lí bài toán đất đai đang phân tán giữa nhiều cơ quan, đơn vị, trong đó có các khu vực quốc phòng.
Nếu hạ tầng vật chất là nền móng của đô thị cảng, thì thể chế và dữ liệu chính là “hạ tầng mềm” quyết định tốc độ vận hành của toàn hệ thống.
Phát triển cảng phải đi cùng hạ tầng xanh
Một đô thị cảng thông minh không thể được đo bằng số lượng container hay diện tích khu công nghiệp. Cuối cùng, chất lượng của đô thị phải được thể hiện ở khả năng sống, làm việc và phát triển lâu dài của con người.
TSKH.KTS Ngô Viết Nam Sơn, chuyên gia quy hoạch, lưu ý Tân Phước hiện có khoảng 120 khu đất quy hoạch công viên, cây xanh nhưng chưa được đầu tư. Trong khi đó, một số khu dân cư nằm khá gần khu công nghiệp nặng, tiềm ẩn nguy cơ về môi trường và an toàn. Vì vậy, cùng với “hạ tầng xám” như đường sá, cảng, logistics, Tân Phước cần đầu tư tương xứng cho “hạ tầng xanh”.
Núi Thị Vải, hệ thống rừng ngập mặn cùng sông Cái Mép, Mỏ Nhát cần được xem là một phần của cấu trúc đô thị xanh - xanh dương. Đây không phải những khoảng không gian để dành, mà là hạ tầng tự nhiên giúp điều tiết nước, giảm ngập, thích ứng biến đổi khí hậu và nâng chất lượng môi trường. Đặc biệt, cần hình thành các vành đai sinh thái quanh những hành lang vận tải container, nhất là khu vực phía tây. Những dải xanh này có thể tạo lớp đệm giảm tiếng ồn, bụi và tác động môi trường trước khi lan tới khu dân cư.
Theo TSKH. KTS Ngô Viết Nam Sơn, nếu 120 khu đất công viên được đưa vào sử dụng cùng với việc bảo tồn rừng ngập mặn và hệ thống sông, Tân Phước sẽ có thêm một lớp “hạ tầng tự nhiên” để chống chịu với biến đổi khí hậu. Quan trọng hơn, một đô thị cảng xanh và đáng sống sẽ có khả năng thu hút chuyên gia quốc tế, lao động chất lượng cao và các doanh nghiệp công nghệ.
Có thể nói, từ quỹ đất đến dòng chảy kinh tế; từ giao thông đến logistics; từ dữ liệu, thể chế đến không gian xanh, các cấu phần của khu vực Tân Phước - Cái Mép Hạ cần được nhìn trong một chỉnh thể thống nhất. Khi hạ tầng đi trước, công nghiệp đi sâu, dữ liệu kết nối, thể chế đủ mở và thiên nhiên được xem là một phần của hạ tầng, Tân Phước - Cái Mép Hạ mới có thể chuyển từ một vùng hậu cảng thành đô thị cảng thông minh, hiện đại và đáng sống của TP.HCM.
