Nikola Tesla Kì 3: Chôn vùi giấc mơ vì sự tham lam của tư bản
Đứng trước đống tro tàn của phòng thí nghiệm trên đại lộ South Fifth Avenue vào tháng 3 năm 1895, nhiều người tin rằng sự nghiệp của Nikola Tesla đã vĩnh viễn khép lại.
Hàng nghìn giờ nghiên cứu, vô số bản vẽ kĩ thuật và những cỗ máy mang tính cách mạng đều hóa thành tro bụi sau một đêm hỏa hoạn hung tàn. Nhưng đối với một trí tuệ vượt thời đại, ngọn lửa tàn phá ấy lại dọn đường cho một tầm nhìn vĩ đại hơn. Rũ bỏ lớp áo của một kỹ sư dòng điện xoay chiều đơn thuần, Nikola Tesla bắt đầu phóng tầm mắt ra khỏi những giới hạn vật lí của dây dẫn, hướng tới một bầu trời ngập tràn năng lượng vô hình.
Giai đoạn từ 1895 đến 1906 đánh dấu những năm tháng rực rỡ nhất trong tư duy sáng tạo của ông, nơi những tia sét nhân tạo xé toạc bầu trời cao nguyên Colorado và ngọn tháp Wardenclyffe vươn cao mang theo khát vọng cung cấp năng lượng miễn phí cho toàn nhân loại, dẫu cuối cùng giấc mơ ấy lại vỡ vụn trước sự tàn khốc của lòng tham và giới tư bản.
Con tàu điều khiển từ xa và những sóng âm bí ẩn của Nikola Tesla
Sau thảm họa hỏa hoạn, Nikola Tesla nhanh chóng vực dậy tinh thần và thiết lập một phòng thí nghiệm mới tại đường Houston, New York. Tại đây, ông đắm chìm vào thế giới của tần số cao, các luồng sóng vô hình và sự cộng hưởng cơ học. Những thí nghiệm của ông trong giai đoạn này vượt xa khỏi trí tưởng tượng của những nhà khoa học đương thời, chạm đến ranh giới của những phép màu. Một trong những sự kiện gây chấn động nhất diễn ra vào năm 1898, khi ông nghiên cứu về máy phát dao động cơ học, một thiết bị nhỏ gọn nhưng ẩn chứa sức mạnh cộng hưởng kinh hoàng.
Thiết bị này hoạt động dựa trên nguyên lý đồng bộ hóa các rung động nhỏ bé thành một luồng sóng cơ học khổng lồ. Một ngày nọ, Tesla gắn chiếc máy nhỏ bằng nắm tay này vào cột trụ thép chịu lực của tòa nhà chung cư nơi đặt phòng thí nghiệm. Ông bắt đầu điều chỉnh tần số rung. Ban đầu, mọi thứ tĩnh lặng. Nhưng dần dần, các luồng sóng cộng hưởng lan tỏa xuyên qua các tầng nhà, truyền xuống nền móng và kích hoạt một trận rung chuyển dữ dội khắp khu vực xung quanh.
Cửa sổ của các tòa nhà lân cận vỡ vụn, thạch cao từ trên trần rơi lả tả, những đường ống nước bằng gang nứt toác. Người dân thành phố New York hoảng loạn lao ra đường, đinh ninh rằng một trận động đất tự nhiên vừa ập đến. Lực lượng cảnh sát nhanh chóng xác định tâm điểm của sự hỗn loạn bắt nguồn từ tòa nhà của Tesla và lập tức ập tới.
Ngay khi họ phá cửa xông vào, cảnh tượng đập vào mắt là hình ảnh nhà phát minh đang vung một chiếc búa tạ tảng lớn đập nát thiết bị dao động của mình để ngăn chặn một thảm họa sụp đổ dây chuyền. Sự kiện này minh chứng cho niềm tin mãnh liệt của Tesla về sức mạnh vô tận của tần số và sự cộng hưởng, những yếu tố ông tin rằng có thể chẻ đôi cả trái đất nếu được tính toán chính xác.
Song song với các nghiên cứu cơ học, Tesla tiến sâu vào lĩnh vực bức xạ điện từ và ánh sáng vô hình. Ông đã tạo ra những bóng đèn huỳnh quang và bóng đèn chân không thắp sáng bằng trường điện từ tần số cao mà không cần bất kì dây dẫn nào nối trực tiếp. Cùng lúc đó, ông tiến hành vô số thí nghiệm chụp ảnh bằng tia X (mà ông gọi là "shadowgraphs").
Bằng các cuộn dây phát tần số cao, Tesla chụp được hình ảnh xương bàn tay, chân và hộp sọ người với độ chi tiết kinh ngạc. Tuy nhiên, sự khiêm tốn đã khiến ông không công bố rộng rãi các kết quả này trước khi Wilhelm Röntgen chính thức nhận giải Nobel về tia X, dẫu những bức ảnh của Tesla được giới thượng lưu khoa học đánh giá là sắc nét và vượt trội hơn rất nhiều.
Đỉnh điểm cho những nỗ lực làm chủ sóng vô hình của Nikola Tesla chính là cuộc Triển lãm Điện lực tại Madison Square Garden vào năm 1898. Tại đây, trước hàng nghìn ánh mắt tò mò của công chúng, Tesla đã giới thiệu một cỗ máy làm thay đổi vĩnh viễn khái niệm về sự tự động hóa. Đó chiếc thuyền điều khiển từ xa bằng sóng vô tuyến đầu tiên trên thế giới (Teleautomaton).
Giữa hội trường rộng lớn, một bể nước nhân tạo được dựng lên. Phía trên mặt nước, một chiếc thuyền nhỏ vỏ đồng dài khoảng 1,2 m lặng lẽ trôi. Đứng cách đó một khoảng xa, Tesla cầm trên tay một thiết bị điều khiển bằng gỗ tích hợp các công tắc và cần gạt. Không có bất kì sợi dây nào kết nối giữa ông và con thuyền.
Khi Tesla gạt công tắc, chiếc thuyền bắt đầu rẽ nước tiến lên phía trước. Ông tiếp tục điều khiển con thuyền rẽ trái, rẽ phải, dừng lại, thậm chí bật tắt các ngọn đèn gắn trên boong tàu theo yêu cầu ngẫu nhiên của khán giả. Công chúng lúc bấy giờ, vốn chưa từng khái niệm về sóng radio hay sự điều khiển không dây, đã chìm trong sự ngỡ ngàng tột độ và hoài nghi sâu sắc. Đám đông xì xào bàn tán.
Một số người quả quyết rằng Nikola Tesla đang sử dụng ma thuật hoặc thuật ngoại cảm để điều khiển chiếc thuyền bằng sức mạnh tâm trí. Nhiều người khác lại la ó, cho rằng đây là một trò lừa bịp rẻ tiền và chắc chắn Tesla đã giấu một con khỉ nhỏ hoặc một chú lùn được huấn luyện kĩ lưỡng bên trong khoang tàu để kéo các đòn bẩy. Bất chấp sự chế nhạo và thiếu hiểu biết của thời đại, sự kiện tại Madison Square Garden đã đặt viên gạch nền móng đầu tiên cho toàn bộ ngành công nghiệp tự động hóa, kĩ thuật robot và công nghệ máy bay không người lái (drone) của hàng thế kỉ sau.
Tiếng sấm ở Colorado Springs và những tín hiệu từ vũ trụ
Cuối năm 1898, phòng thí nghiệm tại New York trở nên quá chật chội và nguy hiểm đối với những khát vọng khổng lồ của Tesla. Ông cần một không gian rộng lớn, tĩnh lặng và an toàn để thử nghiệm các hệ thống điện áp cao với quy mô chưa từng có trong lịch sử nhân loại. Tháng 5 năm 1899, theo lời mời của một người bạn và sự tài trợ từ một số nhà đầu tư, Tesla gói ghém hành lý, rời bỏ thành phố ồn ào để tiến về vùng cao nguyên Colorado Springs.
Nằm ở độ cao hơn 2000 m so với mực nước biển, Colorado Springs là một vùng đất hoang sơ, thường xuyên bị cày xới bởi những cơn bão sấm chớp dữ dội nhất lục địa Bắc Mỹ. Đối với Tesla, không khí loãng, môi trường tĩnh điện mạnh và những tia sét tự nhiên chính là phòng thí nghiệm hoàn hảo nhất do thiên nhiên ban tặng. Ngay khi đến nơi, ông đã chỉ đạo xây dựng một trạm nghiên cứu khổng lồ làm hoàn toàn bằng gỗ để tránh tình trạng dẫn điện ngoài ý muốn.
Điểm nhấn trung tâm của cấu trúc này là một cột tháp bằng gỗ vươn cao hàng chục mét lên bầu trời, trên đỉnh gắn một quả cầu đồng lớn để thu và phát phóng điện. Bên trong căn nhà gỗ, Tesla chế tạo thiết bị vĩ đại nhất của mình tính đến thời điểm đó: Máy phát khuyếch đại (Magnifying Transmitter), một phiên bản siêu lớn của Cuộn dây Tesla.
Những tháng ngày tại Colorado Springs trôi qua trong sự cô độc tột cùng nhưng ngập tràn những khám phá chấn động. Mục tiêu tối thượng của Tesla là tìm hiểu xem liệu trái đất có thể được sử dụng như một vật dẫn để truyền tải năng lượng điện đi khắp toàn cầu mà không bị suy hao hay không. Ông phát hiện ra nguyên lý về sóng dừng mặt đất, chứng minh rằng khi truyền một xung điện đủ mạnh vào lòng đất, sóng điện sẽ lan truyền đi khắp hành tinh, dội lại và có thể hội tụ để tạo ra các điểm năng lượng cực đại.
Để kiểm chứng lý thuyết này, Tesla đã thực hiện những thí nghiệm rúng động cả vùng cao nguyên. Trong bóng đêm tĩnh mịch, khi ông kéo cầu dao chính, nguồn điện khổng lồ được bơm vào hệ thống. Cuộn dây khổng lồ bắt đầu gầm rít như một con thú dữ, âm thanh chói tai đến mức có thể nghe thấy từ cách xa hàng chục km. Không gian quanh phòng thí nghiệm nặc mùi ozone khét lẹt.
Từ quả cầu đồng trên đỉnh tháp, những tia sét nhân tạo với độ dài lên đến 40 m xé toạc bầu trời đêm, tạo ra những tiếng sấm nổ vang rền làm rung chuyển cả nền đất. Sức mạnh điện trường phát ra từ hệ thống mạnh đến nỗi móng ngựa của những con ngựa chăn thả cách đó hàng km cũng xẹt ra tia lửa điện. Đàn bướm bay quanh khu vực vô tình bị tích điện, tỏa ra thứ ánh sáng kì ảo rồi rơi lả tả xuống mặt đất. Người dân thị trấn gần đó kinh hãi khi thấy các tia lửa điện phóng ra từ các vòi nước hoặc đế giày của họ khi bước đi trên cỏ.
Đỉnh cao của chuỗi thí nghiệm này là khoảnh khắc Tesla cắm hàng chục bóng đèn không có dây dẫn nối xuống bãi đất trống cách phòng thí nghiệm một khoảng rất xa. Khi hệ thống phát điện hoạt động, dòng năng lượng vô hình lan truyền qua lòng đất, làm các bóng đèn rực sáng giữa màn đêm nguyên thủy. Giấc mơ truyền tải điện năng không dây đã chính thức được chứng minh bằng thực nghiệm.
Nhưng Colorado Springs không chỉ mang đến cho Tesla những tia sét vang rền. Trong những đêm dài tĩnh lặng, khi bầu trời quang đãng và phòng thí nghiệm tắt mọi máy móc ồn ào, Tesla sử dụng các thiết bị thu sóng vô cùng nhạy bén để lắng nghe nhịp đập của trái đất. Một đêm nọ, thiết bị của ông bất ngờ ghi nhận được những chuỗi tín hiệu toán học nhịp nhàng, lặp đi lặp lại theo một trật tự hoàn hảo: một, hai, ba. Những tín hiệu này hoàn toàn khác biệt với sự nhiễu loạn ngẫu nhiên của các cơn bão hay hiện tượng thời tiết thông thường.
Với trực giác của một bộ óc luôn hướng về vũ trụ, Tesla mạnh mẽ tin rằng những xung điện có chu kì rất kì lạ này chính là tín hiệu liên lạc đến từ một nền văn minh ngoài hành tinh, rất có thể là sao Hỏa hoặc sao Kim. Mặc dù giới khoa học đương thời cực lực chế nhạo ý tưởng này, cho rằng ông chỉ vô tình bắt được tín hiệu vô tuyến từ một phòng thí nghiệm nào đó trên trái đất, niềm tin của Tesla về sự sống ngoài vũ trụ vẫn không hề suy xuyển. Ông đã dành phần đời còn lại ấp ủ các dự án chế tạo thiết bị liên lạc liên sao, khao khát trả lời tiếng gọi từ những tầng không gian xa thẳm.
Ngọn tháp Wardenclyffe và sự bạc bẽo của giới tư bản
Sau khi thu thập đủ dữ liệu thực nghiệm vô giá tại Colorado Springs, Tesla quay trở lại New York vào tháng 1 năm 1900 với một ngọn lửa nhiệt huyết rực cháy. Đầu óc ông lúc này không dừng lại ở việc chiếu sáng vài thành phố hay cung cấp năng lượng cho một khu vực. Ông phác họa ra một bản thiết kế định hình lại toàn bộ nền văn minh nhân loại: Hệ thống Truyền tải Toàn cầu. Tesla hình dung về một thế giới nơi tin tức, âm nhạc, hình ảnh, văn bản và đặc biệt là năng lượng điện có thể được truyền đi khắp hành tinh, đến mọi ngôi nhà, mọi con tàu trên biển khơi thông qua sóng vô tuyến và mạng lưới cộng hưởng mặt đất.
Để hiện thực hóa tầm nhìn vĩ đại này, Tesla cần một nguồn vốn khổng lồ. Ông tìm đến J.P. Morgan, một trong những nhà tài phiệt quyền lực và giàu có nhất lịch sử nước Mỹ. Giữa căn phòng làm việc sang trọng phủ đầy khói xì gà của Morgan, Tesla trình bày về dự án xây dựng một trạm phát sóng khổng lồ có khả năng truyền tín hiệu điện báo và tin tức vượt đại dương, thay thế hoàn toàn hệ thống cáp ngầm dưới biển đắt đỏ. Bị hấp dẫn bởi viễn cảnh độc quyền kiểm soát thông tin liên lạc và thị trường chứng khoán toàn cầu, Morgan đồng ý đầu tư 150 nghìn USD cho Tesla, đổi lấy 51% cổ phần trong các bằng sáng chế hiện tại và tương lai của ông.
Có được nguồn tài chính, Nikola Tesla mua một khu đất rộng lớn tại Long Island và đặt tên là Wardenclyffe. Ông mời kiến trúc sư danh tiếng Stanford White thiết kế một ngọn tháp hùng vĩ, vươn cao gần 60 m với một bán cầu khổng lồ bằng đồng nặng hàng chục tấn ngự trị trên đỉnh. Bên dưới mặt đất, một hệ thống hầm ngầm phức tạp cùng các cọc sắt đâm sâu hàng chục mét được xây dựng để bám chặt vào tầng đất chứa nước, tạo ra sự cộng hưởng hoàn hảo với từ trường trái đất. Ngọn tháp vươn lên giữa vùng Long Island như một kì quan của thế giới hiện đại, tượng trưng cho đỉnh cao trí tuệ và tình yêu thương bao la của Tesla dành cho nhân loại.
Nhưng đằng sau bề ngoài tráng lệ ấy, một bi kịch đang âm thầm thành hình. Mục tiêu thực sự của Tesla không chỉ là truyền tin tức như những gì ông đã cam kết với Morgan. Ông muốn sử dụng Wardenclyffe để phát năng lượng điện miễn phí cho toàn bộ hành tinh. Bất kì ai trên thế giới, chỉ cần một chiếc ăng-ten nhỏ và một đầu thu đơn giản cắm xuống đất, đều có thể lấy được năng lượng điện dồi dào từ bầu khí quyển.
Đó là một viễn cảnh không tưởng về một xã hội bình đẳng, nơi năng lượng không còn là thứ hàng hóa bị kiểm soát và bán kiếm lời. Tuy nhiên, nguồn vốn 150 nghìn USD nhanh chóng cạn kiệt trước quy mô khổng lồ của công trình. Vật giá leo thang trầm trọng, thị trường tài chính suy thoái khiến Tesla liên tục phải vay mượn và cầu xin Morgan cấp thêm vốn để hoàn thiện dự án.
Lúc này, một đòn giáng chí tử ập đến từ bên kia bờ biển. Tháng 12 năm 1901, nhà phát minh trẻ người Ý Guglielmo Marconi đã làm chấn động thế giới khi truyền thành công tín hiệu mã Morse của chữ "S" vượt qua biển Đại Tây Dương. Dù hệ thống của Marconi thực chất sử dụng tới 17 bằng sáng chế cốt lõi do chính Tesla thiết kế (điều mà Tòa án Tối cao Mỹ phải mất nhiều thập kỉ sau mới làm sáng tỏ và trả lại công bằng cho Tesla), sự kiện này đã tạo ra một cơn địa chấn trong giới tài chính. Marconi đã đạt được mục tiêu truyền tin liên lục địa bằng một hệ thống nhỏ gọn, rẻ tiền, đánh trúng vào lòng tham và nhu cầu thực dụng của giới tư bản, thay vì một hệ thống tháp khổng lồ đắt đỏ như Wardenclyffe.
Khi Tesla quyết định lật bài ngửa, thú nhận với J.P. Morgan rằng mục đích thực sự của tháp Wardenclyffe không nằm ở việc gửi các bức điện tín mà là truyền tải năng lượng miễn phí toàn cầu, vị tài phiệt đã bộc lộ bản chất của một nhà tư bản máu lạnh. Morgan lạnh lùng thốt lên một câu hỏi nổi tiếng đã định đoạt số phận của cả một kỉ nguyên khoa học: "Nếu bất cứ ai cũng có thể lấy được điện năng từ tháp của anh, vậy thì chúng ta sẽ đặt đồng hồ đo điện ở đâu để thu tiền?" Đối với giới tinh hoa tài chính, một công nghệ không mang lại sự độc quyền và lợi nhuận là một công nghệ vô giá trị, thậm chí là mối đe dọa phá vỡ nền móng kinh tế của họ.
N ếu bất cứ ai cũng có thể lấy được điện năng từ tháp của anh, vậy thì chúng ta sẽ đặt đồng hồ đo điện ở đâu để thu tiền?
J.P. Morgan
Morgan lập tức cắt đứt mọi nguồn tài trợ và sử dụng quyền lực của mình trên Phố Wall để chặn đứng mọi nỗ lực kêu gọi vốn từ các nhà đầu tư khác của Tesla. Dự án Wardenclyffe rơi vào bế tắc hoàn toàn. Đội ngũ nhân công nghỉ việc, các thiết bị máy móc dần rỉ sét dưới tác động của mưa nắng. Tesla cố gắng bám trụ, dồn những đồng xu cuối cùng từ các khoản tiền bản quyền ít ỏi để duy trì sự sống cho ngọn tháp, hy vọng một ngày nào đó thế giới sẽ tỉnh ngộ. Nhưng thời gian không mỉm cười với ông. Năm 1917, chính quyền Mỹ, e ngại ngọn tháp có thể bị lợi dụng làm điểm định vị cho tàu ngầm đối phương trong Chiến tranh thế giới thứ nhất, đã ra lệnh đánh mìn phá hủy công trình này.
Khối kiến trúc vĩ đại đổ sụp xuống mặt đất, tiếng kim loại gãy vụn vang lên vỡ nát như chính trái tim của nhà khoa học thiên tài. Những thanh thép gỉ sét và các cấu kiện bằng đồng sau đó bị bán dưới dạng phế liệu để gạt nợ cho chiếc hóa đơn lưu trú khách sạn Waldorf Astoria của Tesla.
Sự sụp đổ của Wardenclyffe không chỉ đẩy Tesla vào một cuộc khủng hoảng tài chính sâu sắc, nghèo túng và nợ nần chồng chất, mà còn giáng một đòn chí mạng vào tâm trí ông. Một trí tuệ vượt thời gian đã bị vùi dập không thương tiếc bởi sự tính toán thiển cận và lòng tham vô đáy của con người. Di sản vĩ đại nhất của Tesla đành phải khép lại, nhường chỗ cho bóng tối của những năm tháng hoàng hôn cô độc nơi góc phòng khách sạn lạnh lẽo giữa lòng New York.
Đón đọc kì 4: Những giây phút cuối đời