Việt Nam có còn là cứ điểm sản xuất hấp dẫn khi 'bão' AI ập đến?
Asia Manufacturing Index 2026 của Dezan Shira & Associates xếp Việt Nam ở vị trí thứ 3 trong 11 nền kinh tế sản xuất của châu Á. Nhưng chỉ vài tháng sau khi báo cáo được công bố, sản xuất toàn cầu đã bước sang một vòng mới.
Từ báo cáo AMI 2026: Việt Nam đã đi xa hơn một “công xưởng giá rẻ”
Đầu năm 2026, Dezan Shira & Associates đã công bố báo cáo “Asia Manufacturing Index 2026” (AMI 2026), đánh giá 11 nền kinh tế sản xuất châu Á dựa trên 8 trụ cột và 43 tham số. Báo cáo xếp Trung Quốc thứ nhất, Malaysia thứ hai và Việt Nam thứ ba. Đáng chú ý, Dezan Shira nhấn mạnh việc Việt Nam từ vị trí thứ hai xuống thứ ba không phản ánh sự suy yếu của các nền tảng sản xuất, mà cho thấy cạnh tranh trong khu vực đang ngày càng gay gắt hơn.
Nếu nhìn riêng Việt Nam, bức tranh mà Dezan Shira đưa ra khá tích cực. Việt Nam đứng thứ nhất về Kinh tế, thứ hai về Chính sách thuế, thứ ba về Thương mại quốc tế và thứ tư về Cơ sở hạ tầng. Trong một thập niên, Việt Nam đã chuyển dần từ một trung tâm lắp ráp dựa chủ yếu vào chi phí thấp sang một nền sản xuất đa dạng hơn, với các ngành điện tử, điện thoại thông minh, linh kiện ô tô, năng lượng tái tạo bên cạnh dệt may, da giày và nội thất. Một lợi thế đặc biệt của Việt Nam là mạng lưới thương mại, nhờ đó tiếp cận được nhiều thị trường lớn với các điều kiện ưu đãi.
Nhưng AMI cũng chỉ ra một nghịch lý. Việt Nam có Giá nhân công đạt 95/100, nhưng Năng suất lao động chỉ đạt 12/100. Điểm R&D chỉ 8/100 và Giáo dục đại học đạt 6/100, cùng với những khoảng trống về kỹ thuật trình độ cao, tự động hóa và nhân lực quản lý.
Bước vào thời đại AI với thế hệ nhà máy mới, nhu cầu nguồn nhân lực cần nhiều hơn những kỹ sư, kỹ thuật viên, hệ thống tự động hóa, dữ liệu, R&D và năng lực quản trị công nghệ. AI không làm mất lợi thế sản xuất của Việt Nam, nhưng đang thay đổi tiêu chuẩn để một quốc gia có thể giữ được lợi thế đó.
Malaysia vượt lên: Một dấu hiệu cho thấy cuộc đua sản xuất đã thay đổi
Trong AMI 2026, Malaysia đã cải thiện vị thế tương đối nhanh và vươn lên vị trí số 2 – xếp hạng của chính Việt Nam trong 2 kỳ báo cáo năm 2024 và 2025. Dezan Shira lý giải đây là kết quả của sự gia tăng sức cạnh tranh của Malaysia trên nhiều tham số được tính trọng số, chứ không phải do các nền tảng sản xuất của Việt Nam suy giảm.
Điều này cho thấy cuộc đua đang dịch chuyển. Một nền sản xuất hấp dẫn không còn chỉ được quyết định bởi đất công nghiệp, tiền lương và ưu đãi thuế, mà ngày càng phụ thuộc vào khả năng cung cấp điện ổn định, nhân lực kỹ thuật, hạ tầng số, hệ sinh thái công nghiệp hỗ trợ và năng lực đổi mới.
Đầu tháng 9 này, Reuters ghi nhận hoạt động sản xuất tại nhiều trung tâm công nghiệp châu Á được thúc đẩy bởi nhu cầu tăng mạnh đối với chip và các sản phẩm liên quan AI. Sản xuất tại Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc đều hưởng lợi từ làn sóng này.
Hàn Quốc thậm chí đang đẩy nhanh một chiến lược quy mô rất lớn cho ngành bán dẫn, với quỹ đầu tư bán dẫn 5.000 tỉ won và kế hoạch đầu tư của doanh nghiệp lên tới hơn 576 tỉ USD, trong đó mục tiêu trực tiếp là mở rộng năng lực phục vụ nhu cầu AI. Một cách nói khác, AI đang biến bán dẫn, điện tử, điện năng, dữ liệu và tự động hóa thành những mắt xích mới của cuộc đua giành vị trí sản xuất và năng lực cạnh tranh.
AI kéo theo nhu cầu khổng lồ về chip, điện tử, trung tâm dữ liệu, thiết bị điện và tự động hóa. Dòng vốn đang dịch chuyển theo những nhu cầu mới này, đặt Việt Nam trước một cơ hội lớn, nhưng đồng thời cũng phơi bày những điểm yếu mà chính Dezan Shira đã cảnh báo.
Dòng vốn vào Việt Nam đang nói gì?
Tính đến ngày 31/8/2026, tổng FDI đăng ký vào Việt Nam đạt 40,63 tỉ USD, tăng 55,4% so với cùng kỳ năm trước. Trong đó, vốn đăng ký cấp mới đạt 21,72 tỉ USD, tăng tới 96,8%. Riêng công nghiệp chế biến, chế tạo ghi nhận 12,15 tỉ USD vốn đăng ký cấp mới, chiếm 55,9%. Điều đáng chú ý là các dự án mới ngày càng gắn với những lĩnh vực có hàm lượng công nghệ cao hơn.
Vào tháng 5, Reuters đưa tin Samsung đang lên kế hoạch đầu tư khoảng 1,5 tỉ USD cho một nhà máy kiểm thử chip tại Việt Nam, dự kiến hoạt động từ năm 2027. Dự án được thúc đẩy trong bối cảnh nhu cầu chip nhớ tăng mạnh bởi làn sóng AI. Samsung thậm chí có thể xem xét đầu tư thêm nếu dự án đạt hiệu quả. Vừa mới đây ngày 3/9, Universal Scientific Industrial (USI), công ty con của tập đoàn ASE Technology, đã phê duyệt thêm 120 triệu USD đầu tư tại Hải Phòng, mở rộng sản xuất các sản phẩm phục vụ trung tâm dữ liệu và AI.
Hai trường hợp này đáng chú ý hơn nhiều so với một dự án nhà máy thông thường. Bởi chúng cho thấy, AI không chỉ tạo ra nhu cầu ở các công ty phần mềm hay trung tâm dữ liệu, mà đang kéo theo cả một chuỗi sản xuất vật lý: chip, linh kiện, thiết bị điện tử, hệ thống máy chủ và các sản phẩm phục vụ hạ tầng AI, và Việt Nam đang bắt đầu xuất hiện trong chuỗi đó.
“Bão” AI cũng phơi bày những điểm yếu của Việt Nam
Nếu chỉ nhìn vào dòng vốn FDI tăng mạnh rất dễ đi đến kết luận rằng Việt Nam đang thắng lớn. Nhưng AMI của Dezan Shira đặt ra một câu hỏi khó hơn: Việt Nam có đủ năng lực để đi cùng dòng vốn này lên những tầng giá trị cao hơn hay không?
Điện là một ví dụ điển hình về nguồn cung. AMI 2026 cho Việt Nam điểm 81/100 về chi phí điện, nhưng chỉ 46/100 về độ tin cậy của nguồn điện. Trong khi đó, Đầu tư hạ tầng đạt 83/100. Điều này phản ánh một thực tế, Việt Nam đã và đang đầu tư rất mạnh vào hạ tầng, nhưng khi các ngành tiêu thụ điện lớn và yêu cầu vận hành liên tục phát triển nhanh hơn, như một nhà máy bán dẫn, một dây chuyền điện tử tự động hóa cao hay một trung tâm dữ liệu phục vụ AI cần nguồn điện chất lượng cao ổn định, có khả năng mở rộng và đáp ứng tiêu chuẩn vận hành cao, năng lực của Việt Nam đang bị đặt dấu hỏi.
Tương tự là nguồn nhân lực. Chi phí nhân công tại Việt Nam tới thời điểm hiện tại vẫn rất cạnh tranh, thế nhưng năng suất lao động và năng lực R&D vẫn là điểm yếu. Sự chuyển hướng trong chiến lược thu hút vốn FDI đã thể hiện rất rõ khi mới đây, lãnh đạo các hãng Qualcomm và Samsung đến Việt Nam đã được mời gọi gia tăng đầu tư vào AI, bán dẫn và R&D, với mục tiêu nâng cấp vị trí của Việt Nam trong chuỗi công nghệ toàn cầu. Cùng với đó, dòng vốn đầu tư từ các doanh nghiệp Trung Quốc cũng được khuyến khích tập trung vào các lĩnh vực AI, 5G, bán dẫn.
Việt Nam đang cho thấy sự chuyển dịch dần từ một trung tâm lắp ráp chi phí thấp sang nền công nghiệp phức tạp hơn. Dòng FDI năm nay cho thấy quá trình đó đang tiếp diễn, với sự xuất hiện ngày càng rõ nét của bán dẫn, điện tử, AI và những lĩnh vực công nghệ cao hơn. Nhưng để tận dụng được “bão” AI, những điểm yếu cũng phải được xử lý nhanh hơn: độ tin cậy của nguồn điện, năng suất lao động, nhân lực kỹ thuật cao, R&D, giáo dục đại học, tự động hóa và năng lực của doanh nghiệp trong nước.