Số ca não mô cầu tăng 50%: Tuyệt chiêu ‘khoanh bút mực’ tại nhà giúp cứu sống trẻ
Hồ Quang (thực hiện)•06/09/2026 13:21
Số ca mắc não mô cầu tăng 50%. Chuyên gia Bệnh viện Nhi đồng 1 hướng dẫn mẹo khoanh bút mực phát hiện sớm tử ban nguy hiểm tại nhà để cứu sống trẻ kịp thời.
Thông tin số ca mắc não mô cầu gia tăng gần 50% so với cùng kì năm 2025 và có 4 trường hợp tử vong gần đây đang thổi bùng một "cơn bão" hoang mang trong cộng đồng, khiến nhiều phụ huynh đổ xô đi lùng sục vắc xin và vô tình đẩy giá thị trường lên mức cao.
Nhưng liệu vi khuẩn não mô cầu có thực sự là một "bản án tử hình" đáng sợ như đám đông đang thêu dệt, hay chính sự hoảng loạn và những định kiến y khoa sai lệch của cha mẹ mới là thứ trực tiếp đẩy con trẻ vào ranh giới sinh tử?
Trong cuộc trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, BSCKII Dư Tuấn Quy - Trưởng Khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi Đồng 1 (TP.HCM) nhấn mạnh, não mô cầu thực chất là một bệnh lí truyền nhiễm hiếm gặp và hoàn toàn có thể kiểm soát nếu phát hiện đúng "thời gian vàng".
Theo ông, điều đáng sợ nhất đe dọa sinh mệnh bệnh nhi hiện nay không hẳn là bản chất vi khuẩn, mà chính là sự hoảng loạn thái quá cùng phong trào "bài trừ kháng sinh" mù quáng.
“Tuyệt chiêu” để phụ huynh phát hiện sớm trẻ mắc bệnh não mô cầu
- Vậy đứng ở góc độ một chuyên gia lâm sàng trực tiếp điều trị, ông có góc nhìn như thế nào về thực trạng này?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Điều đầu tiên tôi muốn nhấn mạnh và rất mong truyền thông giúp tôi gửi lời trấn an đến cộng đồng: Não mô cầu là một bệnh lí truyền nhiễm nguy hiểm nhưng thực tế rất hiếm gặp. Đúng là số liệu có sự gia tăng so với cùng kì, nhưng tâm lí đám đông đang thổi phồng nỗi sợ hãi lên quá mức. Hệ lụy nhãn tiền là giá vắc xin dịch vụ bị đẩy lên rất nhanh, rất cao, vô tình tạo gánh nặng khủng khiếp cho những gia đình nghèo vì đây không phải vắc xin thuộc chương trình Tiêm chủng mở rộng.
Bệnh lí nào cũng có yếu tố nguy cơ, thuận lợi và triệu chứng nhận biết rõ ràng. Ngay tại khoa của tôi tuần qua cũng vừa điều trị thành công và cho xuất viện một ca não mô cầu hoàn toàn ổn định. Chúng ta cần cảnh giác nhưng phải dựa trên sự hiểu biết y khoa, tuyệt đối không hoang mang theo tâm lí đám đông.
- Nỗi sợ lớn nhất của cha mẹ là bệnh khởi phát rất giống cảm cúm hay sốt siêu vi thông thường. Làm thế nào để họ có thể "bắt bài" chính xác những triệu chứng ban đầu của não mô cầu, thưa bác sĩ?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Đúng là giai đoạn khởi phát, bệnh cũng có sốt, ho, hắt hơi, sổ mũi hay nhức mỏi toàn thân. Tuy nhiên, não mô cầu có những "điểm nhấn" lâm sàng cực kì khác biệt nếu cha mẹ chịu khó quan sát kĩ.
Đối với trẻ lớn hoặc trẻ vị thành niên, khi sốt cao lạnh run không hạ, trẻ sẽ than đau nhức dữ dội, một kiểu đau nhức búa bổ từ trong xương, khác hoàn toàn cảm giác mỏi cơ của cảm cúm. Với trẻ nhỏ chưa biết nói, triệu chứng này chuyển hóa thành trạng thái quấy khóc liên tục do quá đau đớn, đi kèm kích thích, sợ ánh sáng, buồn nôn và sau đó là ngủ lịm, li bì, bỏ bú. Đặc biệt nhất là sự xuất hiện của tử ban - tức là các nốt xuất huyết hoại tử.
- Bác sĩ có thể nói rõ hơn về dấu hiệu "tử ban" này không? Nhiều phụ huynh hay nhầm lẫn nó với ban của sốt xuất huyết, sởi hay dị ứng...
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Đây chính là chìa khóa vàng để phân biệt. Thứ nhất là về thời điểm, tử ban của não mô cầu xuất hiện cực kì sớm, thường là ngay trong ngày đầu tiên của bệnh, phổ biến từ giờ thứ 12 đến giờ thứ 24 sau sốt. Trong khi đó, ban sốt xuất huyết phải từ ngày thứ tư trở đi mới có, ban sởi thì phải sau 3 ngày ho sốt đỏ mắt mới mọc. Còn ban dị ứng, mề đay thì nổi sẩn toàn thân, ngứa ngáy và hiếm khi đi kèm sốt cao.
Thứ hai là về vị trí, tử ban não mô cầu thường chọn "bàn đạp" đầu tiên là vùng thân mình phía dưới, tập trung nhiều ở hai chi dưới và vùng hông bụng rồi mới lan rộng. Hình thái của nó rất tinh vi, ban đầu chỉ là vài chấm xuất huyết nhỏ, nhưng tiến triển thành màu đỏ thẫm, tím rịm, có hình thù loang lổ như bản đồ và có hiện tượng hoại tử ở trung tâm.
“
Điều đầu tiên tôi muốn nhấn mạnh và rất mong truyền thông giúp tôi gửi lời trấn an đến cộng đồng: Não mô cầu là một bệnh lí truyền nhiễm nguy hiểm nhưng thực tế rất hiếm gặp. Đúng là số liệu có sự gia tăng so với cùng kì, nhưng tâm lí đám đông đang thổi phồng nỗi sợ hãi lên quá mức. Hệ lụy nhãn tiền là giá vắc xin dịch vụ bị đẩy lên rất nhanh, rất cao, vô tình tạo gánh nặng khủng khiếp cho những gia đình nghèo vì đây không phải vắc xin thuộc chương trình Tiêm chủng mở rộng.
BSCKII Dư Tuấn Quy
- Có một mẹo dân gian hoặc thủ thuật y khoa nào đơn giản tại nhà để cha mẹ xác định tốc độ nguy hiểm của vết ban này không?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Có một cách mà chúng tôi vẫn hay hướng dẫn và áp dụng trên lâm sàng: Hãy dùng một chiếc bút, khoanh tròn xung quanh vùng da đang nổi ban của đứa trẻ. Nếu thực sự là do não mô cầu, cục diện sẽ thay đổi rất nhanh. Chỉ sau khoảng 30 phút đến 1 giờ đồng hồ, vết ban sẽ tiến triển dữ dội, lan rộng và tràn ra khỏi chiếc vòng vừa khoanh. Ban lan đến đâu, tình trạng lâm sàng của trẻ sẽ tỉ lệ thuận xấu đi đến đó: Sốt cao hơn, nôn ói dữ dội, tiêu chảy hoặc rối loạn tri giác. Khi thấy ban "vượt rào" như vậy, đó là tín hiệu khẩn cấp đỏ đòi hỏi phải đưa trẻ đến bệnh viện ngay lập tức.
Đâu là nguồn lây chính trong cộng đồng?
- Thống kê cho thấy gần một nửa số ca mắc nằm ở lứa tuổi học sinh dưới 15 tuổi. Hiện tại lại đang là mùa tựu trường, áp lực không gian lớp học đông đúc, khép kín có phải là môi trường lí tưởng để vi khuẩn bùng phát qua đường hô hấp không?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Thực tế không đáng sợ đến thế. Vi khuẩn não mô cầu lây qua giọt bắn đường hô hấp khi tiếp xúc gần trực tiếp hoặc gián tiếp, nhưng điều kiện để nó thực sự gây bệnh lại rất ngặt nghèo chứ không hề dễ dàng.
Giám sát dịch tễ tại các trường học cho thấy, quy trình thông khí hiện nay khá tốt: Các lớp học đều được mở cửa thông thoáng trước khi bật điều hòa, vệ sinh sạch sẽ. Những ca bệnh chúng tôi tiếp nhận tại Bệnh viện Nhi Đồng 1 hầu như không có ca nào có nguồn gốc lây nhiễm từ môi trường trường học. Nếu một đứa trẻ có hệ miễn dịch bình thường, không có bệnh nền và được tiêm ngừa thì khả năng bị nhiễm độc lực từ môi trường lớp học là rất thấp.
- Nếu trường học không phải là "ổ chứa", vậy nguồn lây thực sự trong cộng đồng bắt nguồn từ đâu, thưa ông?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Thủ phạm giấu mặt chính là nhóm thanh thiếu niên và người trẻ từ 18 đến 25 tuổi. Đây là nhóm tuổi có tần suất giao tiếp xã hội cao, hay tụ tập quán bar, thức khuya, hút thuốc, nhậu nhẹt. Họ chính là những "người lành mang trùng" - tức là cơ thể mang vi khuẩn não mô cầu ở vùng hầu họng nhưng không phát bệnh vì sức đề kháng tốt. Khi những đối tượng này trở về nhà, họ vô tình lây truyền vi khuẩn sang cho các đối tượng yếu thế hơn, đặc biệt là trẻ sơ sinh, trẻ nhỏ dưới 5 tuổi chưa được tiêm ngừa, phụ nữ mang thai hoặc những người có bệnh lí nền suy giảm miễn dịch. Do đó, thanh thiếu niên mới là nhóm nguy cơ cao nhất truyền bệnh trong cộng đồng, chứ không phải học sinh nhỏ tuổi đi học.
Vi khuẩn não mô cầu lây qua giọt bắn đường hô hấp khi tiếp xúc gần trực tiếp hoặc gián tiếp, nhưng điều kiện để nó thực sự gây bệnh lại rất ngặt nghèo chứ không hề dễ dàng.
“
Số ca mắc tập trung ở lứa tuổi dưới 15 phần lớn rơi vào ba kịch bản: Trẻ chưa được tiêm phòng vắc xin, trẻ quá nhỏ (dưới 5 tuổi) hoặc trẻ có các yếu tố suy giảm miễn dịch bẩm sinh/thứ phát.
BSCKII Dư Tuấn Quy
- Vậy tại sao số liệu của Bộ Y tế lại nhấn mạnh nhóm dưới 15 tuổi chiếm tỉ lệ cao trong số ca mắc? Liệu có phải nhóm tuổi này dễ gặp biến chứng nặng hơn không?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Số ca mắc tập trung ở lứa tuổi dưới 15 phần lớn rơi vào ba kịch bản: Trẻ chưa được tiêm phòng vắc xin, trẻ quá nhỏ (dưới 5 tuổi) hoặc trẻ có các yếu tố suy giảm miễn dịch bẩm sinh/thứ phát. Bản chất vi khuẩn khi tấn công vào cơ thể chưa có kháng thể bảo vệ sẽ gây ra hai thể bệnh phổ biến nhất (chiếm hơn 99% tổng số ca): Viêm màng não và nhiễm trùng huyết do não mô cầu.
Đối với hai thể bệnh này, nếu được phát hiện và xử trí kịp thời, tiên lượng điều trị là cực kì khả quan, trẻ hầu như phục hồi hoàn toàn mà không để lại bất kì di chứng tổn thương thần kinh nào. Nguy cơ tử vong cao chỉ xảy ra ở thể nhiễm trùng huyết tối cấp, nhưng thể bệnh này cực kì hiếm gặp khi chiếm tỉ lệ chưa đầy 1% tổng số ca bệnh.
Tuy nhiên, từ kinh nghiệm điều trị của tôi, những ca diễn tiến nặng nề dẫn đến tử vong đa phần lại rơi vào nhóm bệnh nhân lớn tuổi hoặc người trưởng thành có thể trạng suy kiệt, chứ không hẳn là trẻ nhỏ dưới 15 tuổi.
- Bác sĩ có thể nói rõ hơn về sự nguy hiểm của thể tối cấp này, và đâu là "thời gian vàng" trong cấp cứu để cứu sống một đứa trẻ khỏi bàn tay tử thần?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Như tôi đã nói, hơn 99% ca bệnh rơi vào thể viêm màng não hoặc nhiễm trùng huyết thông thường, nếu được phát hiện và dùng kháng sinh kịp thời thì đáp ứng điều trị cực kì ngoạn mục, trẻ phục hồi hoàn toàn sau 24 giờ và không để lại di chứng.
Tuy nhiên, có dưới 1% số ca rơi vào thể tối cấp – nhiễm trùng huyết thể tối cấp. Đây là nỗi ám ảnh của bất kì bác sĩ nhiễm khuẩn nào vì tốc độ phá hủy cơ thể của nó nhanh như một cơn bão, tỉ lệ tử vong hoặc tàn tật, di chứng cắt cụt chi là cực kì cao nếu bỏ sót.
"Thời gian vàng" ở đây chính là việc nhân viên y tế và cha mẹ phải nghĩ tới não mô cầu ngay khi thấy sốt kèm tử ban mọc sớm, từ đó quyết định đánh kháng sinh ngay lập tức. Con vi khuẩn này cực kì nhạy cảm với các dòng kháng sinh thông thường tại Việt Nam như Cephalosporin thế hệ 3, chỉ cần một mũi tiêm đúng thời điểm là có thể chặn đứng diễn tiến bệnh và ngăn chặn hoàn toàn khả năng lây lan sang người xung quanh.
Phụ huynh không nên bài trừ kháng sinh một cách mù quáng
- Nếu một phụ huynh phát hiện con mình có triệu chứng nghi ngờ, hoặc đau lòng hơn là phát hiện con vừa tiếp xúc gần với một ca đã xác định mắc não mô cầu ở trường hay hàng xóm, họ phải làm gì?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Hoảng loạn là phản ứng sai lầm đầu tiên cần loại bỏ. Nếu đứa trẻ chỉ học cùng trường nhưng không chơi chung, không tiếp xúc trực tiếp thì không gọi là tiếp xúc gần, cha mẹ không cần phải lo lắng quá mức. Trong trường hợp xác định có tiếp xúc gần (ăn chung, ngủ chung, chơi sát nhau) với ca bệnh trong vòng 72 giờ đầu (3 ngày đầu), phụ huynh hãy đưa trẻ đến ngay cơ sở y tế gần nhất.
Ngành y tế có phác đồ dự phòng bằng thuốc hoặc vắc xin cực kì hiệu quả trong cửa sổ thời gian này để đảm bảo trẻ không bị phát bệnh. Nếu trẻ đã có biểu hiện sốt, lập tức nhập viện để bác sĩ thăm khám lâm sàng toàn diện, tuyệt đối không tự mua thuốc theo dõi tại nhà.
- Với tư cách là một người thầy thuốc đã chứng kiến nhiều ranh giới sinh tử của bệnh nhi, ông có điều gì trăn trở muốn gửi gắm riêng tới các bậc cha mẹ?
- BSCKII Dư Tuấn Quy: Tôi muốn thẳng thắn vạch trần một trào lưu cực kì nguy hiểm đang nhen nhóm trong một bộ phận phụ huynh hiện nay: Phong trào "anti vắc xin" và bài trừ kháng sinh một cách mù quáng.
Mới đây thôi, chúng tôi tiếp nhận một ca não mô cầu vào viện, người mẹ nhất quyết không muốn cho con dùng kháng sinh vì sợ "ảnh hưởng đến người". Người cha thậm chí còn bênh vực vợ, nói rằng đi khám ngoài người ta bảo không nên lạm dụng kháng sinh.
Họ không hiểu rằng, có những bệnh lí nhiễm trùng, đặc biệt là tối cấp như não mô cầu, nếu không có kháng sinh tấn công thì đứa trẻ chắc chắn không thể sống sót. Việc thiếu hiểu biết nhưng lại thích tự làm bác sĩ, tự ý từ chối các thành tựu y học như vắc xin và kháng sinh chính là tội ác gián tiếp tước đi cơ hội sống của con mình.
Quyền của trẻ em khi sinh ra là được bảo vệ khỏi những căn bệnh có thể dự phòng bằng vắc xin, và trách nhiệm của cha mẹ là phải tỉnh ngộ trước khi quá muộn.
- Xin cảm ơn bác sĩ về cuộc trao đổi thẳng thắn và đầy giá trị này!
