Nghệ sĩ Adam Chau đưa AI vào nghệ thuật gốm tại Mỹ như thế nào?
Adam Chau đang tìm cách kết nối một loại hình nghệ thuật có lịch sử hàng nghìn năm với công nghệ trí tuệ nhân tạo. Điều này là minh chứng cho việc AI hỗ trợ cho nghệ thuật gốm và các loại hình sáng tạo khác.
Từ đất sét, máy in 3D, laser cho tới AI, nghệ sĩ người Mỹ gốc Á đang tạo nên những tác phẩm vừa mang dáng dấp của nghệ thuật gốm truyền thống, vừa phản ánh cách con người sáng tạo trong thời đại kĩ thuật số. Với ông, công nghệ không phải đối thủ của bàn tay nghệ sĩ mà là một công cụ giúp biến những ý tưởng từng không thể thực hiện thành những vật thể có thể nhìn thấy và chạm vào.
Khi nghệ thuật gốm truyền thống gặp công nghệ số
Adam Chau là nghệ sĩ gốm, giám tuyển và giám đốc Edith Dale Monson Gallery tại Hartford Art School thuộc University of Hartford. Công việc của ông hiện bao gồm quản lí chương trình nghệ thuật của trường, bảo tồn bộ sưu tập, tổ chức các cuộc triển lãm và giới thiệu tác phẩm của những nghệ sĩ thuộc nhiều thế hệ.
Nhưng hành trình đến với gốm của Chau bắt đầu theo một cách rất tự nhiên.
Sinh ra tại Stamford và lớn lên ở Greenwich, ông từng dành nhiều năm làm việc trong tiệm bánh của gia đình. Tại đó, Chau học cách nhào, nặn, tạo hình và xử lí nguyên liệu bằng đôi tay. Những kĩ năng tưởng như chỉ phục vụ công việc gia đình sau này lại trở thành nền tảng quan trọng trong con đường nghệ thuật của ông.
Chau theo học chuyên ngành gốm tại Maine College of Art & Design, sau đó lấy bằng thạc sĩ tại School of the Art Institute of Chicago. Trong thời gian học, ông tiếp xúc với công nghệ sản xuất kĩ thuật số và bắt đầu sử dụng máy in 3D, laser cùng nhiều công cụ hiện đại. Từ đó, sự kết hợp giữa thủ công và máy móc trở thành dấu ấn trong tác phẩm của Chau.
Ông không xem đây là cuộc cạnh tranh giữa con người và công nghệ. Ngược lại, mỗi phương pháp có một vai trò riêng. Bàn tay con người tạo nên cảm giác, độ bất toàn và tính cá nhân; máy móc giúp đạt độ chính xác hoặc tạo ra những hình dạng khó thực hiện bằng phương pháp thủ công.
“Tôi muốn làm việc với công nghệ, chứ không chống lại nó”, Chau từng chia sẻ. Trong nhiều tác phẩm của ông luôn tồn tại đồng thời một phần được tạo bằng tay và một phần có sự hỗ trợ của máy móc.
Điều đặc biệt là dù sử dụng những công cụ hiện đại, Chau vẫn trung thành với vẻ đẹp của gốm truyền thống. Màu xanh trắng là một trong những đặc điểm xuyên suốt tác phẩm của ông. Bảng màu này gắn với lịch sử lâu đời của nghệ thuật gốm châu Á, đồng thời phản ánh nguồn gốc và những ảnh hưởng văn hóa đã hình thành nên phong cách của Chau.
Những chiếc đĩa, bình hay tác phẩm điêu khắc của ông vì vậy thường tạo cảm giác quen thuộc, như những hiện vật có thể đã tồn tại từ nhiều thế kỷ trước. Nhưng khi quan sát kĩ, người xem lại bắt gặp những hình ảnh và câu chuyện rất hiện đại. Đó chính là cách Chau tạo ra cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại.
Năm 2021, trong loạt tác phẩm “MESSENGER: a 21st Century Love Letter”, ông tạo ra một chiếc điện thoại di động bằng gốm và đưa những lời nhắn riêng tư lên bề mặt tác phẩm. Một vật thể công nghệ hiện đại được tái hiện bằng phương pháp thủ công lâu đời, biến chiếc điện thoại từ một thiết bị quen thuộc thành một vật lưu giữ ký ức.
AI mở rộng trí tưởng tượng của người nghệ sĩ
Khoảng một thập niên trước, Chau từng đặt ra một câu hỏi khiến ông suy nghĩ trong thời gian dài: Nếu ông và người bạn đời có thể có một đứa trẻ, đứa trẻ ấy sẽ trông như thế nào? Ông từng tìm cách trả lời bằng công nghệ khi đó. Tuy nhiên, kết quả không giống với hình dung của ông nên ý tưởng cuối cùng bị gác lại.
Khoảng ba năm trước, một cuộc trò chuyện với nghệ sĩ gốm Canada Carole Epp đã khiến Chau quay lại với câu hỏi ấy. Epp sử dụng AI trong quá trình sáng tác và cho rằng công nghệ giúp bà tiếp tục duy trì hoạt động sáng tạo trong một giai đoạn khó khăn của cuộc sống. Theo bà, AI đang dần trở thành một phần của đời sống giống như Internet từng làm được trước đây.
Quan điểm ấy khiến Chau bắt đầu thử nghiệm. Loạt tác phẩm đầu tiên sử dụng AI của ông có tên “Generated Love”. Thay vì chỉ tạo ra hình ảnh kĩ thuật số rồi đưa lên màn hình, Chau sử dụng công cụ tạo ảnh Midjourney để xây dựng những hình ảnh mang phong cách lịch sử, sau đó đưa chúng vào các tác phẩm gốm.
AI giúp Chau tạo ra một đặc điểm mà ông khó đạt được chỉ bằng kĩ thuật vẽ tay. “Tôi có thể vẽ khá tốt trên gốm, nhưng AI cho phép hình ảnh có một đặc điểm khác”, ông giải thích.
Điều quan trọng nằm ở chỗ AI không phải bước cuối cùng của quá trình sáng tác. Hình ảnh được tạo ra bằng máy vẫn phải trải qua quá trình chuyển đổi thành vật thể vật lí.
Đây là điểm khiến nghệ thuật của Chau khác với nhiều tác phẩm AI thuần túy. Sau khi có hình ảnh, ông vẫn quay lại với đất sét, men, lò nung và các thao tác thủ công. Công nghệ mở ra ý tưởng, nhưng bàn tay con người tiếp tục hoàn thiện tác phẩm.
Từ “Generated Love”, Chau bắt đầu quan tâm nhiều hơn tới khả năng sử dụng AI để tái hiện những điều không thể trực tiếp quan sát trong thế giới thực. Ý tưởng đó tiếp tục phát triển trong dự án “The Joy and Sorrow of Imagining”.
Lần này, Chau quay lại câu hỏi về một đứa trẻ từng khiến ông suy nghĩ nhiều năm trước. Ông sử dụng những bức ảnh thời thơ ấu của mình và người bạn đời để tạo ra hình ảnh một cậu bé hư cấu bằng AI. Cậu bé được đặt tên là Billie.
Nhưng Chau không muốn Billie chỉ tồn tại trên màn hình máy tính. Ông thuê một nhà thiết kế tạo mô hình 3D dựa trên hình ảnh đó. Mô hình sau đó được in ra, trở thành khuôn mẫu để Chau tiếp tục công việc quen thuộc của một nghệ sĩ gốm: tạo hình đất sét, để khô, nung và trang trí từng phần.
Cuối cùng, một nhân vật chỉ tồn tại trong trí tưởng tượng được biến thành một tác phẩm điêu khắc bằng sứ xanh trắng. Quá trình này kéo dài ba năm và cho thấy một điều rất rõ: AI có thể tạo ra hình ảnh trong vài phút, nhưng để biến hình ảnh đó thành một tác phẩm nghệ thuật hoàn chỉnh vẫn cần thời gian, kĩ năng và sự kiên nhẫn của con người.
Công nghệ chỉ là công cụ, ý tưởng mới là trung tâm
Chính cách Chau sử dụng công nghệ đã khiến nhiều nghệ sĩ truyền thống thay đổi cách nhìn về AI. Michael Biello, một nghệ sĩ gốm và sân khấu 74 tuổi, ban đầu gần như không quan tâm đến AI. Ông thuộc thế hệ nghệ sĩ trưởng thành trong thời kỳ sáng tác chủ yếu dựa trên lao động thủ công kéo dài hàng tuần, thậm chí hàng năm.
Nhưng sau khi làm việc cùng Chau, Biello nhận ra công nghệ không nhất thiết phải thay thế những phương pháp truyền thống. Điều quan trọng là nghệ sĩ kiểm soát công nghệ như thế nào.
Jennifer Zwilling, giám tuyển và giám đốc các chương trình nghệ thuật tại Clay Studio, cũng đánh giá cao cách Chau tiếp cận AI. Theo bà, vấn đề không nằm ở việc một nghệ sĩ có sử dụng công nghệ mới hay không, mà là liệu công nghệ có chi phối tác phẩm hay chỉ đóng vai trò phục vụ ý tưởng.
Với Chau, AI rõ ràng nằm ở vế thứ hai. Ông không sử dụng AI chỉ vì đây là công nghệ đang được chú ý. Trong một số dự án, ông dùng AI; trong những dự án khác, ông chỉ sử dụng công nghệ kĩ thuật số và hoàn toàn không cần đến AI.
Điều này thể hiện rõ trong dự án về bộ đồ sứ dành cho một vị tổng thống Mỹ giả tưởng. Chau nghiên cứu truyền thống đồ sứ của các đời tổng thống rồi thiết kế một bộ sản phẩm mới bằng công nghệ kĩ thuật số, nhưng không sử dụng AI. Nói cách khác, công nghệ chỉ xuất hiện khi nó giúp Chau giải quyết một vấn đề sáng tạo.
Trong một bài viết gần đây trên Studio Potter, Chau đặt AI vào mối liên hệ với nghệ thuật ghép ảnh. Theo ông, nghệ sĩ từ nhiều thế hệ đã lấy những hình ảnh, chất liệu và thành phần có sẵn rồi kết hợp chúng thành một tác phẩm mới.
AI đang thực hiện một quá trình tương tự, chỉ là nhanh hơn và liền mạch hơn. Tuy nhiên, Chau cũng thừa nhận chưa ai biết chính xác AI sẽ đưa nghệ thuật tới đâu. Đây có lẽ là câu hỏi lớn nhất của nghệ thuật trong thời đại trí tuệ nhân tạo.
Gốm sứ đã tồn tại hàng nghìn năm nhưng chưa bao giờ đứng yên. Vật liệu vẫn là đất, quy trình vẫn cần nung, còn bàn tay nghệ sĩ vẫn giữ vai trò quan trọng. Điều thay đổi là những công cụ đứng phía sau quá trình sáng tạo.
Từ máy in 3D, laser đến AI, Chau cho thấy nghệ thuật truyền thống không nhất thiết phải biến mất khi công nghệ xuất hiện. Ngược lại, nó có thể được mở rộng.