Cuộc đời nhà khoa học

GS. Hoàng Tụy kì 3:Cuộc gặp lịch sử, sứ mệnh vận trù học và dấu mốc chấn hưng giáo dục

Nam Phong • 17/09/2026 10:07

Trở về từ Liên Xô với học vị uy tín, GS. Hoàng Tụy không dừng lại ở tháp ngà của toán học lí thuyết thuần túy mà dũng cảm dấn thân vào lĩnh vực vận trù học, có cuộc gặp gỡ mang tính bước ngoặt với nhà kinh tế học lỗi lạc Leonid Kantorovich, đồng thời đặt nền móng kiến thiết chương trình đào tạo hiện đại, sáng lập lớp chuyên toán đầu tiên cho đất nước.

Đưa toán học vượt qua ranh giới hàn lâm để phục vụ kinh tế quốc dân

Vào mùa xuân năm 1959, sau khi bảo vệ thành công luận án phó tiến sĩ toán - lí tại Đại học Tổng hợp Lomonosov (Liên Xô), GS. Hoàng Tụy trở về nước với một tâm huyết lớn lao: đem tri thức khoa học tiên tiến của thế giới về xây dựng quê hương. Nhận nhiệm vụ Chủ nhiệm Khoa Toán Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, ông trực tiếp đối diện với bối cảnh thực tiễn vô cùng khắc nghiệt của đất nước. Miền Bắc vừa bước qua chiến tranh, bắt đầu khôi phục kinh tế và chi viện cho tiền tuyến lớn miền Nam. Đời sống nhân dân bộn bề thiếu thốn, nền kinh tế quốc dân mang nặng tính thủ công, kém hiệu quả và đối mặt với vô vàn bài toán hóc búa về phân phối nguồn lực, tối ưu hóa giao thông, vận tải và sản xuất.

Thời điểm đó, phần lớn cộng đồng toán học ở các nước đang phát triển, thường chú trọng vào nghiên cứu lí thuyết thuần túy mang tính hàn lâm, trừu tượng. Tuy nhiên, với nhãn quan chính trị sắc bén và trách nhiệm xã hội cao cả của một trí thức dấn thân, GS. Hoàng Tụy sớm nhận ra một chân lí: Toán học không thể chỉ là thứ nghệ thuật vị nghệ thuật trú ngụ trong các phòng thí nghiệm hay trang giáo án xa rời đời sống. Nó phải trở thành công cụ sắc bén để giải quyết các bài toán thiết thực của nền kinh tế chiến tranh và công cuộc kiến thiết quốc gia.

Từ tư duy đó, ông bắt đầu định hướng và đặt những viên gạch đầu tiên cho sự hình thành của ngành vận trù học và toán học ứng dụng tại Việt Nam, biến những con số khô khan thành lời giải cho các bài toán phân bổ vật tư, lương thực và nhiên liệu vốn đang vô cùng khan hiếm.

Trăn trở về sứ mệnh này của người trí thức trước vận mệnh dân tộc, cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng trong một dịp làm việc với ngành giáo dục và khoa học cơ bản đã từng có những nhìn nhận sâu sắc về vai trò định hướng của các bậc thầy như GS. Hoàng Tụy:

“

Đất nước muốn phát triển trường tồn thì phải bắt đầu từ giáo dục và khoa học cơ bản. Những người thầy như Hoàng Tụy không chỉ dạy toán cho học sinh, sinh viên, mà quan trọng hơn, các anh đang truyền ngọn lửa đam mê sáng tạo và nhân cách sống trung thực, dấn thân cho các thế hệ trẻ tương lai của dân tộc.

- Thủ tướng Phạm Văn Đồng

Giao thoa tư tưởng với thiên tài Leonid Kantorovich và tư duy vận trù học

liệuTrong quá trình tìm tòi, mở rộng biên độ nghiên cứu sang các phương pháp toán học phục vụ quản lý và quy hoạch kinh tế vĩ mô vào những năm đầu thập niên 1960, GS. Hoàng Tụy đã tiếp cận các tài liệu khoa học Xô Viết tiên tiến và đặc biệt chú ý đến tư tưởng cách mạng của nhà toán học kiêm kinh tế học thiên tài Leonid Vitaliyevich Kantorovich - người sau này được xướng tên ở giải thưởng Nobel Kinh tế năm 1974 nhờ công lao khai sinh phương pháp quy hoạch tuyến tính và vận trù học hiện đại.

“

Trong hoàn cảnh bị cắt đứt nhiều nguồn thông tin khoa học quốc tế, việc tìm hiểu những tư tưởng lớn của các bậc thầy như Kantorovich hay tự mình bước vào các bài toán quy hoạch phi tuyến, quy hoạch lõm không phải là điều dễ dàng. Nhưng chính những khó khăn ngặt nghèo ấy lại thôi thúc mình phải đọc nhiều hơn, suy ngẫm sâu hơn và tự tìm ra lối đi riêng cho toán học nước nhà, không thể mãi chỉ đi theo lối mòn hay phụ thuộc hoàn toàn vào tài liệu bên ngoài.

- Giáo sư Hoàng Tụy

Thông qua các tài liệu học thuật quốc tế và những cơ hội tiếp xúc trực tiếp trong các chuyến công tác, hội nghị khoa học, GS. Hoàng Tụy đã có những buổi đàm đạo chuyên sâu với Leonid Kantorovich. Những cuộc trao đổi cởi mở, sắc sảo về bài toán tối ưu hóa phân bổ nguồn lực xã hội đã tác động mạnh mẽ đến tư duy khoa học của ông. Ông nhận thức rõ ràng rằng các bài toán thực tiễn trong quản lí kinh tế không đơn thuần là tuyến tính, mà phần lớn mang tính phi tuyến tính phức tạp, chứa đựng các cấu trúc lõm đầy rẫy chông gai mà thế giới lúc bấy giờ vẫn đang loay hoay tìm lời giải.

Việc nghiên cứu các phương pháp toán học để giải quyết bài toán quy hoạch phi tuyến và quy hoạch lõm chính là hạt giống đầu tiên khơi nguồn cho những đột phá lí thuyết sau này của ông.

Nhìn nhận lại bối cảnh quốc tế và hành trình vươn ra biển lớn của nền toán học nước nhà, chính từ những năm tháng tự mày mò, đối thoại học thuật với các bộ óc lớn như Kantorovich, GS. Hoàng Tụy đã chắt lọc tinh hoa để hình thành phương pháp luận độc lập.

Hồi ức từ những năm tháng cấm vận và khát vọng tự lực tự cường

Để hiểu rõ hơn về bản lĩnh khoa học của GS. Hoàng Tụy, không thể không nhắc đến những trang hồi ức đầy xúc động về giai đoạn toán học Việt Nam bị đặt trong vòng vây cô lập và cấm vận ngặt nghèo của lịch sử. Trong các bài viết và hồi ức tư liệu nổi tiếng như chuỗi ghi chép “Những hồi ức về toán học của một đất nước thời đang bị cấm vận”, chính GS. Hoàng Tụy đã tái hiện lại bức tranh sinh động về một thời kỳ mà các nhà khoa học Việt Nam phải đối mặt với muôn vàn khó khăn: thiếu thốn tài liệu quốc tế cập nhật, thiếu trang thiết bị tính toán hiện đại, giao lưu học thuật với bên ngoài bị cắt đứt hoặc hạn chế tối đa, nhưng ngọn lửa đam mê tìm tòi chân lí chưa bao giờ tắt trong tâm trí những người khai sơn phá thạch.

Trong hoàn cảnh ngặt nghèo ấy, thay vì chờ đợi sự viện trợ hay nản lòng trước khoảng cách khổng lồ với nền khoa học tiên tiến phương Tây, GS. Hoàng Tụy đã chọn con đường tự lực cánh sinh dựa trên nội lực trí tuệ dân tộc. Ông tự mày mò nghiên cứu từ những cuốn sách ngoại văn hiếm hoi, chủ động đặt ra những bài toán tổng quát mang tầm vóc quốc tế ngay từ căn gác nhỏ sơ tán giữa chốn rừng núi hay ngoại thành Hà Nội. Những trăn trở, suy ngẫm sâu sắc của ông về số phận của ngành toán học nước nhà trong thời kỳ bị phong tỏa đã được chính ông đúc rút chân thực qua lời tâm sự đầy cảm động:

“

Đối với tôi, dù nghỉ hưu hay còn trong biên chế tôi vẫn làm việc đều đặn, vẫn nghiên cứu và hướng dẫn nghiên cứu Toán học, đồng thời quan tâm thiết tha đến sự nghiệp chấn hưng giáo dục, khoa học của đất nước, chừng nào còn đủ sức, vì đó là điều thiết yếu, nguồn vui trong cuộc sống của tôi.

- Giáo sư Hoàng Tụy

Chính tinh thần quật cường đó đã giúp ông vượt qua mọi rào cản của hoàn cảnh chiến tranh và cấm vận, từng bước đặt những viên gạch vững chắc để đưa toán học Việt Nam hội nhập thành công với bản đồ khoa học thế giới, biến những nghịch cảnh thành động lực sáng tạo không ngừng nghỉ.

Sáng lập lớp chuyên toán đầu tiên, kiến thiết nền móng giáo dục hiện đại

Bên cạnh các trăn trở về nghiên cứu lí thuyết và ứng dụng kinh tế, tầm vóc lớn lao của GS. Hoàng Tụy còn hằn sâu trong sự nghiệp trồng người và cải cách hệ thống giáo dục quốc dân. Trong suốt quãng thời gian giữ trọng trách Chủ nhiệm Khoa Toán Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội (1961–1968), đối mặt với cảnh trường lớp phải sơ tán liên tục về vùng nông thôn, cơ sở vật chất nghèo nàn, thiếu thốn giấy mực, bảng đen và tài liệu học tập, ông vẫn kiên quyết yêu cầu thiết lập một chương trình đào tạo toán học cơ bản đạt chuẩn mực chính quy, nghiêm ngặt và hiện đại tương đương với các chuẩn mực quốc tế tiên tiến.

Dưới sự chỉ đạo và trực tiếp tham gia của ông, các hình thức học thuật tiên tiến như xêmina chuyên đề, chế độ bảo vệ khóa luận tốt nghiệp và hệ thống phản biện khoa học độc lập lần đầu tiên được đưa vào áp dụng tại Khoa Toán, sau đó lan tỏa ra toàn bộ các ngành khoa học cơ bản khác trong cả nước, tạo ra một phong cách học thuật minh bạch và cầu thị.

Đặc biệt, bắt nguồn từ tầm nhìn xa trông rộng và sáng kiến tâm huyết của ông, với sự ủng hộ nhiệt thành của các nhà quản lí lỗi lạc như Bộ trưởng Tạ Quang Bửu, Giáo sư Lê Văn Thiêm và Thủ tướng Phạm Văn Đồng, lớp Toán đặc biệt đầu tiên của nước ta đã ra đời. Mô hình này chính là tiền thân rực rỡ của khối THPT chuyên Toán - Tin (nay thuộc Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQGHN), nơi ươm mầm và chắp cánh cho hàng loạt thế hệ học sinh giỏi quốc gia, quốc tế, những nhân tài kiệt xuất sau này của đất nước, đóng góp nguồn nhân lực chất lượng cao cho công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Ghi nhận những đóng góp nền móng, bền bỉ và có tầm nhìn chiến lược của ông đối với sự phát triển của ngành giáo dục và khoa học nước nhà, nguyên Phó Chủ tịch nước Nguyễn Thị Doan, từng đưa ra lời đánh giá đầy trân trọng:

“

Những cống hiến thầm lặng nhưng vĩ đại của Giáo sư Hoàng Tụy trong việc xây dựng các lớp chuyên toán đầu tiên và đổi mới chương trình đào tạo đại học chính là minh chứng sống động cho tấm lòng vì nước vì dân của một nhà khoa học lớn. Thầy đã tạo ra bệ phóng tri thức vững chắc cho nhiều thế hệ nhân tài của đất nước bay cao.

Nguyễn Thị Doan, nguyên Phó chủ tịch nước CHXHCN Việt Nam

Trải qua những năm tháng cùng đồng cam cộng khổ với đất nước trong khói lửa chiến tranh, vừa tham gia giảng dạy, quản lý, vừa trực tiếp tư vấn vận trù học cho các cơ quan kinh tế, GS. Hoàng Tụy đã tích lũy đầy đủ độ chín về tư duy phương pháp luận để đi đến bước ngoặt vĩ đại nhất trong sự nghiệp: sáng tạo ra phương pháp quy hoạch lõm và khai sinh ra ngành Tối ưu hóa toàn cục với "Lát cắt Tụy" lừng danh quốc tế. Những thành tựu ấy không chỉ làm thay đổi diện mạo toán học ứng dụng nhân loại mà còn khẳng định sức mạnh trí tuệ Việt Nam trên trường quốc tế.

Từ một giảng đường sơ tán nghèo nàn ở chiến khu đến các hội thảo khoa học đỉnh cao toàn cầu, cuộc đời và sự nghiệp của GS. Hoàng Tụy trong giai đoạn này là bản hùng ca về ý chí tự lực tự cường, trí tuệ đỉnh cao và nhân cách sáng ngời của một người trí thức cách mạng. Những di sản mà ông để lại từ ghế nhà trường Đại học Tổng hợp Hà Nội, từ Viện Toán học cho đến các mô hình giáo dục chuyên sâu mãi mãi là ngọn đuốc thiêng liêng soi đường cho các thế hệ khoa học Việt Nam trên con đường chinh phục đỉnh cao tri thức nhân loại, khắc ghi trọn vẹn hình ảnh một "hiệp sĩ" khai sơn phá thạch của nền khoa học nước nhà.

GS. Hoàng Tụy 'Hiệp sĩ' khai sơn và ngọn đuốc trí tuệ Việt Nam

Giáo sư Hoàng Tụy: Kì 2 - Bước ngoặt Việt Bắc, miền đất hứa Lomonosov và dấu ấn tiên phong

Nam Phong