GS. Hoàng Tụy, kì 4:Ánh sao Kim rực rỡ trên bầu trời trí tuệ và nhân cách
Nam Phong•18/09/2026 07:54
Vượt lên những đỉnh cao toán học toàn cầu và danh hiệu "cha đẻ Tối ưu hóa toàn cục", cố GS. Hoàng Tụy mãi là một ánh sao Kim rực rỡ, tượng trưng cho trí tuệ minh triết và nhân cách trí thức Việt Nam.
Nỗi cô đơn của người đi tiên phong và gánh nặng thời cuộc
Khi nhắc đến GS. Hoàng Tụy, lịch sử khoa học thế giới và Việt Nam thường nhắc tới hai chữ "vĩ đại" gắn liền với danh hiệu "cha đẻ của Tối ưu hóa Toàn cục tất định" cùng công trình lừng danh mang tính bước ngoặt “Lát cắt Tụy” (Tuy's cut). Nhận định về ý nghĩa to lớn này, GS.TS Trần Vũ Thiệu đã đúc kết: “'Lát cắt Tụy' đã tạo ra cách tiếp cận đầu tiên có hệ thống với đầy đủ các kĩ thuật và các bước tính toán cụ thể để giải bài toán quy hoạch lõm. Nó có tác dụng thúc đẩy nghiên cứu ở trong và ngoài nước về các phương pháp, kĩ thuật giải quy hoạch lõm nói riêng và góp phần phát triển, hoàn thiện lí thuyết Tối ưu Toàn cục nói chung.”
Thế nhưng, để chạm đến những đỉnh cao tưởng chừng không thể ấy, ông đã phải trải qua một hành trình dài đằng đẵng của sự cô độc trong tư duy. Trong bối cảnh nền toán học nước nhà còn non trẻ, khi phần lớn các nhà khoa học buộc phải tập trung toàn lực cho những nhu cầu cấp bách của chiến tranh và khôi phục kinh tế, việc một nhà khoa học đơn độc dám dấn thân vào những "vùng đất vô định" như quy hoạch phi tuyến hay tối ưu hóa toàn cục - những lĩnh vực mà thời điểm đó thế giới còn đang mò mẫm - là một thử thách vô cùng khắc nghiệt.
Ảnh: Nam Phong
Những tư liệu lưu trữ quý giá tại Trung tâm Di sản các nhà khoa học Việt Nam (MEDDOM), Trung tâm Lưu trữ quốc gia III đã khắc họa lại một hình ảnh rất đỗi chân thực về cuộc đời ông: giữa những năm tháng chiến tranh tơi bời, khi sơ tán về vùng quê nghèo, bên chiếc bàn gỗ ọp ẹp và ánh đèn dầu chập chờn, vị giáo sư ngày nào vẫn miệt mài với từng trang giấy tính toán. Không có máy tính điện tử hiện đại, không có các thư viện lớn cập nhật tạp chí quốc tế hàng tuần, mọi ý tưởng đột phá đều phải chắt lọc từ những trang sách hiếm hoi mượn được, từ những bản sao chép chuyền tay qua các chuyến công tác hiếm hoi ra nước ngoài hoặc qua thư tín quốc tế vô cùng ngặt nghèo.
“
'Lát cắt Tụy' đã tạo ra cách tiếp cận đầu tiên có hệ thống với đầy đủ các kĩ thuật và các bước tính toán cụ thể để giải bài toán quy hoạch lõm. Nó có tác dụng thúc đẩy nghiên cứu ở trong và ngoài nước về các phương pháp, kĩ thuật giải quy hoạch lõm nói riêng và góp phần phát triển, hoàn thiện lí thuyết tối ưu toàn cục nói chung.”
- GS.TS Trần Vũ Thiệu
Chính trong sự cô lập ngặt nghèo của hoàn cảnh chiến tranh và cấm vận ấy, nỗi cô đơn của người đi tiên phong đôi khi trở thành một sức ép đè nặng lên tâm trí. Đã có những giai đoạn ông đối mặt với bế tắc khi giải quyết cấu trúc lõm phức tạp, khi mà các phương pháp toán học tuyến tính truyền thống hoàn toàn vô tác dụng. Tuy nhiên, vượt lên trên cảm giác cô độc và sự thiếu thốn vật chất cùng cực, tình yêu khoa học trong sáng và lòng tự tôn dân tộc đã thôi thúc ông không bao giờ lùi bước. Sự cô đơn ấy không làm ông gục ngã, mà ngược lại, tôi luyện nên một bản lĩnh thép, một tư duy độc lập tuyệt đối - thứ tài sản giúp ông tự khai phá ra con đường đi riêng mà không hề lệ thuộc vào các trường phái toán học lớn bên ngoài biên giới.
Gia tài tri thức đồ sộ và những đỉnh cao vinh quang trong nước lẫn quốc tế
Nhìn lại hành trình miệt mài phụng sự khoa học, di sản mà GS. Hoàng Tụy để lại cho nhân loại và nền toán học nước nhà mang một tầm vóc vô cùng đồ sộ, được đo lường bằng những con số tường minh khiến cộng đồng học thuật toàn cầu phải nghiêng mình thán phục. Đánh giá về tầm ảnh hưởng mang tính bước ngoặt này, GS. Neal Koblitz (Đại học Washington ở Seattle) từng trả lời phỏng vấn trên MEDDOM đầy trân trọng:
"Ông đã viết một trong những cuốn sách quan trọng nhất về 'Tối ưu toàn cục', và ông cũng là người sáng lập ra một chuyên ngành quan trọng của tối ưu toàn cục. Cuốn sách tái bản lần thứ hai của ông chỉ vài năm trước khi ông qua đời là một cuốn sách có ảnh hưởng lớn trong ngành toán tối ưu. Ông đã tìm ra cách giải bài toán quy hoạch lõm và điều này được biết đến ở phương Tây rất lâu trước khi ông có cơ hội sang phương Tây."
GS. Neal Koblitz (Đại học Washington ở Seattle, Mỹ). Ảnh cắt từ video trả lời phỏng vấn do MEDDOM thực hiện.
GS. Neal Koblitz cũng bày tỏ sự ngạc nhiên lớn lao trước bối cảnh mà những thành tựu ấy ra đời:
"Rất khó để phát triển khoa học, công nghệ ở một đất nước nghèo như Việt Nam vì mọi người phải quan tâm đến các vấn đề cơ bản của cuộc sống thực tiễn. Đất nước của các bạn đã trải qua những năm tháng chiến tranh và cuộc đấu tranh giành độc lập lâu dài. Trong nhiều năm, số lượng bom rơi xuống Việt Nam nhiều hơn tất cả trong Thế chiến II. Việt Nam bị tàn phá rất lớn, vì vậy đó là lý do tại sao chúng tôi ngạc nhiên trước thành tựu của Giáo sư Hoàng Tụy năm 1964."
Từ cội nguồn khắc nghiệt ấy, những con số và công trình của ông đã vươn ra biển lớn:
171 công trình nghiên cứu: Trong suốt sự nghiệp lẫy lừng của mình, ông có tới 171 công trình khoa học đăng trên những tạp chí toán học quốc tế uy tín hàng đầu thế giới như Mathematics Programming, JOGO, Optimization, Math. Operation Research, JOTA, SIAM J. Optim...
Chỉ số trích dẫn của GS. Hoàng Tụy được công bố tại MEDDOM. Ảnh: Nam Phong
Sức lan tỏa của bài báo kinh điển: Riêng bài báo "Concave programming under linear constraints" (Quy hoạch lõm với các ràng buộc tuyến tính) đăng trên Soviet math 5 (1964) đã đạt được 107 lần trích dẫn từ 827 người trích dẫn khác nhau (theo Mathematical Reviews).
Dấu ấn từ các đầu sách chuyên khảo: Cuốn sách kinh điển Convex Analysis and Global Optimization (Giải tích lồi và tối ưu toàn cục) được xuất bản hai lần và đạt kỷ lục với 34.000 lần bản ebook được tải về (theo website của Nhà xuất bản Springer). Bên cạnh đó, cuốn sách Global Optimization: Deterministic Approaches (Tối ưu Toàn cục: Các phương pháp tiếp cận tất định) do Nhà xuất bản Springer phát hành cũng đã được tái bản 3 lần.
Bên cạnh những công trình mang tầm vóc thay đổi cục diện ngành, tài năng và cống hiến kiệt xuất của ông đã được ghi nhận xứng đáng qua những phần thưởng cao quý:
Năm 1996, với những cống hiến vĩ đại cho nền khoa học nước nhà, ông vinh dự được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về Khoa học - Công nghệ (đợt I) - phần thưởng cao quý nhất của Nhà nước dành cho các nhà khoa học xuất sắc.
Chủ tịch nước Trần Đức Lương cùng các cá nhân và đại diện công trình được Giải thưởng Hồ Chí Minh đợt 1, 24/1/1998. GS. Hoàng Tụy đứng hàng đầu, thứ 4 từ phải sang. Ảnh tư liệu
Năm 2010, ông tiếp tục được trao Giải thưởng Phan Châu Trinh, tôn vinh những đóng góp chiến lược cho giáo dục và sự phát triển trí tuệ đất nước.
Năm 2011, ông trở thành người đầu tiên nhận Giải thưởng Constantin - Carathéodory (2011) của Hiệp hội Quốc tế Tối ưu toàn cục cho những đóng góp căn bản và tiên phong cho lí thuyết Tối ưu Toàn cục. Giải thưởng danh giá này là sự công nhận quốc tế chính thức dành cho công trình đặt nền móng của ông trong lĩnh vực tối ưu hóa toàn cục.
Hơi ấm tình bạn lớn và góc nhìn từ những người tri kỉ
Đằng sau một nhà bác học lớn luôn là một con người trọng tình nghĩa, và điều đó được khắc họa vô cùng sinh động qua những trang hồi ức đầy cảm xúc của nhà vật lí người Pháp - GS. Pierre Darriulat. Gặp gỡ GS. Hoàng Tụy lần đầu khi đã sang Việt Nam sinh sống và làm việc, Pierre Darriulat nhanh chóng tìm thấy ở người đồng nghiệp hơn mình mười tuổi một người bạn lớn, một tri kỉ cùng chung chí hướng về giáo dục và khoa học.
Giáo sư Hoàng Tụy và giáo sư Pierre tại buổi mừng sinh nhật lần thứ 85 của GS. Hoàng Tụy. Ảnh: Tạp chí Tia Sáng.
Trong những buổi trưa gặp gỡ quen thuộc giữa ba người gồm GS. Hoàng Tụy, nhà cách mạng - nhà thơ Việt Phương và Pierre Darriulat, những câu chuyện về 70 năm thăng trầm của lịch sử đất nước đã bồi đắp thêm tình yêu sâu đậm của vị giáo sư người Pháp dành cho mảnh đất hình chữ S. Những bữa trưa ấy không chỉ là dịp thưởng thức ẩm thực, mà là diễn đàn của những tư tưởng lớn, nơi họ trăn trở về vận mệnh quốc gia, bàn thảo về sự cần thiết phải tôn trọng các giá trị trí thức và đạo đức nền tảng.
Giáo sư Pierre Darriulat hào hứng nói về Giáo sư Hoàng Tụy. Ảnh cắt từ video của MEDDOM
Hình ảnh của GS. Hoàng Tụy trong mắt Pierre Darriulat hiện lên vô cùng dung dị nhưng ngời sáng nhân phẩm. Nhớ lại cuộc trò chuyện ngắn ngủi trước khi viết nên những dòng hồi ức, Pierre Darriulat kể rằng khi ông hỏi về điều tự hào nhất, GS. Hoàng Tụy đã điềm tĩnh đáp: đó là chưa bao giờ từ bỏ quyết tâm nói và viết ra những suy nghĩ của mình. Dù sự thẳng thắn ấy đôi khi mang lại phiền toái, nhưng ông chưa bao giờ ân hận. Chính sự kiên định bảo vệ lẽ phải ấy đã biến ông thành một hình mẫu đạo đức lớn.
“
Cho đến khi tuổi già sức yếu nhưng những lo lắng của ông không phải về bản thân mình mà hầu hết là vì vận mệnh tương lai của đất nước.
- Giáo sư Pierre Darriulat
Sự đồng điệu ấy cũng được lan tỏa đến thế hệ trẻ. Năm 2005, khi GS. Hoàng Tụy đến thăm nhóm nghiên cứu vật lí thiên văn trẻ tuổi tại Viện Khoa học và Kĩ thuật Hạt nhân theo lời mời của Pierre Darriulat, những phân tích sắc sảo cùng khuyến nghị thấu đáo của ông về những bất cập trong giáo dục đại học đã để lại ấn tượng sâu sắc. Nhắc lại chuyến thăm này cùng nhà nghiên cứu trẻ Nguyễn Thị Thảo, Pierre Darriulat lưu giữ mãi thông điệp mãnh liệt phát ra từ trái tim của vị giáo sư lớn tuổi: "Sức trẻ trong ngôn từ và trong trái tim của họ, sự sáng rõ trong cách nhìn nhận về thế giới xung quanh thật tương phản với tuổi tác của họ. Chúng tôi sẽ không bao giờ quên thông điệp mà họ gửi gắm: liêm chính, sáng tạo, tự do, dân chủ."
T iếng nói thẳng thắn và tấm lòng trăn trở của GS. Hoàng Tụy
Không chịu giam mình trong tháp ngà của lí thuyết thuần túy hay chỉ biết đến các công thức trừu tượng, GS. Hoàng Tụy còn là một trí thức dấn thân mang đậm tinh thần công dân. Khi đất nước bước vào giai đoạn chuyển giao, đối mặt với muôn vàn khủng hoảng, sự trì trệ của cơ chế cũ và những thách thức của thời kì đổi mới, ông đã dũng cảm bước lên vũ đài phản biện xã hội. Những trăn trở tâm huyết của ông về vận mệnh giáo dục, khoa học và sự phát triển của quốc gia đã tìm thấy một diễn đàn sắc sảo qua các bài viết, bài phỏng vấn đăng trên tạp chí Tia Sáng.
Giáo sư Hoàng Tuỵ không ngần ngại vạch trần những căn bệnh trầm kha của hệ thống giáo dục đại học. Ảnh cắt từ video của MEDDOM
Trong các bài viết mang tính tiêu biểu, như bài "Giáo dục: xin cho tôi nói thẳng", ông đã không ngần ngại vạch trần những căn bệnh trầm kha của hệ thống giáo dục đại học, từ tình trạng chạy theo thành tích hình thức, sự yếu kém trong tư duy phản biện cho đến nếp nghĩ lối mòn đang bóp nghẹt sự sáng tạo của thế hệ trẻ. Những lời phê phán của ông thẳng thắn đến gai góc, không né tránh bất kì góc khuất nhạy cảm nào của cơ chế quản lí thời bấy giờ. Thế nhưng, đằng sau sự sắc lạnh của một bộ óc toán học là một tấm lòng quặn thắt, một nỗi đau đáu khôn nguôi trước sự tụt hậu nguy hiểm của đất nước trong kỉ nguyên tri thức nhân loại.
Trải lòng về động lực khiến một nhà toán học phải bận tâm và dấn thân vào các vấn đề thế sự phức tạp, trong một cuộc trả lời phỏng vấn được thực hiện năm 1989 bởi GS. Neal Koblitz (Đại học Washington ở Seattle, Mỹ), được công bố trong số 3 tập 12 năm 1990 của tạp chí Người đưa tin toán học rất nổi tiếng trong giới toán học quốc tế, GS. Hoàng Tụy đã đúc kết triết lí sống đầy xúc động:
Ảnh cắt từ video của MEDDOM
“
Con người không có cảm xúc, không rung động, vô cảm trước mọi việc thì không thể làm được bất cứ việc gì. Làm khoa học hay tham gia phản biện xã hội cũng vậy, phải bằng sự chân thực và cái tâm trong sáng thì mới mong tạo ra sự thay đổi thực chất cho cộng đồng.
- Giáo sư Hoàng Tụy
Minh chứng cho tinh thần dấn thân và trách nhiệm của một nhà khoa học chân chính đối với thời cuộc, ông từng nhiều lần nhấn mạnh quan điểm cốt lõi về bản chất của hoạt động phản biện: "Phản biện xã hội không phải là để chỉ trích hay phàn nàn, mà là trách nhiệm danh dự của người trí thức trước sự phát triển hay tụt hậu của đất nước. Nếu trí thức giữ sự im lặng thỏa hiệp trước những bất cập hay sai lầm, thì đó đồng nghĩa với sự từ bỏ sứ mệnh phụng sự nhân dân và chân lý."
Đằng sau sự sắc lạnh, rạch ròi của một bộ óc toán học là một tấm lòng quặn thắt, một nỗi đau đáu khôn nguôi trước sự tụt hậu nguy hiểm của đất nước trong kỉ nguyên tri thức nhân loại. Chính thái độ sống trung thực, dũng cảm và không màng danh lợi ấy đã biến ông thành một biểu tượng đáng kính của tầng lớp trí thức cách mạng thời kỳ đổi mới - những người dám nói lên sự thật vì sự trường tồn và phát triển của dân tộc.
T iếng vọng từ cộng đồng toán học và ánh sao Kim vĩnh cửu
Trên các diễn đàn học thuật và mạng lưới toán học, cộng đồng trí thức trong và ngoài nước luôn nhắc đến cố GS. Hoàng Tụy với sự kính trọng lớn lao. Ông không chỉ là bậc thầy khai sinh ra lí thuyết Tối ưu Toàn cục mà còn là biểu tượng sáng ngời về lòng dũng cảm bảo vệ chân lí, đặt nền móng vững chắc cho toán học hiện đại Việt Nam.
Tháng 11 năm 2013, trong một nghĩa cử cao đẹp, ông đã bàn giao toàn bộ 364 đơn vị bảo quản tài liệu khoa học quý giá của mình cho Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, và trao tặng Công viên di sản các nhà khoa học Việt Nam - MEDDOM hàng nghìn tài liệu, khẳng định trọn vẹn một đời phụng sự Tổ quốc và khoa học.
Đúc kết về cuộc đời nhiều tầng ý nghĩa ấy, GS.VS Hoàng Xuân Phú trong bài viết có nhan đề: Hoàng Tụy một nhà khoa học đích thực nhân kỉ niệm sinh nhật lần thứ 80 của Giáo sư Hoàng Tuỵ từng "mạo muội" liên tưởng ông như một ánh sao Kim.
Giáo sư, Viện sĩ Hoàng Xuân Phú
Cuối bài viết đề ngày 12/7/2007 có đoạn: "Tôi viết bài này khi đang công tác ở Leipzig, nơi tôi đã được đón tiếp GS Hoàng Tụy cách đây một phần tư thế kỉ...
GS Takahito Kuno ví GS Hoàng Tụy như Santa Claus đến từ một nước phương nam. Một hình tượng hay quá, đến mức khó chọn được hình ảnh nào hay hơn nữa. Nhưng tôi vẫn mạo muội liên tưởng đến hình ảnh của một ánh Sao Kim. Vì Sao Kim rất “đa diện”. Lúc bình minh thì lung linh với tên gọi Sao Mai. Khi hoàng hôn lại rực rỡ trong tư cách Sao Hôm. Và lúc nào cũng đẹp nên còn được mệnh danh là Venus (tên thần Vệ Nữ). Với mắt trần thì Sao Kim là thiên thể sáng thứ ba trên bầu trời, chỉ kém Mặt Trời và Mặt Trăng. Vậy mà mỗi khi tỉnh dậy, hối hả bước vào ngày mới, thì chẳng mấy ai để ý. Để rồi đến lúc màn đêm buông xuống, lại ngỡ ngàng trước ánh hào quang. Hoàng Tụy mà mọi người dễ nhận ra và hay ca ngợi trên báo chí mới chỉ như một ánh Sao Hôm - một người yêu nước, yêu dân thiết tha, luôn trăn trở bàn cách chống lại cái nghèo, cái dốt. Hoàng Tụy mà mọi người còn ít biết đến như một ánh Sao Mai - một nhà khoa học xuất sắc, rất sáng trên bầu trời khoa học nước nhà.
Thời gian trôi qua không chỉ bào mòn vật chất, mà còn làm thay đổi cả những giá trị tinh thần. Nhiều bạn bè cũ bỗng trở nên xa lạ, kẻ thù năm xưa nay lại thành đối tác làm ăn. Kí ức về những năm tháng hào hùng lùi dần vào dĩ vãng. Vị thế của những chiến thắng quân sự được đổi bằng bao xương máu cũng có đổi thay. Nhưng nhiều giá trị văn hóa thì vẫn ở lại mãi với thời gian, trong đó chắc phải kể đến những thành tựu nghiên cứu khoa học mà GS Hoàng Tụy đã đóng góp cho đời..."
Nhìn lại hành trình gần một thế kỷ (1927–2019), khi vầng hào quang từ 171 công trình quốc tế, Giải thưởng Hồ Chí Minh và giải thưởng Constantin - Carathéodory toàn cầu cùng hàng ngàn lượt trích dẫn đã lắng xuống, cố GS. Hoàng Tụy hiện lên bình dị nhưng vĩ đại.
.jpg)
.jpg)
