Ca sĩ Chế Thanh: 'Không thể làm nghề hời hợt rồi chờ Tổ độ'
Ca sĩ Chế Thanh cho rằng Tổ nghiệp là chỗ dựa tinh thần của người nghệ sĩ, nhưng không thể lấy chuyện “Tổ độ, Tổ trác” để lý giải mọi thành bại. Với anh, đức nghề, tài năng và cách ứng xử với nghề mới là những điều quyết định một nghệ sĩ có thể đi được bao xa.
Ngày 12/8 âm lịch hằng năm là Ngày Sân khấu Việt Nam, cũng là ngày Giỗ Tổ nghề của giới nghệ sĩ. Đây là dịp những người hoạt động nghệ thuật hướng về Tổ nghiệp, tưởng nhớ các thế hệ tiền nhân, đồng thời nhắc nhau về cách sống và trách nhiệm với nghề.
Nhân dịp này, ca sĩ Chế Thanh đã dành riêng cho Một Thế Giới cuộc trò chuyện về niềm tin Tổ nghiệp, “Tổ đãi, Tổ trác”, những điều kiêng kỵ của sân khấu xưa và quan niệm của anh về đức nghề. Với Chế Thanh, hướng về Tổ nghiệp không chỉ nằm ở nghi lễ hay một nén hương trong ngày Giỗ Tổ. Người nghệ sĩ muốn đi lâu với nghề trước hết phải có tài, có đức và biết tự rèn luyện mình.
Tổ nghiệp là một chỗ dựa tinh thần
- Sinh ra trong gia đình cải lương và gắn bó với sân khấu từ sớm, sau nhiều năm làm nghề, hai chữ “Tổ nghiệp” với anh được hiểu như thế nào?
- Ca sĩ Chế Thanh: Đối với một người nghệ sĩ, một người làm nghề sân khấu, Tổ nghiệp trước hết là một chỗ dựa tinh thần, một niềm tin tâm linh để mình hướng tới.
Cũng giống như con người có những đức tin để nương tựa về tinh thần, người nghệ sĩ hướng về Tổ nghiệp như một giá trị nhắc mình làm những điều tốt, theo đuổi ước mơ và hoài bão trong nghề.
Đến ngày 12, 13/8 âm lịch, anh chị em nghệ sĩ tụ họp, thắp hương, tưởng nhớ Tổ nghiệp, mong được thuận lợi trong nghề, ca hay, múa giỏi, biểu diễn tốt và cuộc sống gặp nhiều may mắn.
Tuy nhiên, theo tôi, kiến thức của một bộ phận nghệ sĩ về Tổ nghiệp vẫn còn hạn chế. Nhiều người thấy người trước cúng thế nào thì mình cúng như vậy, người khác thờ thế nào thì mình làm theo như thế. Có những quan niệm về Tổ nghề được truyền miệng qua nhiều đời nhưng người làm nghề lại ít tìm hiểu sâu nguồn gốc.
Tôi nghĩ đã thành kính với Tổ nghiệp thì bên cạnh nghi lễ, người nghệ sĩ cũng nên hiểu hơn về điều mình đang phụng thờ và gìn giữ. Quan trọng nhất, Tổ nghiệp phải là một điểm tựa tinh thần hướng mình đến việc sống tốt và làm nghề tốt hơn.
- Trong giới nghệ sĩ vẫn thường nói “Tổ đãi”, “Tổ trác”, thậm chí có người nhìn thành công hay thất bại trong nghề qua hai chữ này. Anh có tin như vậy?
- Ca sĩ Chế Thanh: Tôi nghĩ nghề nào cũng có may mắn và rủi ro. Nghề sân khấu cũng vậy. Khi gặp may thì người trong nghề thường gọi là “Tổ đãi”, gặp chuyện không thuận lợi thì nói “Tổ trác”. Với tôi, đó là chuyện bình thường, không nên đặt nặng tư tưởng Tổ độ hay Tổ trác.
Quan trọng là người nghệ sĩ phải chuẩn bị cho mình thật tốt. Đi hát thì phải chuẩn bị tư thế, sản phẩm âm nhạc, bài hát, tiết mục. Diễn viên nhận vai thì phải chuẩn bị cho vai diễn của mình. Khi đã chuẩn bị kỹ thì những sai sót do chủ quan cũng ít đi.
Còn tai nạn nghề nghiệp thì đôi khi phải chấp nhận. Nghề nào cũng có rủi ro, không thể tránh được hoàn toàn. Không thể cứ gặp chuyện thuận lợi thì nói Tổ độ, còn xảy ra chuyện không may lại cho rằng Tổ trác.
Ca sĩ Chế Thanh: Đức nghề quan trọng hơn chuyện chờ Tổ độ
- Nếu “Tổ độ” không phải lời giải cho thành công, theo anh điều gì mới quyết định một nghệ sĩ có thể đứng vững và đi lâu với nghề?
- Ca sĩ Chế Thanh: Đối với tôi, đức nghề là quan trọng nhất. Đức nghề cũng giống như tâm đức, đạo đức của một con người. Tôi tin vào nhân quả, mình gieo điều gì thì sẽ nhận lại điều đó. Gieo gió thì gặt bão, làm điều tốt thì nhận lại điều tốt.
Trong nghề hát, nếu mình biết phấn đấu cho bản thân, chịu khó trau dồi nghề nghiệp, làm việc nghiêm túc để nuôi sống mình, giúp đỡ cha mẹ, chăm lo gia đình thì những gì mình nhận được cũng đến từ quá trình sống và làm nghề đó.
Ngược lại, nếu bước vào nghề chỉ với mục đích tìm danh vọng, muốn hơn người này, hơn người kia, tìm mọi cách để mình nổi tiếng hơn, thậm chí chà đạp nhau, trong khi thực tài lại không chịu chuẩn bị, không chịu trau dồi thì làm sao cứ ngồi đó mà chờ Tổ độ?
Với tôi vẫn là tâm đức trước, sau đó mới đến tài năng. Tài năng của mình đến đâu thì phải biết mình đang ở đâu. Mình hát chưa hay mà đòi bầu sô trả tiền thật nhiều, mình chưa đủ vị trí mà đòi tên mình phải được quảng cáo thật to thì không đúng.
Tôi vẫn tin vào giá trị tinh thần của Tổ nghiệp, nhưng không thể làm nghề hời hợt, không chuẩn bị, không có đức nghề rồi cứ chờ Tổ độ.
Một thành kiến cũ với người làm nghề hát
- Trong dân gian xưa từng tồn tại quan niệm “xướng ca vô loại”, mang thái độ coi rẻ những người làm nghề ca hát, diễn xướng. Ngày nay vị thế của người nghệ sĩ đã rất khác, nhưng câu này đôi khi vẫn được đem ra để xúc phạm một nghệ sĩ nào đó. Anh nghĩ gì khi một thành kiến cũ vẫn còn được nhắc lại theo cách như vậy?
- Ca sĩ Chế Thanh: Tôi thấy bây giờ có người không thích một nghệ sĩ nào đó thì lại đem câu “xướng ca vô loại” ra để chửi, để miệt thị người đang hoạt động nghệ thuật. Tôi không đồng tình với điều đó.
Nhiều người nói câu này nhưng lại không tìm hiểu nó xuất phát từ đâu, trong hoàn cảnh nào. Theo tôi, không thể vì không thích một người đang làm nghệ thuật mà lấy một câu nói từ xa xưa ra để xúc phạm họ.
Người nghệ sĩ khi đứng trên sân khấu cũng có niềm tin vào Tổ nghiệp như một chỗ dựa tinh thần, để tự nhắc mình sống tốt và làm nghề tốt. Một nghệ sĩ sống ra sao, làm nghề thế nào thì hãy nhìn vào chính con người và việc làm của họ. Không nên lấy một thành kiến cũ để phủ lên người làm nghề nghệ thuật.
Không đặt nặng những điều kiêng kỵ
- Người của sân khấu xưa có nhiều điều kiêng kỵ, từ chuyện sinh hoạt trong đoàn đến những thứ được mang vào rạp hát. Những kiêng cữ ấy còn ảnh hưởng đến Chế Thanh khi bước lên sân khấu?
- Ca sĩ Chế Thanh: Ngày xưa ông bà kiêng kỵ nhiều thứ khi đi hát, vào rạp hay vào đoàn hát. Chẳng hạn có chuyện kiêng mang trái thị vào rạp hát, đoàn hát và còn nhiều điều khác nữa. Tôi biết những chuyện đó, nhưng quan niệm của tôi hơi khác.
Tôi từng rất tâm đắc với một quan niệm của sân khấu Nga, đại ý rằng khi bước vào sân khấu, người nghệ sĩ phải để lại những vướng bận đời thường ở bên ngoài. Tôi hiểu điều đó là tâm hồn của người nghệ sĩ khi bước vào nghệ thuật phải thật sạch, phải dành hết con người mình cho nghệ thuật.
Khi bước ra sân khấu, mình phải hoàn thành vai diễn và nhập vào nhân vật. Có thể ở nhà mẹ mình đang đau, cha mình đang có chuyện, ông bà vừa mất, nhưng nếu bước ra sân khấu mà vai diễn buộc mình phải cười thì mình vẫn phải cười với khán giả.
Tôi cho rằng những kiêng kỵ nào làm hạn chế khả năng của người nghệ sĩ thì không nên đặt nặng. Quan trọng là người nghệ sĩ bước lên sân khấu phải phục vụ khán giả bằng tất cả tinh thần và khả năng mình có. Kiêng cữ cho lắm mà làm không được gì thì kiêng cữ cũng như không.
Giỗ Tổ ngày nay rộng hơn giới sân khấu
- Từ một nghi lễ gắn rất chặt với sân khấu, ngày nay Giỗ Tổ còn có ca sĩ, người làm điện ảnh và cả những người không hoạt động nghệ thuật đến dâng hương. Anh nhìn sự mở rộng ấy ra sao?
- Ca sĩ Chế Thanh: Tôi thấy đó là chuyện vui. Không chỉ người làm sân khấu hay điện ảnh, bây giờ có cả những người làm kinh doanh cũng tham dự Giỗ Tổ.
Theo tôi, họ đến vì có thiện cảm với giới nghệ sĩ, trân trọng Tổ nghiệp và muốn đồng hành với chúng ta để cùng chia sẻ niềm vui, sự may mắn, phước lành và một điểm tựa về tinh thần.
Những người lập bàn thờ Tổ, tổ chức Giỗ Tổ nên sẵn lòng chào đón mọi người. Tôi thấy như vậy rất vui, rất hoan hỉ. Một truyền thống được nhiều người biết đến, cùng hướng về bằng sự trân trọng và thiện ý thì đó là điều tốt.
- Mỗi năm đến ngày 12/8 âm lịch, lớp nghệ sĩ trẻ vẫn tiếp tục về thắp hương Tổ như những thế hệ đi trước. Theo anh, điều gì cần được truyền lại cùng nghi lễ ấy để ngày Giỗ Tổ không chỉ còn là một thói quen?
- Ca sĩ Chế Thanh: Giỗ Tổ ngành sân khấu là một truyền thống lâu đời. Tôi thấy giới trẻ hiện nay vẫn rất tin tưởng vào điểm tựa tinh thần là Tổ nghiệp.
Các em nhìn các anh, các chú đi trước rồi khi mới bước vào nghề cũng đi theo, cùng tham dự Giỗ Tổ, cùng thắp hương. Dần dần điều đó trở thành một thói quen trong đời sống nghề nghiệp. Đến ngày 12/8 âm lịch mà không được tham gia, nhiều người sẽ cảm thấy thiếu hụt một điều gì đó.
Thế hệ này nối tiếp thế hệ kia thì nó trở thành truyền thống. Tôi nghĩ những người tham gia nghệ thuật rất khó bỏ được ngày Giỗ Tổ thiêng liêng này.
Nhưng theo tôi, hướng về Tổ nghiệp không chỉ nằm ở việc thắp hương trong một ngày. Điều quan trọng vẫn là mình sống và làm nghề như thế nào. Tổ nghiệp là chỗ dựa tinh thần, còn người nghệ sĩ muốn đi được lâu với nghề thì phải có đức, có tài, biết chuẩn bị và trau dồi chính mình.
- Phóng viên: Cảm ơn những chia sẻ của anh!
Chế Thanh và dấu ấn Mưa bụi
Ca sĩ Chế Thanh sinh năm 1967, xuất thân trong một gia đình có truyền thống cải lương. Cha anh là soạn giả Thái Quốc Nam, mẹ là nghệ sĩ cải lương kiêm trưởng đoàn Bạch Liên Hoa, anh trai là nghệ sĩ Điền Thanh, từng là diễn viên chính của đoàn cải lương tuồng cổ Minh Tơ. Chế Thanh thi vào khoa cải lương của Trường Nghệ thuật Sân khấu, sau khi tốt nghiệp có khoảng 3 năm hoạt động với sân khấu cải lương trước khi chuyển hướng sang tân nhạc
Bước ngoặt lớn nhất đến năm 1994, khi Chế Thanh được mời tham gia Mưa bụi 2 và thể hiện Em hãy về đi của nhạc sĩ Mộng Long. Chính Chế Thanh từng kể, trước đó anh vẫn là một ca sĩ trẻ chưa được nhiều người biết đến, nhưng chỉ sau khi băng phát hành, khán giả đã nhận ra tên anh và dành sự cổ vũ hoàn toàn khác trước. Anh xem Mưa bụi là cú chuyển lớn khiến sự nghiệp thay đổi nhanh chóng.
Ở đầu thập niên 1990, Mưa bụi không chỉ tạo ra một thế hệ ca sĩ được công chúng nhớ mặt, nhớ tên mà còn trở thành hiện tượng của thị trường băng hình ca nhạc. Loạt chương trình kết hợp ca hát, ngoại cảnh, diễn xuất, tiểu phẩm, dân ca, vọng cổ và nhạc trữ tình, góp phần đưa bolero và dòng nhạc tình cảm trở lại mạnh mẽ với lượng khán giả đại chúng. Với Chế Thanh, Mưa bụi không chỉ mở ra thời kỳ nổi tiếng mà còn định hình hình ảnh một giọng ca trữ tình được yêu thích suốt nhiều năm sau đó.
Trong những phần tiếp theo của Mưa bụi, Chế Thanh tiếp tục ghi dấu qua Vầng trán suy tư (Thanh Sơn), Tình đã bay xa (Hàn Châu), Gánh tương tư (Ngọc Sơn), Gõ cửa trái tim (Vinh Sử)… Riêng Nhẫn cỏ cho em của nhạc sĩ Vinh Sử trở thành một trong những ca khúc gắn chặt nhất với tên tuổi anh. Chế Thanh từng nói anh may mắn khi không chỉ có một mà có cả loạt ca khúc được khán giả nhớ đến, giúp tên tuổi đứng vững sau thời kỳ Mưa bụi.
