Việt Nam được ưu tiên tiếp cận lò hạt nhân tối tân của Nga
Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam (VINATOM) đã chính thức gia nhập Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế trên cơ sở lò phản ứng hạt nhân MBIR, một lò nghiên cứu neutron nhanh đang được xây dựng tại Dimitrovgrad, Nga.
Việc gia nhập này chưa tạo ra điện, nhưng có tiềm năng giải quyết mắt xích yếu nhất của chương trình điện hạt nhân Việt Nam, đó là con người.
“Cửa ải” kiếm hàng nghìn nhân lực
Theo đề án được phê duyệt tại Quyết định 1012/QĐ-TTg tháng 5/2025 về đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035, Việt Nam cần gần 4.000 nhân lực cho hai nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 trước năm 2030, trong đó hơn 2.000 người có trình độ đại học và sau đại học.
TS Lê Chí Dũng, nguyên Cục phó Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, chỉ ra thách thức lớn hơn nằm ở chất lượng, chứ không phải ở số lượng. Tìm được hàng trăm nhân sự đáp ứng các yêu cầu của kĩ sư vận hành chủ chốt là rất khó khăn. Một kĩ sư như vậy phải nắm cùng lúc vật lý hạt nhân, vật lý neutron, thủy nhiệt, cơ học vật liệu và các hệ thống điều khiển tự động của nhà máy. Đó là kiến thức tích lũy qua nhiều năm làm việc.
Trong khi đó, hạ tầng để đào tạo lớp người ấy vẫn còn rất mỏng. Việt Nam hiện chỉ vận hành một lò phản ứng nghiên cứu duy nhất tại Đà Lạt, hoạt động từ năm 1984 trên nền lò TRIGA Mark-II cũ của Mỹ.
Cơ sở này còn phụ thuộc nhiên liệu nước ngoài. Công ty TVEL của Nga giao lô nhiên liệu mới vào tháng 11/2025, đủ bảo đảm vận hành an toàn đến thập niên 2030. Một quốc gia chuẩn bị vận hành 2.400 MW điện hạt nhân không thể huấn luyện kĩ sư trên một cơ sở như thế.
Khía cạnh quan trọng hơn hợp đồng nhà máy điện hạt nhân
Đây là chỗ khiến hợp tác hạt nhân Việt - Nga đáng chú ý. Ngày 16/5/2025, Tổng Giám đốc Rosatom Alexey Likhachev và Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Việt Nam Nguyễn Mạnh Hùng đã kí một lộ trình hợp tác liên ngành có hiệu lực đến năm 2030.
Lộ trình bao gồm xây dựng Trung tâm Nghiên cứu khoa học công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai, cung cấp nhiên liệu cho lò hạt nhân ở Đà Lạt, đào tạo nhân lực và cuối cùng là việc Việt Nam tham gia Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế trên lò MBIR.
Điều quan trọng nằm ở điều kiện ưu đãi cho Việt Nam khi tham gia. Các nhà khoa học Việt Nam được tiếp cận thiết bị hiện đại mà không phải bỏ vốn xây. VINATOM đã đăng ký hai hướng nghiên cứu là vật lí lò phản ứng và vật liệu học bức xạ. Đó là hai lĩnh vực mà kĩ sư vận hành chủ chốt bắt buộc phải nắm và rất cần phải có thực hành.
Cùng tham gia trung tâm này còn có Viện Liên hợp Nghiên cứu Hạt nhân, Viện Vật lý Hạt nhân thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Uzbekistan, và công ty Shanghai ZDAN International của Trung Quốc, trong đó phía Trung Quốc đăng kí hướng nhiệt hạch có kiểm soát. Ông Vasily Konstantinov, người điều hành dự án, gọi việc Việt Nam tham gia là "bước quan trọng mở rộng hệ sinh thái quốc tế của dự án".
Giai đoạn nước rút
Ngày 23/3 tại Moskva, Bộ trưởng, Chủ nhiệm Văn phòng Chính phủ Trần Văn Sơn và ông Likhachev đã kí hiệp định liên chính phủ về xây dựng nhà máy điện hạt nhân trên lãnh thổ Việt Nam, lấy Nhà máy Leningrad-2 làm dự án tham chiếu. Từ ngày 1/1, Luật Năng lượng nguyên tử sửa đổi được Quốc hội thông qua ngày 27/6/2025 chính thức có hiệu lực, tạo khung pháp lí cho toàn bộ chương trình.
Trong 15 văn kiện trao hôm 9/9 dưới sự chứng kiến của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và Tổng thống Nga Vladimir Putin còn có thỏa thuận giữa Cục An toàn bức xạ và hạt nhân với Cơ quan Giám sát Liên bang Nga (Rostechnadzor), tức phần khung pháp quy về an toàn.
Riêng mảng nhân lực, ngày 20/5 Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Đề án phát triển nguồn nhân lực năng lượng nguyên tử tại Quyết định 893/QĐ-TTg, đặt mục tiêu đến năm 2035 tự chủ 70% năng lực thẩm định an toàn hạt nhân.
Tại Khóa họp lần thứ 70 Đại hội đồng Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) ở Vienna ngày 14-18/9, đoàn Việt Nam do Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Lê Xuân Định dẫn đầu tiếp tục làm việc với ông Alexander Trembitsky, Chủ tịch Rostechnadzor, và ông Evgeniy Abakumov, Phó Tổng Giám đốc Rosatom. Nội dung trao đổi đã mở rộng sang công nghệ lượng tử, phản ứng nhiệt hạch và ứng dụng AI trong năng lượng hạt nhân.
Với thỏa thuận tham gia trung tâm nghiên cứu MBIR, lần đầu tiên các nhà khoa học Việt Nam có chỗ đứng trong một chương trình nghiên cứu hạt nhân tiên tiến của thế giới. Trung tâm tại Đồng Nai sẽ đưa một lò phản ứng nghiên cứu hiện đại về đặt tại Việt Nam. Còn hai tổ máy VVER-1200 ở Ninh Thuận, theo lời Tổng thống Vladimir Putin, sẽ mang lại cho doanh nghiệp trong nước nguồn năng lượng dồi dào với chi phí hợp lý và tạo hàng nghìn việc làm mới, chất lượng cao với mức thu nhập tốt.
Phó Thủ tướng Nga Dmitry Chernyshenko nhận định nhà máy đầu tiên sẽ trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy hợp tác sang những lĩnh vực liên quan. Điều đó đã bắt đầu hiện hữu, khi hai bên bàn tới công nghệ lượng tử, phản ứng nhiệt hạch và trí tuệ nhân tạo - những chủ đề mà cách đây vài năm còn chưa xuất hiện trong chương trình nghị sự song phương.
MBIR là lò phản ứng nghiên cứu neutron nhanh đa năng, làm mát bằng natri, công suất nhiệt khoảng 150 MW. Lò đang được xây dựng tại Dimitrovgrad, trong khuôn viên Trung tâm Khoa học Nhà nước - Viện Nghiên cứu Lò phản ứng Nguyên tử (RIAR JSC, thuộc khối nghiên cứu và phát triển của Tập đoàn Nhà nước Rosatom), trong khuôn khổ dự án quốc gia về dẫn đầu công nghệ "Công nghệ nguyên tử và năng lượng mới". Dự kiến, lò MBIR sẽ đi vào hoạt động từ năm 2028.
Trung tâm Nghiên cứu Quốc tế (IRC) được thành lập trên cơ sở lò phản ứng MBIR, dưới hình thức một tổ hợp quốc tế. Các thành viên tham gia tổ hợp được quyền tiếp cận theo "luồng ưu tiên" để thực hiện những thí nghiệm cần thiết cho chương trình quốc gia về ứng dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình. Hình thức tổ hợp cho phép sử dụng linh hoạt nguồn lực của lò phản ứng theo nhu cầu của cộng đồng khoa học.
