Nông dân, HTX sản xuất 'xanh' nhưng giá mua lúa chưa 'xanh': Cần cơ chế giá công bằng hơn
Sản xuất xanh buộc nông dân, HTX tăng chi phí và tuân thủ yêu cầu kĩ thuật khắt khe hơn, nhưng giá thu mua vẫn chưa tương xứng. Đâu là giải pháp để nông dân không chịu thiệt?
Sản xuất xanh đồng ruộng, giá vẫn chưa xanh
Thực tế tại HTX Vĩnh Thuận Đông (xã Vĩnh Thuận Đông, thành phố Cần Thơ) cho thấy rõ nghịch lý: Sản xuất xanh, giá vẫn chưa xanh?
HTX đang quản lí, liên kết khoảng 82 ha, trong đó hơn 50 ha được tổ chức sản xuất tập trung với 26-27 hộ dân. Các hộ tham gia vùng sản xuất phải tuân thủ quy định về phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, giảm phát thải và bảo vệ môi trường. Đây là những yêu cầu đòi hỏi nông dân thay đổi tập quán và dành thêm thời gian cho quản lí đồng ruộng.
Nhưng đến vụ thu hoạch, chênh lệch giá lại rất thấp. Theo báo cáo của HTX, trong vụ Đông Xuân, lúa 'xanh', sạch chỉ được thu mua khoảng 5.900 đồng/kg, trong khi lúa thường ngoài thị trường khoảng 5.800 đồng/kg, tức cao hơn chỉ 100 đồng/kg. Đáng chú ý, doanh nghiệp chưa tách riêng dòng lúa 'xanh', sạch mà vẫn thu mua chung với lúa sản xuất truyền thống.
Một mô hình khác cho thấy khi sản xuất gắn với đơn đặt hàng và tiêu chuẩn thị trường, phần thưởng cho người làm đúng rõ ràng hơn. HTX Thạnh Phát (xã Vĩnh Tường, TP. Cần Thơ) tổ chức vùng sản xuất tập trung 250 ha, hướng dẫn nông dân theo yêu cầu doanh nghiệp, triển khai nhật kí canh tác trên phần mềm để ghi nhận lịch bón phân, phun thuốc, phục vụ quản lí và truy xuất.
Ông Trịnh Văn Tùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị HTX Thạnh Phát, cho biết: "Với sản xuất theo chuẩn đề án hoặc đơn đặt hàng, giá lúa 'xanh' cao hơn khoảng 200-300 đồng/kg; trong khi sản lúa xuất bán cho thị trường tự do, thương lái thu mua mức chênh lệch khoảng 50 - 100 đồng/kg, dao động theo từng thời điểm giao dịch so với giá thị trường".
Theo ông Tùng, điểm khác biệt không nằm đơn thuần ở công nghệ mà ở cách tổ chức thị trường. Khi doanh nghiệp tham gia từ đầu vụ, yêu cầu về giống, chăm sóc, chất lượng và giao nhận được xác định trước, HTX có căn cứ tổ chức nông dân sản xuất đồng nhất. Doanh nghiệp chủ động vùng nguyên liệu và kế hoạch kinh doanh. Khi đó, dữ liệu sản xuất không chỉ để quản lí mà còn là bằng chứng giúp HTX đàm phán, truy xuất và chứng minh chất lượng 'xanh'.
Đầu ra phải đi trước sản xuất
Một giải pháp quan trọng là chuyển từ tư duy "làm ra rồi mới tìm người mua" sang "xác định người mua rồi tổ chức sản xuất". TS. Trần Minh Hải, Phó hiệu trưởng Trường Chính sách Công và Phát triển Nông thôn, tại hội thảo " Kết nối kinh doanh giữa doanh nghiệp và HTX" tháng 9/2026, cho rằng: "Vùng nguyên liệu chỉ tạo giá trị khi có người mua, hợp đồng và thị trường. Vì vậy, hợp đồng liên kết cần được kí ngay từ đầu vụ, công khai giống, tiêu chuẩn, quy trình, sản lượng dự kiến và yêu cầu giao nhận".
Cách làm này giúp nông dân biết trước sản xuất gì, tiêu chuẩn nào và bán cho ai. HTX có thể lập kế hoạch vật tư, lịch xuống giống, kiểm soát quy trình và dự kiến sản lượng. Doanh nghiệp có cơ sở đặt hàng và xây dựng kế hoạch thu mua. Giá sản phẩm xanh cần được thỏa thuận dựa trên tiêu chuẩn, chi phí tuân thủ và chất lượng đầu ra, thay vì chỉ cộng một khoản chênh lệch nhỏ so với lúa thường.
Cần cơ chế giá cho sản phẩm 'Xanh'
Muốn nông dân không thiệt thòi, liên kết tiêu thụ phải chuyển từ cam kết mua hàng sang chia sẻ giá trị. Doanh nghiệp cần phân loại riêng lúa 'xanh', sạch; có khu vực bảo quản, chế biến và truy xuất riêng; đồng thời xây dựng thương hiệu cho dòng sản phẩm này. Khi thị trường chấp nhận mức giá cao hơn, phần giá trị tăng thêm cần được phân bổ hợp lí cho nông dân và HTX, bởi họ trực tiếp thực hiện các yêu cầu về môi trường, chất lượng và dữ liệu.
Một hướng giải quyết khác là số hóa quá trình sản xuất. ViRiCert - công nghệ do Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo phát triển và công bố áp dụng ở ĐBSCL từ tháng 8/2026, đây là công cụ số hóa nhật kí và dữ liệu canh tác, chuẩn hóa thông tin, hỗ trợ đánh giá tuân thủ, truy xuất nguồn gốc và tạo minh chứng dữ liệu. Theo tài liệu, công cụ này đã được tập huấn, hướng dẫn tại 30 HTX tại TP. Cần Thơ; dữ liệu giúp chuyển đánh giá từ hồ sơ giấy sang dữ liệu có cấu trúc, đồng thời chỉ ra nội dung cần khắc phục.
Với nông dân, số hóa chỉ có ý nghĩa khi giúp bán sản phẩm tốt hơn. Nhật kí điện tử, mã số vùng trồng, truy xuất và dữ liệu canh tác cần kết nối với doanh nghiệp để chứng minh sản phẩm được tạo ra như thế nào. Khi dữ liệu trở thành bằng chứng về chất lượng, HTX có thêm cơ sở đàm phán giá, mở rộng thị trường và tiếp cận phân khúc yêu cầu cao. Hỗ trợ công nghệ cần đi cùng hướng dẫn trực tiếp, giao diện đơn giản, tiêu chí dễ hiểu, tránh biến chuyển đổi số thành gánh nặng thủ tục.
Trong chuỗi giá trị, HTX phải giữ vai trò trung tâm tổ chức sản xuất, hướng dẫn thành viên, tổng hợp dữ liệu và kiểm soát chất lượng. Tuy nhiên, HTX không thể một mình giải quyết thị trường. Nhà nước cần hỗ trợ quy hoạch vùng nguyên liệu, tiêu chuẩn, mã số vùng trồng và giám sát hợp đồng. Doanh nghiệp phải tham gia sớm, cùng HTX xác định giống, tiêu chuẩn, sản lượng và thị trường. Ngân hàng, tín dụng và đơn vị công nghệ cần hỗ trợ vốn, kĩ thuật, dữ liệu.
Từ thực tế trên, sản xuất nông nghiệp thông minh cần được hiểu rộng hơn chuyện đưa công nghệ vào ruộng. Thông minh phải bắt đầu từ thị trường, đi qua quy trình, dữ liệu và liên kết, rồi trở lại thành thu nhập cho người sản xuất. Nông dân đã thay đổi cách làm; HTX đã nỗ lực tổ chức vùng nguyên liệu. Phần còn thiếu là một thị trường đủ minh bạch để trả giá đúng cho sản phẩm 'xanh'.
Nếu muốn mở rộng sản xuất 'xanh', trước hết phải bảo đảm người làm không bị thiệt. Mỗi hợp đồng cần tiêu chuẩn rõ, giá cả minh bạch và cơ chế chia sẻ lợi ích. Dữ liệu cần có giá trị trong truy xuất, chứng nhận và thương mại. Mỗi vùng nguyên liệu cần có doanh nghiệp đồng hành từ đầu vụ. Khi sản xuất, dữ liệu và thị trường được kết nối, 'xanh' không chỉ nằm trên cánh đồng mà trở thành giá trị trong túi người nông dân.
.jpg)
