Nông dân tiếp cận ViRiCert, mở lối sản xuất nông nghiệp thông minh

Từ “hồ sơ” sang dữ liệu

Trên những cánh đồng lúa Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL), sản xuất xanh đang chuyển từ yêu cầu trên giấy thành những thao tác cụ thể ngay tại ruộng. ViRiCert là công nghệ được Hiệp hội ngành hàng lúa gạo Việt Nam giới thiệu để hỗ trợ số hóa nhật kí và dữ liệu canh tác, chuẩn hóa thông tin, đánh giá mức độ thực hiện quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp và tạo minh chứng phục vụ truy xuất nguồn gốc, quản lí vùng trồng, MRV.

Bà Trần Thị Kim Thuý, Phó chi cục trưởng Chi cục Trồngtrọt và Bảo vệ Thực vật - Sở Nông nghiệp & Môi trường (NN&MT) TP. Cần Thơ: Đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp không chỉ mở rộng diện tích mà còn yêu cầu đồng bộ quy trình sản xuất, tổ chức sản xuất, liên kết chuỗi và số hóa dữ liệu. Vùng chuyên canh được nêu ở mức 104.500 ha giai đoạn 2024-2025, mục tiêu 170.877 ha đến năm 2030.

Khi diện tích lớn, nhiều hộ và hợp tác xã cùng sản xuất, hồ sơ giấy khó theo dõi việc thực hiện quy trình. ViRiCert giúp chuyển thông tin từ từng hộ, thửa ruộng hoặc vùng sản xuất thành dữ liệu số có thể tổng hợp, kiểm tra và sử dụng.

Công nghệ phải đi vào ruộng lúa

Thực tế tại HTX Nông nghiệp Đông Xuân, xã Cờ Đỏ, TP. Cần Thơ, cho thấy khả năng tiếp cận công nghệ của nông dân không nhất thiết phụ thuộc hoàn toàn vào trình độ học vấn. Ông Phan Văn Hận, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc HTX, cho biết ông học đến lớp 5 nhưng có thể tiếp thu các nội dung tập huấn về sản xuất lúa xanh, sạch. Cách hướng dẫn gần gũi, dễ hiểu giúp người dân tiếp nhận và áp dụng vào thực tế.

HTX Đông Xuân có 57 thành viên, liên kết sản xuất trên 300 ha lúa. HTX đã đầu tư hai thiết bị bay, tổng trị giá khoảng 1 tỉ đồng, là tài sản chung và do giám đốc cùng nhân viên trực tiếp điều khiển. Việc sử dụng drone cho thấy công nghệ đang trở thành công cụ sản xuất.

Quan trọng hơn, HTX thực hiện bón phân theo “4 đúng”, ghi nhật kí sản xuất, nhật kí số, không đốt rơm rạ và hạn chế sử dụng thuốc trừ sâu có kim loại nặng. HTX cho biết đang sản xuất theo tiêu chuẩn xuất khẩu sang EU và đã kí hợp đồng xuất khẩu trực tiếp, với sản lượng bình quân hơn 3.000 tấn lúa mỗi năm. Những yêu cầu xanh vì vậy được chuyển thành công việc cụ thể trên đồng ruộng.

Từ giảm phát thải đến minh chứng xanh

Trong sản xuất lúa phát thải thấp, dữ liệu giúp ghi nhận và kiểm chứng những thay đổi trên đồng ruộng. ViRiCert được định hướng hỗ trợ quản lý nước, rơm rạ, vật tư đầu vào và thông tin liên quan đến phát thải, qua đó phục vụ hệ thống MRV. Đây là bước chuyển từ nói về sản xuất xanh sang chứng minh bằng dữ liệu.

Tài liệu triển khai cho biết ViRiCert đã được tập huấn, hướng dẫn tại 30 lớp; 30/171 HTX, tổ chức nông dân đã được đánh giá trong kết quả bước đầu. Công cụ ghi nhận tỉ lệ đạt hoặc cơ bản đạt tiêu chí ở mức 82%. Nội dung đánh giá gồm quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp, tiêu chí kĩ thuật, liên kết sản xuất, giảm phát thải, mã số vùng trồng, dữ liệu truy xuất và MRV.

Các số liệu về quản lí rơm và nước cho thấy công cụ có thể làm rõ những điểm còn khác nhau giữa các vùng. Tài liệu ghi nhận tỉ lệ đốt rơm 35%, vùi rơm 5%, thu gom 60%; tỉ lệ không rút nước đủ hai lần giữa vụ là 28%. Những con số này giúp xác định nội dung cần tiếp tục tập huấn, thay đổi tập quán và cải thiện quy trình.

Công nghệ mở đường vào thị trường xanh

Đối với nông dân, tiêu chuẩn xanh phải được chuyển thành giá trị thị trường. Muốn xuất khẩu, sản phẩm không chỉ cần chất lượng hạt gạo mà còn phải chứng minh quá trình sản xuất, vùng nguyên liệu, sử dụng vật tư, quản lí nước, rơm rạ và các yêu cầu liên quan. Dữ liệu số vì vậy trở thành một phần của năng lực đáp ứng thị trường.

Mô hình HTX Đông Xuân cho thấy hướng đi này. Từ 300 ha liên kết của 57 thành viên, HTX tổ chức sản xuất theo quy trình, đầu tư drone, ghi nhật kí và hướng đến thị trường EU. Công nghệ gắn với tổ chức sản xuất và đầu ra giúp nông dân thấy rõ mục đích của việc ghi chép và tuân thủ quy trình.

ViRiCert giúp biến những việc nông dân đang canh tác lúa làm thành dữ liệu có cấu trúc, để HTX biết tiêu chí nào còn thiếu và doanh nghiệp có thêm cơ sở theo dõi vùng nguyên liệu. Khi dữ liệu được kết nối, yêu cầu của thị trường xanh có thể chuyển thành tiêu chí cụ thể trên từng cánh đồng.

Phổ biến công cụ, chuẩn hóa cách làm

Để ViRiCert đi sâu vào sản xuất, vai trò HTX được xác định là trung tâm. HTX là đầu mối tổ chức sản xuất, hướng dẫn thành viên, tổng hợp và kiểm tra dữ liệu. Cách tiếp cận này phù hợp với thực tế ĐBSCL, nơi nhiều hộ cùng tham gia một vùng nguyên liệu và cần đầu mối thống nhất quy trình.

Thời gian tới, định hướng là mở rộng đánh giá tại HTX, tổ hợp tác và vùng nguyên liệu tham gia Đề án 1 triệu ha; tiếp tục tập huấn, chuẩn hóa bộ tiêu chí theo hướng dễ hiểu, dễ thực hiện; tích hợp dữ liệu ViRiCert với cơ sở dữ liệu quản lí mã số vùng trồng và truy xuất nguồn gốc.

Dữ liệu cần hoàn thiện để phục vụ MRV, gồm quản lí nước, vật tư đầu vào, rơm rạ và thông tin liên quan đến phát thải. Khi kết nối với doanh nghiệp, dữ liệu trở thành cầu nối với thị trường.

Từ nhật kí số, thiết bị bay đến dữ liệu MRV, công nghệ đang được đưa gần hơn với người nông dân. Thách thức là công cụ đủ đơn giản để sử dụng thường xuyên, dữ liệu đủ tin cậy để HTX quản lí và minh bạch để doanh nghiệp, thị trường chấp nhận. Khi đó, sản xuất lúa xanh không chỉ là giảm phát thải mà còn là phương thức có thể chứng minh, truy xuất và đáp ứng tiêu chuẩn xanh của thị trường xuất khẩu.