Cuộc đối thoại của Debussy và Prokofiev qua tiếng đàn nghệ sĩ Mỹ gốc Hoa Frederic Chiu
Mới đây, tại Nhạc viện Âm nhạc Quốc gia Việt Nam có cuộc trình diễn âm nhạc của nghệ sĩ Mỹ gốc Hoa Frederic Chiu, với các tác phẩm của C.A. Debussy và Prokofiev, khiến mùa thu Hà Nội trở nên vô cùng thú vị.
Với những ai yêu nhạc hàn lâm có lẽ đã biết đến hai nhà soạn nhạc kể trên.
Debussy (1862) - một con sứa mềm mại
Người Pháp, thường được coi là nhà soạn nhạc của trường phái Ấn tượng, nhưng chính Debussy không thích bị gọi là “nhà Ấn tượng”. Vì vậy, chính xác hơn, có thể nói ông là người mở đường cho âm nhạc hiện đại, với một ngôn ngữ âm nhạc rất riêng.
Ông giành giải Grand Prix de Rome với cantata L’Enfant prodigue. Debussy chịu ảnh hưởng từ thơ tượng trưng Pháp, đặc biệt là Stéphane Mallarmé; hội họa Ấn tượng với ánh sáng, màu sắc và những biến đổi tinh tế; âm nhạc phương Đông, đặc biệt là âm nhạc Java và gamelan mà ông nghe tại Triển lãm Thế giới Paris năm 1889.
Debussy đặc biệt quan tâm đến màu sắc âm thanh, ánh sáng, không khí, nước, sương, giấc mơ và ký ức. Ông sử dụng những gam âm và hợp âm rất đặc biệt, khiến âm nhạc đôi khi không có cảm giác phải “đi đến đâu đó” như âm nhạc cổ điển truyền thống.
Những tác phẩm quan trọng của ông gồm các tác phẩm viết cho piano như Clair de lune - Ánh trăng, thuộc Suite bergamasque; Préludes - 2 tập; Estampes; Images; Children’s Corner; La cathédrale engloutie - Nhà thờ chìm và Reflets dans l’eau – Phản chiếu trên mặt nước.
Các tác phẩm viết cho dàn nhạc gồm Khúc dạo đầu buổi chiều của thần Faun (Prélude à l’après-midi d’un faune), Biển cả (La mer), Nocturnes, Images pour orchestre, Jeux.
Prélude à l’après-midi d’un faune ra mắt năm 1894 và thường được xem là một trong những tác phẩm mở đường quan trọng cho âm nhạc thế kỷ XX.
Về opera, Pelléas et Mélisande là opera duy nhất của Debussy được hoàn thành, công diễn năm 1902 và có vai trò đặc biệt quan trọng trong lịch sử opera hiện đại.
Anh chàng kiêu ngạo Prokofiev
Prokofiev sinh năm 1891 tại Sontsovka, nay thuộc vùng Donetsk, Ukraine. Ông là nhà soạn nhạc, nghệ sĩ piano và nhạc trưởng, một trong những gương mặt quan trọng nhất của âm nhạc thế kỷ XX.
Prokofiev không thuộc một trường phái duy nhất. Âm nhạc của ông kết hợp nhiều khuynh hướng của chủ nghĩa hiện đại: hòa âm táo bạo, tiết tấu mạnh, những chuyển điệu bất ngờ. Tân cổ điển (Neoclassicism) đặc biệt rõ trong Giao hưởng số 1 - Classical Symphony, nơi ông cố tình gợi lại phong cách Haydn nhưng bằng ngôn ngữ của thế kỷ XX.
Bên dưới vẻ gai góc, âm nhạc của Prokofiev vẫn có những giai điệu trữ tình rất đẹp. Tuy nhiên, tính sân khấu, kịch tính mới là nét đặc sắc hơn cả. Ông đặc biệt giỏi kể chuyện bằng âm nhạc, với sự châm biếm và hài hước là những dấu ấn rất mạnh.
Những tác phẩm cho piano gồm Concerto No. 1, Concerto No. 2 và Concerto No. 3 (Concerto số 3 cung Đô trưởng - một trong những concerto piano nổi tiếng nhất thế kỷ XX); Piano Sonata No. 7 và Romeo and Juliet, bản chuyển soạn cho piano cùng nhiều tác phẩm khác.
Những tác phẩm cho giao hưởng và dàn nhạc gồm Symphony No. 1 - Classical Symphony, Symphony No. 5, Scythian Suite và Lieutenant Kijé.
Ông cũng viết cho các vở ballet như Romeo and Juliet, Cinderella, The Prodigal Son; và opera như The Love for Three Oranges, The Fiery Angel và War and Peace.
Một tác phẩm rất nổi tiếng với công chúng là Chuyện cậu bé Peter và con sói (Peter and the Wolf), dành cho người kể chuyện và dàn nhạc. Cũng như Romeo and Juliet, Peter and the Wolf, Symphonies Nos. 1 và 5 và Piano Concerto No. 3nằm trong nhóm tác phẩm tiêu biểu nhất của ông.
Trong lịch sử âm nhạc có viết rằng Prokofiev luôn hiếu thắng với Debussy, nhưng cũng rất kính trọng Debussy, người nổi tiếng trước ông mấy chục năm và có cá tính âm nhạc rất khác biệt.
Cuộc đối thoại bằng âm thanh qua trình tấu của nghệ sĩ dương cầm
Tôi cầm vé trên tay, nghĩ về buổi diễn của hai nghệ sĩ kể trên qua cuộc trình diễn của pianist người Mỹ Frederic Chiu (gốc Hoa). Tự hỏi: Chiu cố ý chọn sự đối lập của hai tác giả, một Ukraine, một Pháp, với cá tính âm nhạc khác hẳn nhau, hay chính ông cũng là người đa cảm xúc (như mình)?
Nếu Prokofiev bước vào âm nhạc như một cầu thủ bóng đá quyết liệt trên sân cỏ - mạnh mẽ, táo bạo, giàu kịch tính, những đường bóng bất ngờ và những cú sút đầy năng lượng - thì Debussy lại giống một con sứa trôi trong làn nước: mềm mại, trong suốt, huyền ảo, không bị ràng buộc bởi những đường nét cứng nhắc.
Prokofiev tạo nên những xung đột, nhịp điệu và đối lập mạnh, khiến âm nhạc luôn có cảm giác chuyển động và kịch tính. Debussy thì làm tan chảy đường biên của giai điệu và hòa âm, để âm thanh như ánh sáng, mặt nước, sương khói và những giấc mơ.
F. Chiu đã đặt hai người cạnh nhau, và người nghe thấy một cuộc đối thoại thú vị: Prokofiev là sức bật của cơ thể và ý chí; Debussy là sự rung động của cảm giác và tưởng tượng.
Nghe Chiu đàn, thấy rõ ông là một nghệ sĩ rất thích hợp để đứng giữa hai thế giới ấy. Ông không chỉ có kỹ thuật piano xuất sắc mà còn nổi bật ở khả năng tạo màu sắc, tiết chế âm thanh và làm rõ cá tính riêng của từng nhà soạn nhạc. Với Chiu, cái mạnh của Prokofiev có thể trở nên sắc bén mà không thô ráp, cái mơ hồ của Debussy có thể trở nên tinh tế mà vẫn đầy sức sống…
Mở đầu, ban tổ chức phát cho mỗi khán giả một phiếu khảo sát/bình chọn (theo ý của F. Chiu), cuối buổi sẽ thu lại. Chiu muốn biết khán giả sẽ thích ai hơn.
Lúc đầu tôi nghĩ, đây là một trò chơi thú vị nhưng có thể làm tổn thương hai tác giả. Dù họ đã là người thiên cổ.
Nhưng giữa buổi diễn, trong khoảng ngừng giữa những cặp tác phẩm được trình diễn, Chiu nói rằng khán giả cứ tự nhiên bình chọn. Ông đã làm việc này rất nhiều lần trên toàn thế giới ở những nơi ông đến lưu diễn. Kết quả là 4.000 lượt người bình chọn thì chỉ chênh nhau 6 phiếu. Bản thân Chiu cũng thích cả hai. Với Prokofiev, ông là bạn của hai người con nhà soạn nhạc nổi tiếng ấy. Với Debussy, ông từng có thời gian sống ở Pháp nên thích sự lãng mạn và ảo mộng của tác giả người Pháp.
Phải chăng là sự khác biệt của thế hệ?
Tôi thầm nghĩ, trên MXH ở ta có người cứ gây cãi vã rất kịch liệt, với họ, sự khác biệt là không chấp nhận được. Đã không thích ai là nói xấu thậm tệ, thậm chí là hủy diệt một nhân cách. Nên chăng ta giống F. Chiu một chút thì hay biết mấy.
Với tôi, thích cả hai, nhưng trong những thời điểm khác nhau. Còn trong cùng một lần nghe này thì tôi chọn Prokofiev. Có lẽ tôi vốn mạnh mẽ (chỉ không hiếu thắng như người ta đồn về Prokofiev thôi).
Ngồi cạnh tôi là sinh viên khoa piano, 17 tuổi. Cậu chọn Debussy, cậu bảo cậu thích các hòa âm ảo mộng, nhiều ấn tượng. Mấy cô em nhà báo, nhà nghiên cứu văn học nghệ thuật, người chọn Prokofiev giống tôi, người chọn Debussy giống cậu sinh viên.
Lại nhớ ngày xưa tôi sống ở Bulgaria, có vợ chồng người bạn, mỗi người thích một đội bóng khác nhau. Đi xem, mỗi người mặc áo của đội mà họ cổ động. Nhưng về nhà, họ vẫn là một gia đình, đầy yêu thương, hạnh phúc.
Cuối cùng, âm nhạc, hội họa, thơ ca, nghệ thuật có thể ví như một thứ vắc xin để giúp cho con người không bị cuốn vào những thói hư tật xấu phàm tục...
