Ô nhiễm không khí không có ranh giới: 6 điều kiện để quản trị theo vùng
Nguồn phát thải có thể nằm ở địa phương này nhưng chất ô nhiễm lại lan sang địa phương khác. Vì vậy, kiểm soát ô nhiễm không khí không thể chỉ dựa trên ranh giới hành chính mà cần một cơ chế quản trị theo vùng, với dữ liệu chung, đầu mối điều phối và trách nhiệm rõ ràng.
Ô nhiễm không khí không dừng ở ranh giới hành chính
Ô nhiễm không khí không phải vấn đề của riêng một địa phương. Nguồn phát thải, điều kiện khí tượng và quá trình lan truyền có thể khiến chất ô nhiễm từ địa phương này tác động đồng thời đến nhiều khu vực khác.
Theo TS. Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Hội Không khí sạch Việt Nam, khi ô nhiễm có tính liên vùng, cách tiếp cận quản lý cũng cần thay đổi. Việt Nam cần từng bước xây dựng một cơ chế quản trị chất lượng không khí theo vùng, thay vì chỉ xử lý các vấn đề phát sinh trong phạm vi từng địa phương.
Thực tế, ô nhiễm không khí thường xuất hiện theo thời kỳ và có những thời điểm vượt quy chuẩn. Trong đó, một số chất ô nhiễm có thể tham gia các phản ứng trong khí quyển, hình thành bụi mịn thứ cấp, khiến việc xác định nguồn phát thải và lựa chọn giải pháp xử lý trở nên phức tạp hơn.
TS. Hoàng Dương Tùng cho rằng giai đoạn từ nay đến năm 2030 có ý nghĩa quan trọng để Việt Nam xây dựng nền tảng, thử nghiệm, hoàn thiện và xác định rõ cơ chế quản trị chất lượng không khí ở quy mô vùng.
Việt Nam hiện đã có nhiều nền tảng để thực hiện việc này. Hệ thống pháp luật, chiến lược về môi trường và chất lượng không khí đang được hoàn thiện; mạng lưới quan trắc tiếp tục được mở rộng, đặc biệt tại các đô thị lớn.
Nguồn dữ liệu phục vụ quản lý cũng ngày càng phong phú, từ dữ liệu quan trắc môi trường, khí tượng, nguồn thải, giao thông đến hệ thống quan trắc khí thải tự động, liên tục (CEMS). Bên cạnh đó là kinh nghiệm từ các chương trình trong nước và các dự án hợp tác quốc tế.
Vấn đề còn lại là làm thế nào để những dữ liệu và nền tảng này được kết nối thành một cơ chế quản trị có thể vận hành trên thực tế.
6 điều kiện để quản trị ô nhiễm không khí theo vùng
Theo TS. Hoàng Dương Tùng, một cơ chế quản trị chất lượng không khí vùng cần được xây dựng trên nguyên tắc các địa phương và ngành “cùng nhìn, cùng quyết định, cùng hành động và cùng đánh giá”.
Điều kiện đầu tiên là thể chế và thẩm quyền phải rõ ràng. Cơ sở pháp lý cho phối hợp vùng cần xác định cụ thể mục tiêu, phạm vi, nguyên tắc phối hợp cũng như trách nhiệm và thẩm quyền của từng cấp, từng ngành. Đặc biệt, cần có cơ chế xử lý khi xảy ra các đợt ô nhiễm nghiêm trọng mà nguồn phát thải hoặc quá trình lan truyền không nằm trong phạm vi một địa phương.
Điều kiện thứ hai là hình thành hệ thống dữ liệu và bằng chứng chung. Dữ liệu về quan trắc, khí tượng, nguồn thải, giao thông và các nguồn liên quan cần được kết nối, chuẩn hóa, tích hợp và chia sẻ giữa các địa phương, ngành.
Trên nền tảng dữ liệu chung, cần phát triển các mô hình phân tích, dự báo ở quy mô vùng để xác định diễn biến ô nhiễm, đánh giá đóng góp của từng nguồn phát thải và tác động của điều kiện khí tượng.
Khi đó, dữ liệu không chỉ dừng ở việc phục vụ báo cáo mà trở thành căn cứ để đưa ra quyết định quản lý.
Điều kiện thứ ba là cần một đầu mối điều phối đủ năng lực. Đầu mối này có nhiệm vụ tổng hợp dữ liệu, phân tích, tham mưu, điều phối giữa các địa phương và ngành, theo dõi việc thực hiện và vận hành nền tảng dữ liệu chung.
Cùng với thẩm quyền, đầu mối điều phối phải có đội ngũ chuyên môn ổn định, đủ khả năng kết nối các lĩnh vực vốn có liên quan chặt chẽ đến chất lượng không khí như môi trường, khí tượng, giao thông, năng lượng, công nghiệp và quy hoạch đô thị.
Không chỉ phối hợp, phải rõ ai chịu trách nhiệm
Điều kiện thứ tư là xác định rõ trách nhiệm của từng địa phương và từng ngành. Mỗi tỉnh, thành phố và ngành liên quan cần có mục tiêu, nhiệm vụ cụ thể, đồng thời lồng ghép các nhiệm vụ kiểm soát ô nhiễm không khí vào kế hoạch phát triển và chương trình công tác.
Đối với những nguồn phát thải hoặc giải pháp có tính liên tỉnh, liên ngành, việc phối hợp cần đi kèm cơ chế báo cáo, theo dõi và giải trình. Đây là cơ sở để tránh tình trạng nhiều bên cùng tham gia nhưng không xác định rõ trách nhiệm của từng bên khi kết quả không đạt yêu cầu.
Điều kiện thứ năm là bảo đảm nguồn lực ổn định. Theo TS. Hoàng Dương Tùng, quản trị chất lượng không khí theo vùng không thể vận hành nếu thiếu nguồn lực tài chính, kỹ thuật và nhân lực.
Ngân sách nhà nước cần bảo đảm kinh phí cho các hoạt động quan trắc, xây dựng hạ tầng dữ liệu, mô hình hóa, dự báo và đào tạo nhân lực. Song song với đó, có thể huy động nguồn lực xã hội, hợp tác quốc tế và nghiên cứu cơ chế chia sẻ chi phí giữa các địa phương, ngành.
Cuối cùng là giám sát, đánh giá và giải trình. Việc triển khai cần được theo dõi bằng một bộ chỉ số thống nhất, qua đó đánh giá kết quả thực hiện và công khai ở mức phù hợp.
Quan trọng hơn, kết quả đánh giá không nên chỉ dừng ở việc “đo” mức độ hoàn thành. Những dữ liệu này cần được sử dụng để điều chỉnh chính sách, kế hoạch và các biện pháp kiểm soát ô nhiễm theo diễn biến thực tế.
Theo cách tiếp cận này, quản trị chất lượng không khí vùng không chỉ là câu chuyện tăng thêm một cơ chế phối hợp. Đó là việc chuyển từ cách xử lý ô nhiễm theo từng địa phương sang một hệ thống trong đó dữ liệu được chia sẻ, quyết định được phối hợp và trách nhiệm được xác định rõ.
Đây cũng là nền tảng để Việt Nam từng bước xây dựng một cơ chế kiểm soát ô nhiễm không khí phù hợp với thực tế rằng không khí không có ranh giới hành chính.
