Điều gì sẽ xảy ra khi giá xăng dầu ‘sáng tăng, chiều giảm', mỗi cửa hàng bán một giá?

Không còn một mặt bằng giá được điều chỉnh đồng loạt theo kì điều hành, mỗi doanh nghiệp, thậm chí mỗi cửa hàng xăng dầu có thể đưa ra một mức giá khác nhau. Cùng với đó, hệ thống phân phối được thiết kế lại theo hướng giảm tầng nấc trung gian, tăng khả năng truy xuất và quản lí bằng dữ liệu.

Những thay đổi này được kì vọng đưa thị trường xăng dầu vận hành sát hơn với cơ chế thị trường, nhưng cũng đặt ra yêu cầu mới về cạnh tranh và giám sát.

Doanh nghiệp sẽ được tự quyết giá xăng dầu

Một trong những điểm đáng quan tâm nhất của dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu lần thứ 14 vừa được Bộ Công thương đưa ra lấy ý kiến (ngày 30/9) là thay đổi cách hình thành và điều hành giá bán lẻ.

Theo phương án đang được Bộ Công Thương lấy ý kiến, Nhà nước không còn trực tiếp công bố giá cơ sở như hiện nay. Thay vào đó, doanh nghiệp chủ động tính toán và quyết định giá bán lẻ dựa trên công thức chung, gồm giá mua, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và thuế.

Trong đó, giá mua, chi phí tạo nguồn và lợi nhuận do doanh nghiệp tự xác định theo thực tế kinh doanh. Riêng chi phí kinh doanh định mức vẫn do Nhà nước quản lí.

Ông Trần Hữu Linh, Cục trưởng Quản lí và Phát triển thị trường trong nước, cho biết theo cơ chế mới, giá xăng dầu sẽ do thị trường và doanh nghiệp quyết định. Cơ quan quản lí không còn định kì công bố giá bán lẻ vào một thời điểm cố định. Mỗi doanh nghiệp, cửa hàng có thể đưa ra mức giá khác nhau dựa trên chi phí thực tế.

Điều này đồng nghĩa người tiêu dùng có thể chứng kiến một thị trường hoàn toàn khác hiện nay. Đó là mỗi cây xăng một giá, thậm chí giá có thể được điều chỉnh nhiều lần trong ngày, chẳng hạn “tăng buổi sáng, giảm ngay buổi chiều”.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Giang Chấn Tây, Giám đốc Công ty TNHH MTV Bội Ngọc, cho rằng cơ chế tự định giá giúp giá xăng dầu cập nhật nhanh hơn theo diễn biến thị trường. Doanh nghiệp bán lẻ cũng có thêm khả năng lựa chọn nguồn hàng và đầu mối có mức giá cạnh tranh hơn.

Theo ông Tây, đây là bước tiến theo cơ chế thị trường, bởi khi doanh nghiệp chủ động tính toán chi phí và giá bán, họ có thể hạn chế tình trạng bị lỗ, chủ động hơn về vốn và từ đó bảo đảm nguồn cung.

Nhưng trao quyền định giá không đồng nghĩa Nhà nước rút khỏi thị trường. Thứ trưởng Công Thương Nguyễn Việt Sơn nhấn mạnh xăng dầu là mặt hàng thiết yếu, tác động trực tiếp đến sản xuất, kinh doanh, đời sống người dân và an ninh năng lượng. Vì vậy, đổi mới cơ chế quản lí vẫn phải đi cùng các công cụ điều tiết, giám sát và can thiệp khi cần thiết.

“Thả giá” nhưng phải có cạnh tranh

Vấn đề lớn nhất của cơ chế mới nằm ở chỗ: giá chỉ thực sự do thị trường quyết định khi thị trường có cạnh tranh đủ mạnh.

PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng trao quyền định giá có thể tạo ra cạnh tranh giá thực chất hơn nếu thị trường có đủ điều kiện. Doanh nghiệp có chi phí thấp, nguồn hàng tốt, quản trị hiệu quả có thể bán giá cạnh tranh hơn.

Tuy nhiên, ông cho rằng việc trao quyền định giá không tự động tạo ra cạnh tranh. Nếu thị trường có mức độ tập trung cao, doanh nghiệp lớn chi phối nguồn cung, trong khi các thương nhân nhỏ phụ thuộc vào một số đầu mối, quyền định giá có thể chỉ chuyển từ Nhà nước sang một số doanh nghiệp lớn mà chưa chắc tạo ra cạnh tranh thực chất.

Đây là điểm cần đặc biệt quan tâm khi dự thảo đồng thời thiết kế lại hệ thống phân phối.

Theo dự thảo, Bộ Công Thương đề xuất gom đại lí bán lẻ, thương nhân nhận quyền và phân phối thành một loại hình chung là thương nhân phân phối; đồng thời cắt giảm những tầng nấc trung gian không tạo thêm giá trị.

Mục tiêu là làm cho chuỗi cung ứng ngắn hơn, giảm chi phí và hạn chế những giao dịch lòng vòng. Một trong những vấn đề đang có quan điểm khác nhau là việc thương nhân phân phối có được mua bán xăng dầu với nhau hay không.

Petrolimex và PVOIL, hai doanh nghiệp đầu mối lớn chiếm hơn 70% thị phần, nghiêng về phương án hạn chế giao dịch giữa các thương nhân phân phối. Theo lập luận của các doanh nghiệp này, nếu thương nhân phân phối vừa lấy hàng từ nhiều đầu mối, vừa mua bán lẫn nhau, các đầu mối sẽ khó xác định nhu cầu thực tế để chủ động kế hoạch tạo nguồn, nhất là khi thị trường biến động.

Trong khi đó, đại diện một công ty xăng dầu cho rằng không nên cấm giao dịch giữa các thương nhân phân phối nếu có thể kiểm soát bằng điều kiện chặt chẽ.

Bởi tại nông thôn, miền núi, nhiều cửa hàng có sản lượng thấp, đầu mối khó có thể trực tiếp cung cấp đến từng điểm bán. Thương nhân phân phối gần địa bàn có thể đóng vai trò gom nhu cầu, tổ chức vận chuyển và bảo đảm nguồn hàng linh hoạt hơn.

Như vậy, bài toán của dự thảo không đơn giản là “cắt càng nhiều tầng càng tốt”, mà là xác định tầng nào thực sự tạo giá trị và tầng nào chỉ làm tăng chi phí hoặc tạo điều kiện cho mua bán hóa đơn.

Người dân cần được hưởng lợi gì?

Với người tiêu dùng, điều quan trọng nhất không phải là mỗi cây xăng có một mức giá khác nhau hay không, mà là sự khác biệt đó có tạo ra lợi ích thực sự hay không.

Chị Thanh Hằng, một người dân ở phường Bảy Hiền, TP.HCM, cho rằng nếu các cửa hàng xăng dầu được tự quyết giá, người dân có thể có thêm lựa chọn. Cửa hàng nào có giá tốt hơn, dịch vụ thuận tiện hơn sẽ có cơ hội thu hút khách hàng.

“Nhưng điều này chỉ có ý nghĩa nếu người tiêu dùng biết được giá bán của từng cửa hàng để so sánh”, chị Hằng nói.

PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng muốn doanh nghiệp thực sự cạnh tranh bằng giá thì trước hết phải minh bạch giá. Giá bán của từng doanh nghiệp cần được công bố công khai theo thời gian thực tại cửa hàng và trên nền tảng số để người tiêu dùng có thể so sánh.

Đồng thời, cơ quan quản lí cạnh tranh phải đủ khả năng phát hiện các hành vi thỏa thuận giá, phân chia thị trường, áp đặt điều kiện bất hợp lí hoặc lạm dụng vị trí thống lĩnh.

Nói cách khác, theo ông Long, nếu giá được “thả” nhưng người mua không biết giá ở cửa hàng bên cạnh là bao nhiêu, không biết giá đó hình thành từ chi phí nào và cũng không có đủ cửa hàng để lựa chọn, thì cạnh tranh về giá rất khó phát huy tác dụng.

Quản lí bằng dữ liệu, thay vì quản lí bằng giấy tờ

Một điểm đáng chú ý khác trong dự thảo là chuyển mạnh sang quản lí bằng dữ liệu.

Thời gian qua, Bộ Công Thương ghi nhận hiện tượng thương nhân phân phối mua bán hóa đơn trong khi hàng hóa thực tế không di chuyển. Dự thảo vì vậy đặt yêu cầu nếu cho phép giao dịch giữa các thương nhân phân phối thì phải có giao nhận hàng thực tế, chuyển quyền sở hữu và truy xuất được nguồn gốc từng lô hàng.

Ông Giang Chấn Tây đồng tình với việc xử lí mua bán lòng vòng nhưng đề xuất quản lí bằng dữ liệu. Theo đó, mỗi cửa hàng, kho xăng dầu cần có mã riêng trên hệ thống hóa đơn điện tử; hàng xuất kho phải gắn với mã cụ thể để theo dõi dòng hàng và nhận diện những giao dịch chỉ chuyển hóa đơn mà không có hàng thực tế.

Đây có thể là hướng quan trọng khi xăng dầu được đưa vào nhóm hàng có nguy cơ rủi ro cao cần truy xuất nguồn gốc từ ngày 1/1/2027.

Nếu dữ liệu từ kho, cửa hàng, hóa đơn, nguồn hàng và sản lượng được kết nối, cơ quan chức năng sẽ có khả năng nhìn thấy dòng chảy của xăng dầu gần như xuyên suốt từ nguồn đến người tiêu dùng.

Khi đó, thay vì phải kiểm tra từng báo cáo, cơ quan chức năng có thể phát hiện những dấu hiệu bất thường thông qua dữ liệu: một nhóm doanh nghiệp cùng tăng giá trong cùng thời điểm, một khu vực có giá cao bất thường, sản lượng khai báo không tương xứng với lượng hàng xuất kho hoặc hàng hóa “đi” qua nhiều doanh nghiệp nhưng không có sự dịch chuyển thực tế.

Hoàn thiện luật chơi trước khi “thả” giá

Nhìn tổng thể, dự thảo lần thứ 14 đang đặt ra một thay đổi khá căn bản trong cách quản lí thị trường xăng dầu: Nhà nước giảm vai trò quyết định trực tiếp từng mức giá, đồng thời tăng vai trò xây dựng luật chơi, quản lí dữ liệu và giám sát thị trường.

Đó là hướng đi có thể tạo thêm không gian cạnh tranh cho doanh nghiệp. Nhưng để cạnh tranh thực sự xuất hiện, không thể chỉ trao thêm quyền định giá.

Điều cần làm song song là mở rộng khả năng tiếp cận nguồn hàng, bảo đảm doanh nghiệp bán lẻ có quyền lựa chọn nhà cung cấp, kiểm soát hành vi lạm dụng vị thế thị trường và minh bạch giá bán đến người tiêu dùng.

Đặc biệt, việc thiết kế lại hệ thống phân phối cần tránh hai thái cực: một bên là duy trì những tầng nấc không tạo ra giá trị, bên kia là cắt bỏ cả những thương nhân đang thực sự làm nhiệm vụ gom hàng, vận chuyển, dự trữ và cung ứng cho các khu vực mà đầu mối khó tiếp cận.

Với người tiêu dùng, cuối cùng thước đo của chính sách vẫn rất đơn giản: có nhiều nơi để mua, có nhiều mức giá để lựa chọn, không thiếu hàng và giá bán phản ánh tương đối đúng chi phí thị trường.

Còn với cơ quan quản lí, khi doanh nghiệp được trao quyền lớn hơn thì trách nhiệm giám sát cũng phải lớn hơn.

Như nhận định của PGS.TS Ngô Trí Long, thị trường hóa không có nghĩa Nhà nước rút khỏi thị trường, mà là thay đổi vai trò: từ người quyết định từng mức giá sang người bảo đảm cạnh tranh, minh bạch và bảo vệ người tiêu dùng.

Nếu làm được điều đó, việc trao quyền định giá sẽ không chỉ là thay đổi cách điều hành giá xăng dầu, mà có thể trở thành bước chuyển thực chất trong cách tổ chức và vận hành cả thị trường.

Mai Đình