Nghị định 365 có hiệu lực: Doanh nghiệp gạo từ 'có kho' đến quản trị cả chuỗi gạo
Nghị định 365/2026/NĐ-CP chính thức có hiệu lực từ ngày 1/10, giảm một số điều kiện và thủ tục cho doanh nghiệp xuất khẩu gạo, nhưng đồng thời đặt yêu cầu cao hơn về duy trì điều kiện kinh doanh, quản lý kho, vùng nguyên liệu và mức độ tín nhiệm.
Tại các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu gạo ở ĐBSCL, việc đáp ứng quy định mới không chỉ nằm ở một kho hàng đạt chuẩn hay giấy chứng nhận đủ điều kiện. Với những doanh nghiệp đã đầu tư vào quản trị chuỗi sản xuất, số hóa kho bãi và xây dựng vùng nguyên liệu, đây cũng là cơ hội để nâng cao khả năng kiểm soát dòng hàng từ đồng ruộng đến nhà máy và xuất khẩu.
Doanh nghiệp đã chuẩn bị không bị xáo trộn lớn
Tại nhà máy chế biến gạo xuất khẩu của Công ty TNHH Lương thực Phước Lộc Thịnh ở phường Thốt Nốt, TP Cần Thơ, hoạt động sản xuất vẫn diễn ra bình thường trong ngày Nghị định 365 bắt đầu có hiệu lực.
Theo ông Steven Châu, đại diện liên hệ và giao dịch quốc tế của doanh nghiệp, công ty đã chủ động đầu tư hệ thống kho đạt chuẩn và xây dựng liên kết ổn định với vùng trồng từ trước. Vì vậy, những thay đổi trong quy định mới không tạo ra xáo trộn lớn đối với hoạt động của doanh nghiệp.
“Thuận lợi đối với doanh nghiệp đã có kho riêng là có thể tiếp tục chủ động khai thác kho, cơ sở sản xuất và liên kết vùng nguyên liệu. Còn những doanh nghiệp chưa có kho thì cũng không khó lựa chọn thuê kho đạt chuẩn, bởi nguồn cung ở ĐBSCL khá dồi dào”, ông Steven Châu nói.
Theo Nghị định 365, thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo được sử dụng kho chuyên dùng và cơ sở xay xát thuộc sở hữu hoặc thuê hợp pháp bằng hợp đồng bằng văn bản. Như vậy, quy định mới không loại bỏ hình thức thuê kho, mà tập trung vào việc thương nhân phải đáp ứng và duy trì các điều kiện kinh doanh theo quy định. Trường hợp kê khai không đúng thực tế về kho, cơ sở xay xát hoặc có gian lận để được cấp giấy chứng nhận có thể bị thu hồi giấy chứng nhận.
Nghị định cũng giảm điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo từ 3 xuống còn 2 điều kiện; rút thời gian cấp giấy chứng nhận từ 15 ngày xuống 10 ngày làm việc và thời gian cấp lại, sửa đổi, bổ sung từ 10 ngày xuống 7 ngày. Doanh nghiệp cũng chỉ phải thực hiện một báo cáo định kỳ mỗi tháng thay vì 3 lần như trước.
Quản trị kho không còn chỉ là chuyện “có kho”
Với các doanh nghiệp quy mô lớn, bài toán đáp ứng quy định mới gắn với cả năng lực quản trị chuỗi.
Tại An Giang, Tập đoàn Lộc Trời hiện có hệ thống 24 nhà máy sở hữu và liên kết trên toàn ĐBSCL, với năng lực sấy gần 26.000 tấn lúa/ngày, xay xát hơn 22.000 tấn/ngày và sức chứa khoảng 1 triệu tấn lúa. Doanh nghiệp cho biết đã xây dựng chuỗi sản xuất theo hướng chủ động từ vùng nguyên liệu đến chế biến và xuất khẩu.
Đây cũng là hướng quản trị mà ông Huỳnh Văn Thòn, Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Lộc Trời, từng nhấn mạnh khi nói về quá trình xây dựng chuỗi giá trị của doanh nghiệp: “Lộc Trời đang dần hoàn thiện và xây dựng một hệ thống quản trị có thể kiểm soát được mọi công việc trên bình diện rộng, theo chuỗi sản xuất từ đồng ruộng đến bàn ăn”.
Với cách tổ chức này, kho không đứng riêng lẻ mà là một mắt xích trong chuỗi sản xuất. Thông tin về vùng nguyên liệu, sản lượng, quá trình thu hoạch, sấy, xay xát, lưu kho và giao hàng càng được quản lý chặt chẽ thì doanh nghiệp càng chủ động trong kiểm soát chất lượng và đáp ứng yêu cầu của từng thị trường.
Đây cũng là điểm đáng chú ý trong Nghị định 365. Từ ngày 1/1/2028, việc đánh giá mức độ tín nhiệm của thương nhân kinh doanh xuất khẩu gạo sẽ dựa trên 10 tiêu chí, trong đó có liên kết sản xuất và bao tiêu sản phẩm, kết quả xuất khẩu, việc thực hiện quy định về kho và cơ sở xay xát, thu mua thóc gạo của nông dân, cũng như hệ thống kho chuyên dùng và logistics đồng bộ, hiện đại.
Như vậy, câu chuyện quản lý kho trong giai đoạn tới không chỉ dừng ở việc doanh nghiệp “có một kho đạt chuẩn” để đáp ứng điều kiện cấp giấy chứng nhận. Năng lực tổ chức, quản lý và vận hành cả chuỗi sẽ ngày càng trở thành một phần trong uy tín của thương nhân.
Doanh nghiệp nhỏ đối mặt bài toán chi phí
Nếu các doanh nghiệp lớn đã có nền tảng kho bãi và quản trị chuỗi tương đối hoàn chỉnh, nhóm doanh nghiệp vừa và nhỏ lại phải cân nhắc bài toán đầu tư.
Theo phản ánh từ doanh nghiệp, việc xây dựng kho, cơ sở xay xát đạt chuẩn, cùng hệ thống phần mềm quản lý và thiết bị phục vụ nhập - xuất kho đòi hỏi nguồn vốn không nhỏ. Với những doanh nghiệp đang từng bước chuyển từ quản lý thủ công sang số hóa, quá trình này có thể chưa thể thực hiện trong một lần.
Bà Huỳnh Nhã Mai, Giám đốc Công ty TNHH MTV Kinh doanh và Xay xát lúa gạo Cẩm Nguyên (Đồng Tháp), cho rằng chi phí đầu tư ban đầu cho phần cứng, hạ tầng mạng và phần mềm quản lý kho là một thách thức đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ.
“Chi phí hàng tỉ đồng đầu tư ban đầu cho hệ thống phần cứng máy quét, hạ tầng mạng và phần mềm WMS đồng bộ là một bài toán không nhỏ đối với doanh nghiệp vừa và nhỏ trong bối cảnh giá gạo xuất khẩu có nhiều biến động”, bà Mai nói.
Tuy nhiên, theo bà Mai, số hóa quản lý kho không chỉ phục vụ yêu cầu trước mắt mà còn giúp doanh nghiệp kiểm soát hàng hóa tốt hơn, giảm phụ thuộc vào phương thức quản lý thủ công và từng bước xây dựng dữ liệu phục vụ hoạt động sản xuất, kinh doanh.
Đối với ngành hàng có chuỗi cung ứng trải rộng từ vùng nguyên liệu, cơ sở thu mua đến nhà máy, kho và cảng xuất khẩu, khả năng kiểm soát dữ liệu ngày càng có ý nghĩa trong việc xác định nguồn gốc, sản lượng và trạng thái của từng lô hàng.
Từ giảm thủ tục đến nâng chất lượng quản trị
Tại Vĩnh Long, ông Trần Quốc Tuấn, Giám đốc Sở Công Thương, đánh giá việc cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh, rút ngắn thời gian cấp giấy chứng nhận, không thu lệ phí đối với việc cấp, cấp lại, sửa đổi, bổ sung giấy chứng nhận và điều chỉnh một số yêu cầu liên quan đến thời hạn thuê kho giúp doanh nghiệp giảm chi phí và thời gian.
Việc miễn trừ một số điều kiện đối với gạo hữu cơ, gạo đồ và gạo bổ sung vi chất dinh dưỡng cũng tạo thêm dư địa để doanh nghiệp đa dạng hóa sản phẩm.
“Nghị định 365 mang lại nhiều lợi ích cho doanh nghiệp. Tuy nhiên, giảm thủ tục không đồng nghĩa giảm yêu cầu về chất lượng và trách nhiệm. Với vai trò cơ quan quản lý, chúng tôi tiếp tục hướng dẫn doanh nghiệp thích ứng và thúc đẩy liên kết sản xuất bền vững”, ông Tuấn chia sẻ.
Tại Cần Thơ, nơi tập trung nhiều doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu gạo của ĐBSCL, yêu cầu thích ứng với quy định mới càng rõ nét.
Theo Sở Công Thương TP Cần Thơ, thành phố hiện có khoảng 37 doanh nghiệp xuất khẩu gạo. Trong 9 tháng năm 2026, các doanh nghiệp trên địa bàn xuất khẩu khoảng 1,6 triệu tấn gạo, kim ngạch xấp xỉ 767 triệu USD, tăng khoảng 14-15% so với cùng kỳ năm 2025.
Ông Hứa Trường Sơn, Phó Giám đốc Sở Công Thương TP Cần Thơ, cho rằng quá trình triển khai Nghị định 365 cần đi cùng hướng dẫn cụ thể để doanh nghiệp nắm rõ những điểm mới, nhất là điều kiện đối với kho bãi, cơ sở xay xát và trách nhiệm duy trì điều kiện sau khi được cấp chứng nhận.
“Việc triển khai Nghị định 365 cần đi cùng hướng dẫn cụ thể để doanh nghiệp nắm rõ những điểm mới, nhất là điều kiện kho bãi, cơ sở xay xát và trách nhiệm duy trì điều kiện sau khi được cấp chứng nhận”, ông Sơn nói.
Theo ông Sơn, ngành Công Thương cùng các đơn vị liên quan sẽ tiếp tục kết nối doanh nghiệp, hợp tác xã và các địa phương để xây dựng vùng nguyên liệu ổn định, gắn với đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp, qua đó nâng cao giá trị hạt gạo xuất khẩu.
Nghị định 365 đang mở thêm không gian cho doanh nghiệp thông qua việc giảm điều kiện gia nhập thị trường và đơn giản hóa thủ tục. Nhưng ở chiều ngược lại, việc đánh giá mức độ tín nhiệm từ năm 2028 cho thấy yêu cầu đối với năng lực quản trị của thương nhân sẽ ngày càng cụ thể hơn.
Trong bối cảnh đó, kho đạt chuẩn chỉ là điểm bắt đầu. Khả năng quản lý vùng nguyên liệu, kiểm soát chất lượng, tổ chức logistics và xây dựng hệ thống dữ liệu minh bạch sẽ là những yếu tố ngày càng quan trọng để doanh nghiệp gạo tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng và nâng giá trị hạt gạo Việt Nam.
