Thả giá xăng dầu mà không xóa độc quyền, người mua lãnh đủ
Nếu chỉ thay đổi người quyết định giá mà không thay đổi cấu trúc cạnh tranh, quyền lực định giá có thể chỉ chuyển từ khu vực công sang một số doanh nghiệp có sức mạnh thị trường.
Dự thảo Nghị định mới nhất về kinh doanh xăng dầu của Bộ Công thương đang đặt ra một thay đổi rất lớn, tác động sâu rộng toàn bộ thị trường xăng dầu: Nhà nước không còn công bố giá cơ sở định kỳ để làm căn cứ cho giá bán lẻ tối đa, thay vào đó doanh nghiệp được chủ động quyết định và công bố giá bán trong hệ thống của mình.
Đây là bước chuyển mạnh mẽ hơn sang cơ chế thị trường, vốn đã được các chuyên gia kinh tế kiến nghị từ nhiều năm nay. Điều này có nghĩa, giá xăng dầu sẽ không còn chủ yếu được “neo” bởi một mức giá do cơ quan quản lý công bố mà có thể linh hoạt hơn theo chi phí, nguồn hàng và sức ép cạnh tranh của các đối thủ.
Về nguyên tắc, đây là hướng đi hợp lý và khó tránh khỏi, vì “cái gì của thị trường hãy trả lại cho thị trường”. Doanh nghiệp nào mua được nguồn hàng tốt, tổ chức vận chuyển hiệu quả, tiết giảm được chi phí, quản trị thông minh… thì nên có quyền phản ánh lợi thế đó vào giá bán để thu hút khách hàng.
Tuy nhiên, trao quyền quyết định giá cho doanh nghiệp có đồng nghĩa thị trường sẽ cạnh tranh hơn, người tiêu dùng có được hưởng lợi hơn? Không hẳn!
Không thể chỉ thay người quyết định giá
Thị trường chỉ thực sự cạnh tranh khi người mua có quyền lựa chọn, người bán có khả năng cạnh tranh bình đẳng và không một nhóm doanh nghiệp nào đủ sức chi phối cuộc chơi, buộc doanh nghiệp khác phải phụ thuộc vào mình.
Theo Bộ Công Thương, dự thảo hướng tới việc chuyển trọng tâm quản lý từ định giá trực tiếp sang hậu kiểm, giám sát và minh bạch dữ liệu. Nếu thực hiện tốt, doanh nghiệp có chi phí thấp có thể bán thấp hơn; doanh nghiệp có dịch vụ tốt có thể giữ khách; doanh nghiệp hoạt động kém hiệu quả sẽ chịu sức ép cải thiện, nếu không sẽ bị đào thải. Đó mới là quy luật của thị trường.
Điều đó chỉ xảy ra khi các doanh nghiệp thực sự có khả năng cạnh tranh với nhau một cách công bằng. Thực tế, bộ Công Thương cho biết Petrolimex đang chiếm khoảng 43% thị phần xăng dầu toàn quốc, với sản lượng phân phối nội địa năm 2025 trên 11,396 triệu m³/tấn. Một ông lớn xăng dầu khác là PVOIL công bố hệ thống của mình chiếm khoảng 23% thị phần phân phối xăng dầu.
Hai con số này được công bố theo cách xác định của từng đơn vị nên không thể cộng cơ học để đưa ra kết luận pháp lý về vị trí thống lĩnh. Tuy nhiên, chúng cho thấy thị trường xăng dầu vẫn có mức độ tập trung rất đáng kể.
Luật Cạnh tranh quy định doanh nghiệp có thể được xác định có vị trí thống lĩnh khi có thị phần từ 30% trở lên trên thị trường liên quan, hoặc có sức mạnh thị trường đáng kể. Việc xác định có vị trí thống lĩnh hay không còn phải căn cứ vào thị trường liên quan và hành vi thực tế, chứ không thể chỉ nhìn vào một con số thị phần toàn quốc.
Nếu chỉ thay đổi người quyết định giá mà không thay đổi cấu trúc cạnh tranh, quyền lực định giá có thể chỉ chuyển từ khu vực công sang một số doanh nghiệp có sức mạnh thị trường. Khi đó, người tiêu dùng và các doanh nghiệp nhỏ lẻ sẽ chịu thiệt thòi lớn.
Giá khác nhau không đáng sợ
Một thay đổi dễ nhận thấy khi áp dụng cơ chế mới là giá xăng dầu có thể không còn giống nhau ở mọi cửa hàng. Chẳng hạn, ở cùng một thời điểm và cùng một con đường, cửa hàng này có thể bán cao hơn cửa hàng khác vài trăm đồng/lít, thậm chí cả ngàn đồng mỗi lít. Điều đó không nhất thiết là vấn đề.
Bởi trong một thị trường cạnh tranh, cùng một sản phẩm có thể có nhiều mức giá khác nhau. Đây là điều hết sức bình thường. Cửa hàng bán thấp hơn có thể thu hút khách, cửa hàng bán cao hơn phải tạo ra dịch vụ tốt hơn hoặc có lý do hợp lý để khách hàng chấp nhận mức giá đó.
Vấn đề là người tiêu dùng có thực sự có quyền lựa chọn hay không. Xăng dầu là hàng hóa thiết yếu. Một người đang cần đổ xăng trên đường đi làm không phải lúc nào cũng có thể chạy thêm 5-10 km để tìm một cửa hàng rẻ hơn vài trăm đồng/lít.
Chưa kể, ở những đô thị có nhiều cửa hàng trong bán kính ngắn, người dân có thể dễ dàng so sánh. Nhưng tại vùng sâu, vùng xa hoặc những khu vực chỉ có một vài điểm bán xăng dầu, khả năng lựa chọn sẽ hạn chế hơn nhiều.
Vì vậy, điều cần bảo vệ không phải là một mức giá giống nhau ở mọi nơi, mà là quyền lựa chọn thực chất của người tiêu dùng. Muốn vậy, giá bán phải được công khai rõ ràng. Người dân cần biết cửa hàng nào đang bán bao nhiêu để có thể so sánh trước khi mua.
Khi thông tin minh bạch, chênh lệch giá có thể trở thành công cụ cạnh tranh. Khi thông tin thiếu minh bạch, quyền tự quyết giá có thể trở thành quyền lực thị trường.
Thả giá nhưng không thể thả nổi thị trường
Một vấn đề khác cũng cần đặt ra là khi doanh nghiệp được tự quyết định giá, cách quản lý của Nhà nước cũng phải thay đổi. Không thể chỉ kiểm tra xem doanh nghiệp có bán vượt một mức giá tối đa hay không. Cơ quan quản lý phải biết giá thực chất được hình thành như thế nào.
Giá tăng do giá thế giới tăng, tỉ giá biến động hay chi phí vận chuyển tăng? Hay doanh nghiệp có vị thế đủ mạnh để tăng giá cao hơn mức cần thiết? Nhiều doanh nghiệp cùng tăng giá là do cùng chịu một cú sốc đầu vào hay có dấu hiệu phối hợp?
Đây là những câu hỏi khó hơn nhiều so với việc kiểm tra một cửa hàng có bán vượt giá quy định hay không. Vì vậy, nếu chuyển mạnh sang hậu kiểm thì năng lực hậu kiểm cũng phải được nâng lên tương ứng.
Dự thảo của Bộ Công Thương đặt vấn đề tăng cường công khai, minh bạch dữ liệu và yêu cầu doanh nghiệp kết nối dữ liệu về kho chứa, tồn kho, tổng nguồn, hệ thống phân phối và kê khai giá với cơ quan quản lý.
Đây là điều kiện quan trọng để thị trường vận hành minh bạch. Khi doanh nghiệp được trao thêm quyền quyết định giá, cơ quan quản lý càng phải có khả năng theo dõi thị trường, phát hiện bất thường và xử lý kịp thời. Vấn đề còn lại là việc thực thi có đúng như lí thuyết hay không
Quan trọng nhất là phải mở cửa cạnh tranh
Một nguy cơ khác cần được tính đến là doanh nghiệp lớn có thể tiếp tục củng cố lợi thế về nguồn hàng, kho bãi, logistics cũng như mạng lưới bán lẻ. Khi doanh nghiệp nhỏ phụ thuộc quá nhiều vào một vài đầu mối lớn và không thể tiếp cận nguồn hàng với điều kiện tương đương, việc “tự quyết giá” có thể chỉ tồn tại trên giấy.
.jpg)
Chính vì thế, cùng với việc trao quyền định giá, cần tạo điều kiện để doanh nghiệp bán lẻ tiếp cận nhiều nguồn hàng hơn, cạnh tranh bình đẳng hơn và giảm sự phụ thuộc vào một vài đầu mối.
Cơ quan cạnh tranh cũng phải đủ khả năng phát hiện và xử lý các hành vi như thỏa thuận giá, phân chia thị trường, lạm dụng vị trí thống lĩnh hoặc tạo rào cản khiến đối thủ không thể cạnh tranh.
Nói đơn giản, thả giá phải đi cùng mở cửa cạnh tranh. Nhà nước không định giá nhưng phải giữ luật chơi. Khi Nhà nước không trực tiếp quyết định giá, vai trò quản lý chuyển sang một cấp độ khác: xây dựng luật chơi, minh bạch thông tin và bảo đảm các doanh nghiệp cạnh tranh công bằng.
Nói cách khác, dự thảo Nghị định mới đang mở ra hướng chuyển từ Nhà nước trực tiếp định giá sang để thị trường vận hành linh hoạt hơn. Nhưng thị trường sẽ không tự nhiên trở nên cạnh tranh chỉ vì doanh nghiệp được trao quyền quyết định giá. Cạnh tranh phải được bảo vệ bằng luật chơi rõ ràng, thông tin minh bạch và giám sát đủ mạnh.
Khách hàng cần một thị trường mà người bán phải cạnh tranh để có khách, người mua có quyền lựa chọn. Và bao trùm lên tết cả: Đã “thả” giá xăng dầu thì phải đi cùng xoá bỏ độc quyền. Đó mới là điều kiện để cải cách giá xăng dầu thực sự thay đổi cách thị trường vận hành!
.jpg)