Claude và Grok trong cuộc chiến tại Iran, 63% người Mỹ biết rất ít hoặc không biết
Claude và Grok đã được đưa vào hệ thống quân sự Mỹ phục vụ chiến dịch tại Iran, nhưng phần lớn người Mỹ gần như không biết AI đang tham gia sâu đến đâu.
Chỉ 8% người Mỹ nói họ đã nghe nhiều về việc quân đội sử dụng AI trong chiến tranh Iran. Có 42% chưa từng nghe gì, còn tổng cộng 63% chỉ biết “một chút” hoặc hoàn toàn không biết. Đây là kết quả khảo sát do Viện Nghiên cứu các Vấn đề Toàn cầu (IGA) thuộc Eurasia Group phối hợp với YouGov thực hiện từ ngày 11 đến 14/8 với 1.000 người Mỹ trong độ tuổi bầu cử. Mẫu được thiết kế đại diện toàn quốc, với sai số khoảng 3,64 điểm phần trăm.
Trong khi đó, Claude của Anthropic và Grok của xAI đều đã xuất hiện trong Maven Smart System, nền tảng hỗ trợ quân đội Mỹ tổng hợp tình báo, theo dõi chiến trường và xử lí mục tiêu. AI tham gia chuỗi tác chiến không đồng nghĩa mô hình tự ra lệnh khai hỏa. Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) nói con người vẫn quyết định cuối cùng mục tiêu nào bị đánh và thời điểm tấn công.
Claude và Grok đã làm gì trong chiến tranh Iran?
Mỹ và Israel bắt đầu chiến dịch quân sự quy mô lớn nhằm vào Iran ngày 28/2/2026. Trong 24 giờ đầu, lực lượng Mỹ đánh khoảng 1.000 mục tiêu. Washington Post cho biết Maven Smart System đã giúp quân đội xử lí lượng lớn dữ liệu từ vệ tinh, giám sát và các nguồn tình báo khác, đồng thời hỗ trợ xác định và ưu tiên mục tiêu.
Claude được tích hợp vào Maven trước chiến dịch. Hệ thống có Claude hỗ trợ phân tích dữ liệu, đưa ra tọa độ và sắp xếp mức độ ưu tiên để nhân sự quân đội tiếp tục xem xét. Maven vì thế không phải một chatbot đứng riêng lẻ, mà là một phần của hệ thống kết nối dữ liệu, phần mềm và quy trình tác chiến.
Grok xuất hiện sau đó. Trong bản khai có tuyên thệ nộp giữa tháng 6, Cameron Stanley, Giám đốc Kĩ thuật số và AI của Lầu Năm Góc, cho biết Grok Gov đã được triển khai trong Maven. Ông viết rằng các quy trình của Maven cho phép lực lượng Mỹ triển khai hơn 2.000 quả đạn vào 2.000 mục tiêu trong 96 giờ của Operation Epic Fury và cho rằng Grok Gov góp phần tăng hiệu quả hoạt động.
Hồ sơ không nói Grok tự chọn 2.000 mục tiêu rồi điều khiển vũ khí. Con số trên mô tả kết quả của toàn bộ quy trình Maven có Grok tham gia.
Đô đốc Brad Cooper, người đứng đầu Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ, nói AI giúp quân đội sàng lọc lượng dữ liệu khổng lồ trong vài giây, rút ngắn những quy trình trước đây mất hàng giờ hoặc nhiều ngày. Ông đồng thời khẳng định con người vẫn quyết định bắn mục tiêu nào và khi nào.
Ai đặt giới hạn cho AI quân sự?
Tranh cãi lớn nhất xuất hiện từ cuộc đối đầu giữa Anthropic và Lầu Năm Góc. Anthropic ủng hộ việc dùng Claude cho nhiều nhiệm vụ an ninh quốc gia, nhưng giữ hai giới hạn là không dùng cho giám sát hàng loạt người Mỹ trong nước và không dùng cho vũ khí hoàn toàn tự động.
Lầu Năm Góc muốn các nhà cung cấp cho phép sử dụng mô hình cho “mọi mục đích hợp pháp”. Bất đồng tăng mạnh sau khi Axios đưa tin Claude đã được sử dụng trong chiến dịch bắt giữ lãnh đạo Venezuela Nicolás Maduro hồi đầu năm. Anthropic không xác nhận vai trò của Claude trong một chiến dịch cụ thể.
Ngày 27/2, Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth tuyên bố chỉ đạo đưa Anthropic vào diện rủi ro chuỗi cung ứng. Đến tháng 3, Lầu Năm Góc chính thức áp dụng nhãn này và Anthropic khởi kiện.
Cuộc chiến pháp lí sau đó cho kết quả trái chiều. Ngày 27/8, thẩm phán liên bang Rita Lin ở California chặn một số biện pháp của chính phủ và cho rằng chúng mang tính trả đũa trái luật. Nhưng ngày 25/9, Tòa phúc thẩm liên bang tại Washington với tỉ lệ 2-1 lại giữ nguyên việc Lầu Năm Góc xếp Anthropic vào diện rủi ro chuỗi cung ứng theo một cơ sở pháp lí khác. Hai vụ kiện vì thế không hoàn toàn mâu thuẫn nhau.
xAI chọn hướng khác. Công ty của Elon Musk đồng ý tiêu chuẩn “mọi mục đích hợp pháp” và kí thỏa thuận đưa Grok vào hệ thống mật của quân đội Mỹ từ tháng 2.
OpenAI cũng kí thỏa thuận với Lầu Năm Góc nhưng giữ các giới hạn riêng, trong đó có giám sát trong nước, vũ khí tự hành và những quyết định rủi ro cao cần con người phê duyệt.
Nói các hãng AI tự đặt toàn bộ luật chơi trên chiến trường vì thế là quá đơn giản. Lầu Năm Góc đã có chính sách yêu cầu con người thực hiện mức phán đoán phù hợp khi sử dụng vũ lực. Nhưng điều khoản hợp đồng và giới hạn kĩ thuật của từng công ty vẫn ảnh hưởng tới những nhiệm vụ mà mỗi mô hình được phép thực hiện.
AI cũng không chỉ phục vụ phía Mỹ. Báo cáo của Anthropic ngày 10/9 cho biết một nhóm có liên hệ với Iran đã dùng Claude để thu thập dữ liệu công khai và xây dựng khuyến nghị nhắm vào lực lượng hải quân Mỹ. Anthropic cho biết họ đã khóa tài khoản và chia sẻ thông tin với cơ quan chức năng.
Vụ Minab cho thấy điều gì khi dữ liệu sai?
Rủi ro của một chuỗi tác chiến có AI hỗ trợ hiện rõ nhất trong vụ trường Shajareh Tayyebeh ở Minab ngày 28/2. Điều tra của Bloomberg công bố ngày 18/9 cho biết hai tên lửa Tomahawk đánh trúng trường và khuôn viên xung quanh, khiến hơn 150 người thiệt mạng, trong đó ít nhất 123 trẻ em.
Điều tra nội bộ của Lầu Năm Góc mà Bloomberg tiếp cận cho thấy tình báo sai, hình ảnh lỗi thời và việc phụ thuộc quá mức vào AI đã góp phần dẫn tới vụ tấn công. Washington Post trước đó xác nhận ngôi trường từng nằm trong một khu phức hợp Hải quân Iran nhưng đã được ngăn cách từ năm 2015. Dữ liệu mục tiêu không phản ánh đầy đủ những thay đổi này.
Maven đã đưa địa điểm vào quá trình xử lí mục tiêu, nhưng điều đó không có nghĩa AI tự quyết định đánh trường học. Theo Washington Post, mục tiêu của quân đội Mỹ vẫn phải trải qua các bước kiểm tra và phê duyệt của con người. Bloomberg cho biết chuỗi sai sót còn liên quan tới chất lượng dữ liệu đầu vào và lỗ hổng trong khâu rà soát.
Ngày 12/3, 121 nghị sĩ Dân chủ tại Hạ viện Mỹ gửi thư yêu cầu Lầu Năm Góc giải thích AI, trong đó có Maven, đã tham gia thế nào vào quá trình xác định mục tiêu và yêu cầu công khai kết quả điều tra vụ Minab.
Vụ việc cho thấy rủi ro không nhất thiết nằm ở một mô hình “tự ý” hành động. Nguy cơ cũng có thể xuất hiện khi dữ liệu cũ được xử lí ở tốc độ rất cao, còn con người đặt quá nhiều niềm tin vào kết quả mà máy đưa ra.
AI có thể giúp quân đội xử lí nhiều dữ liệu hơn và phản ứng nhanh hơn, nhưng tốc độ ấy khiến chất lượng thông tin và khâu kiểm tra của con người càng quan trọng. Khảo sát của IGA cho thấy phần lớn người Mỹ vẫn biết rất ít về sự thay đổi này.
Trong khi các công ty, Lầu Năm Góc và tòa án còn tranh luận về giới hạn sử dụng, AI đã trở thành một phần của quá trình phân tích và tác chiến. Câu hỏi lớn hơn là con người sẽ kiểm tra và chịu trách nhiệm cho những quyết định có AI hỗ trợ như thế nào.
