Doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu: Bộ Công Thương sẽ làm gì để không xảy ra tình trạng thao túng thị trường?
Để giải quyết triệt để lo ngại về tình trạng giá xăng dầu "tăng nhanh, giảm chậm" cũng như nguy cơ thỏa thuận ngầm thao túng thị trường, cơ quan quản lí cho biết sẽ có công cụ kiểm soát.
Tự quyết giá xăng dầu: Bài toán kiểm soát thị trường
Tại cuộc họp báo thường kì của Bộ Công Thương chiều nay 7/10, lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) đã thông tin chi tiết về những định hướng sửa đổi cốt lõi trong dự thảo Nghị định thay thế các quy định hiện hành về kinh doanh xăng dầu.
Điểm đột phá lớn nhất nằm ở sự thay đổi phương thức quản lí giá: thay vì Nhà nước xác định và công bố mức giá bán lẻ tối đa theo chu kỳ 7 ngày/lần như hiện nay, quyền tự quyết giá bán sẽ được trao trực tiếp cho các thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối.
Cơ chế điều hành cũ dù từng góp phần ổn định tâm lí người tiêu dùng trong từng khoảng thời gian ngắn, song lại bộc lộ nhiều bất cập trước sự biến động liên tục của thị trường năng lượng toàn cầu. Thực tế kinh doanh cho thấy, xăng dầu được nhập khẩu theo nhiều lô hàng ở các thời điểm khác nhau với mức giá, chi phí vận chuyển, bảo hiểm và tỉ giá chênh lệch.
Khi về nước, toàn bộ nhiên liệu được lưu trữ chung tại hệ thống bồn bể tập trung. Việc buộc giá bán lẻ phải phản ánh ngay lập tức theo biến động từng ngày của giá thế giới hoặc ăn khớp tuyệt đối với từng lô hàng nhập khẩu là điều khó khả thi về mặt kĩ thuật, đồng thời vô tình triệt tiêu tính chủ động và động lực cạnh tranh của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, việc chuyển giao quyền định giá cho doanh nghiệp cũng đặt ra thách thức không nhỏ. Nhiều người lo ngại hiện tượng giá thế giới vừa tăng thì giá trong nước lập tức điều chỉnh tăng nhanh, nhưng khi giá thế giới lao dốc thì giá trong nước lại giảm chậm hoặc đứng yên.
Vì vậy, nếu không có rào cản kiểm soát hiệu quả, cơ chế tự quyết có thể bị lạm dụng, biến sự chủ động kinh doanh thành hành vi ép giá thị trường.
Quản trị bằng dữ liệu số và công cụ phòng ngừa rủi ro thao túng
Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó cục trưởng Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), cho biết để giải quyết triệt để mối lo ngại này, dự thảo Nghị định không chọn giải pháp "buông lỏng" mà thiết lập một cơ chế giám sát hoàn toàn mới dựa trên hạ tầng công nghệ thông tin và cơ sở dữ liệu tập trung.
Theo đó, mọi doanh nghiệp khi điều chỉnh giá đều phải thực hiện kê khai công khai các yếu tố cấu thành, từ giá CIF nhập khẩu, thuế, phí, chi phí vận chuyển, chi phí kinh doanh định mức cho đến biên lợi nhuận dự kiến, trên hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia về giá.
Hệ thống sẽ tích hợp các thuật toán tự động để phân tích, so sánh và đưa ra cảnh báo sớm ngay khi phát hiện những mức giá bán lẻ hoặc biến động chi phí đầu vào có dấu hiệu bất thường so với mặt bằng chung của thị trường.
Khi tín hiệu cảnh báo được kích hoạt, dữ liệu lập tức được chuyển hướng tới Sở Công Thương các địa phương và lực lượng Quản lý thị trường để tiến hành thanh tra, kiểm tra đột xuất. Doanh nghiệp bắt buộc phải giải trình đầy đủ căn cứ tính giá; nếu không chứng minh được sự hợp lý của các khoản chi phí, doanh nghiệp sẽ bị xử lí nghiêm theo quy định pháp luật.
Bên cạnh đó, Nhà nước vẫn duy trì vai trò định hướng vĩ mô thông qua việc giữ nguyên công thức tính chi phí định mức và sẵn sàng kích hoạt các công cụ bình ổn giá (thuế, phí, quỹ bình ổn) trong những trường hợp thị trường xuất hiện biến động bất thường ảnh hưởng đến an ninh năng lượng quốc gia.
Đặc biệt, để ngăn ngừa nguy cơ các "ông lớn" đầu mối bắt tay ngầm để chia sẻ thị phần và ấn định giá, dự thảo đã bổ sung các chế tài nghiêm khắc, dẫn chiếu trực tiếp đến các hành vi vi phạm Luật Cạnh tranh.
Song song với cơ chế giá, Bộ Công Thương tính toán phương án cắt giảm số tầng nấc trung gian trong kênh phân phối từ ba cấp xuống còn hai cấp. Việc tinh giản này dự kiến sẽ tạo điều kiện cho hơn 10.500 thương nhân hiện hữu chuyển đổi sang mô hình phân phối mới.
Khi được trực tiếp lấy hàng từ nhà máy lọc dầu hoặc thương nhân đầu mối mà không phải qua nhiều cấp đại lí trung gian, các doanh nghiệp này sẽ có đầy đủ quyền tự quyết giá bán. Sự gia tăng mạnh mẽ về số lượng chủ thể có quyền định giá sẽ tạo ra môi trường cạnh tranh bình đẳng, sòng phẳng, trực tiếp làm suy giảm khả năng chi phối thị trường của các thương nhân đầu mối quy mô lớn.
Ở chiều ngược lại, nhằm đảm bảo nguồn cung luôn được duy trì ổn định, dự thảo Nghị định đặt ra điều kiện nâng chuẩn năng lực hạ tầng đối với các thương nhân đầu mối.
Dự kiến áp dụng từ năm 2027, các đơn vị này bắt buộc phải đạt tổng nguồn xăng dầu tối thiểu 300.000 m³/tấn/năm. Doanh nghiệp không đạt mức chỉ tiêu này trong hai năm liên tiếp sẽ đối mặt với nguy cơ bị thu hồi giấy phép hoạt động.
Theo đánh giá từ cơ quan quản lí, hiện đã có hơn 50% số lượng thương nhân đầu mối đáp ứng được tiêu chuẩn mới. Khoảng thời gian chuyển tiếp từ nay đến khi quy định có hiệu lực được xem là dư địa cần thiết để các đơn vị còn lại tái cơ cấu, tăng cường nguồn lực tài chính, mở rộng kho bãi hoặc thực hiện M&A (thâu tóm và sáp nhập) để nâng cao năng lực cạnh tranh.
