AI đe dọa nghề viết tiểu thuyết đến mức báo động
AI không chỉ đặt ra nguy cơ thay thế một phần công việc viết tiểu thuyết, mà còn gây sức ép lên những nguồn thu giúp nhà văn duy trì nghề, quyền sở hữu tác phẩm và mối quan hệ với độc giả.
Một nghiên cứu của Đại học Cambridge cho thấy hơn một nửa nhà văn tiểu thuyết được khảo sát tin rằng AI có thể thay thế hoàn toàn công việc viết văn của họ.
Không chỉ mất việc viết tiểu thuyết, nhà văn mất nguồn thu
Báo cáo The Impact of Generative AI on the Novel của Đại học Cambridge cho thấy tác động của AI đối với giới viết tiểu thuyết tại Anh đã vượt ra ngoài câu chuyện liệu thuật toán có thể viết một cuốn sách hay hay không.
Trong số 258 nhà văn tiểu thuyết đã xuất bản tham gia khảo sát, 51% cho rằng AI có khả năng thay thế hoàn toàn công việc viết tiểu thuyết của họ. Đáng chú ý hơn, 39% nói thu nhập của họ đã bị ảnh hưởng bởi AI, trong khi 85% dự đoán thu nhập trong tương lai sẽ tiếp tục giảm.
Nghiên cứu do Clementine Collett, nghiên cứu viên BRAID UK tại Minderoo Centre for Technology and Democracy thuộc Đại học Cambridge, dẫn dắt, thực hiện với sự phối hợp của Institute for the Future of Work. Khảo sát thu thập 332 phản hồi trong khoảng tháng 2-5/2025, gồm 258 nhà văn đã xuất bản, 42 chuyên gia trong lĩnh vực xuất bản và 32 đại diện văn học. Trong nhóm nhà văn, 233 người xuất bản qua các nhà xuất bản truyền thống và 25 người tự xuất bản.
Cambridge đồng thời tổ chức các nhóm thảo luận, phỏng vấn và một diễn đàn với sự tham gia của nhà văn, nhà xuất bản cùng các bên liên quan để tìm hiểu sâu hơn những gì đứng sau các con số.
Một điểm quan trọng là nghiên cứu phản ánh trải nghiệm và nhận định của những người tham gia, chứ không nhằm xác định chính xác AI sẽ xóa bỏ bao nhiêu việc làm hay đo lường độc lập mức thu nhập bị mất do công nghệ này. Mẫu khảo sát cũng chưa đại diện hoàn toàn cho toàn bộ giới sáng tác Anh, khi 87% người tham gia là người da trắng và 78% là nữ.
Theo Collett, nhiều nhà văn bắt đầu không chắc liệu độc giả trong tương lai còn sẵn sàng dành thời gian và tiền bạc cho những tác phẩm dài, phức tạp hay không.
Áp lực còn đến từ những công việc bên ngoài tiểu thuyết. Phần lớn nhà văn không thể sống chỉ bằng tiền bản quyền hoặc doanh thu sách. Họ thường phải làm thêm các công việc như viết nội dung, biên tập, dịch thuật hay viết quảng cáo. Đây lại chính là những lĩnh vực đang chịu ảnh hưởng rõ rệt từ AI .
Một nhà văn vì thế có thể chưa bị AI thay thế trực tiếp trong việc viết tiểu thuyết, nhưng vẫn mất đi những nguồn thu giúp họ có thời gian tiếp tục sáng tác.
Một số người tham gia khảo sát cũng cho biết họ nhìn thấy những cuốn sách được đăng dưới tên mình dù chưa từng viết. Những người khác lo ngại các bài đánh giá có vẻ được tạo bằng AI, với lỗi nhầm tên nhân vật hoặc nội dung, có thể gây tổn hại đến danh tiếng và điểm đánh giá của tác phẩm.
Báo cáo cũng ghi nhận nỗi lo về một thị trường văn học phân hóa, tiểu thuyết do con người viết có thể trở thành sản phẩm đắt đỏ dành cho một bộ phận độc giả, trong khi sách do AI tạo ra được cung cấp với giá rất thấp hoặc miễn phí. Đây là kịch bản do người tham gia hình dung, chưa phải kết quả thị trường được nghiên cứu chứng minh.
Tiểu thuyết tình cảm, li kì và trinh thám bị xem là dễ tổn thương nhất
Mức độ lo ngại thay đổi đáng kể giữa các thể loại. Trong số những người tham gia khảo sát thuộc ngành xuất bản, tiểu thuyết tình cảm được xem là thể loại chịu đe dọa lớn nhất: 66% đánh giá các nhà văn viết thể loại này là “cực kì bị đe dọa”. Tỉ lệ này lần lượt là 61% với tiểu thuyết li kì và 60% với tiểu thuyết trinh thám. Trong khi đó, văn học mang tính văn chương nhận được mức đánh giá này từ 32% số người được hỏi.
Những con số này thể hiện cảm nhận của người trong ngành về khả năng bị AI thay thế, chứ không phải kết quả của một phép thử so sánh trực tiếp giữa tiểu thuyết do AI và con người viết.
Điều khiến các nhà văn lo lắng không chỉ là chuyện AI có thể tạo ra văn bản nhanh hơn. Nhiều người cho rằng việc sử dụng AI rộng rãi có thể khiến văn học trở nên ít nguyên bản hơn, từ nội dung, ngôn ngữ đến phong cách. Các hệ thống AI có thể tái tạo những khuôn mẫu, định kiến và mô-típ đã xuất hiện trong kho dữ liệu mà chúng được huấn luyện.
Một số nhà văn lại nhìn thấy khả năng ngược lại. Khi thuật toán ngày càng giỏi tạo ra những câu chuyện quen thuộc, con người có thể phải tìm kiếm những cách viết thử nghiệm hơn, đi vào những vùng sáng tạo mà họ tin rằng máy khó bắt chước. Nhưng với nhiều người, vấn đề nằm sâu hơn ở chính quá trình sáng tác.
Viết, sửa và viết lại không chỉ tạo ra sản phẩm cuối cùng mà còn là quá trình để nhà văn hình thành trí tưởng tượng, khả năng phán đoán và hiểu biết về sự phức tạp của con người. Nếu AI loại bỏ quá nhiều khó khăn trong quá trình đó, nhà văn lo rằng chất lượng của chính tác phẩm cuối cùng cũng có thể thay đổi.
Điều đáng chú ý là các nhà văn không hoàn toàn phản đối AI. Khoảng 80% tổng số người tham gia đồng ý rằng AI có thể mang lại lợi ích cho một số lĩnh vực của xã hội. Khoảng một phần ba nhà văn cho biết họ đã sử dụng AI trong công việc, chủ yếu cho những nhiệm vụ mà họ không xem là sáng tạo.
Khoảng 20% dùng AI để tìm thông tin hoặc dữ kiện chung, trong khi khoảng 8% sử dụng công cụ này để chỉnh sửa văn bản do chính họ viết.
Tuy nhiên, ranh giới giữa hỗ trợ kĩ thuật và sáng tác thay thế con người rất rõ. Có tới 97% nhà văn cảm thấy “cực kì tiêu cực” với việc AI viết toàn bộ một tiểu thuyết. Tỉ lệ này vẫn lên tới 87% khi AI được sử dụng để viết những đoạn văn ngắn.
Minh bạch cũng trở thành một vấn đề quan trọng. Các nhà văn lo ngại việc sử dụng AI mà không công khai có thể làm suy giảm niềm tin của độc giả. Ngược lại, những cáo buộc sai rằng một tác phẩm được viết bằng AI cũng có thể gây tổn hại danh tiếng của tác giả.
Tranh cãi lớn nhất nằm ở dữ liệu huấn luyện và tiền bản quyền
Một trong những vấn đề nhạy cảm nhất mà báo cáo Cambridge ghi nhận là việc các tác phẩm văn học được sử dụng để huấn luyện AI.
Khoảng 59% nhà văn cho biết họ biết tác phẩm của mình đã được sử dụng để huấn luyện các hệ thống AI . Trong nhóm này, 99% nói họ không cấp phép và toàn bộ cho biết chưa nhận được khoản thanh toán nào.
Điều này lí giải vì sao các nhà văn phản đối mạnh mẽ cơ chế cho phép khai thác văn bản để huấn luyện AI trừ khi chủ sở hữu chủ động yêu cầu không tham gia.
Có tới 83% tổng số người được khảo sát đánh giá tiêu cực với cách tiếp cận này. Trong nhóm nhà văn, 93% cho biết họ có khả năng hoặc chắc chắn sẽ lựa chọn không cho phép sử dụng tác phẩm.
Thay vào đó, 86% tổng số người tham gia ủng hộ nguyên tắc “opt-in”, tức phải có sự đồng ý trước khi tác phẩm được sử dụng và chủ sở hữu quyền phải được trả tiền. Gần một nửa số nhà văn, tương đương 48%, muốn việc cấp phép được đàm phán tập thể thông qua công đoàn hoặc tổ chức đại diện cho nhà văn.
Đây cũng là vấn đề đang được điều chỉnh ở cấp chính sách tại Anh. Trong báo cáo về bản quyền và AI công bố tháng 3/2026, Chính phủ Anh cho biết phương án tạo một ngoại lệ bản quyền rộng với cơ chế cho phép chủ sở hữu “opt-out” không còn là lựa chọn ưu tiên. Chính phủ muốn thu thập thêm bằng chứng và xem xét những phương án chính sách khác.
Cambridge cũng khuyến nghị tăng tính minh bạch về dữ liệu được sử dụng để huấn luyện AI, bảo đảm cơ chế trả tiền công bằng và hỗ trợ các mô hình cấp phép. Báo cáo cũng đề xuất làm rõ quyền liên quan đến AI trong hợp đồng xuất bản, đặc biệt với những nhà văn không có đại diện văn học.