Cuốn tiểu thuyết 'gây bão' vì AI
Cuốn tiểu thuyết kể hành trình chạy trốn khỏi Haiti của nhà văn Canada gốc Haiti Thélyson Orelien đang rơi vào hành trình ‘lên voi xuống chó’ vì trí tuệ nhân tạo (AI).
Cuốn tiểu thuyết từng được đánh giá cao, được xếp vào danh sách tranh giải Goncourt - giải thưởng văn học danh giá nhất nước Pháp. Nhưng chỉ vài ngày sau khi các công cụ phát hiện AI trên mạng xã hội cho rằng tác phẩm có dấu hiệu được viết bằng trí tuệ nhân tạo, cuốn sách bị rút khỏi cuộc đua, kéo theo tranh luận gay gắt về ranh giới giữa văn chương do con người sáng tạo và văn bản do AI tạo ra.
Cuốn tiểu thuyết gây bão trước cả khi xuất bản
Với Thelyson Orelien, chuyến đến Pháp quảng bá tiểu thuyết mới lẽ ra là hành trình trong mơ. Cuốn It Was Either That Or Die kể câu chuyện đầy hiểm nguy của một người di cư rời Haiti, đi qua khoảng một chục quốc gia trước khi đến Canada. Tác phẩm nhận được nhiều đánh giá tích cực, xuất hiện trên truyền hình và được nhắc đến trong các giải thưởng văn học uy tín.
Tại Pháp, nơi văn chương có vị trí đặc biệt trong đời sống văn hóa, cuốn sách nhanh chóng trở thành hiện tượng. Tác phẩm bán được hơn 54.000 bản chỉ trong vài tuần, đồng thời nhận được nhiều lời khen từ giới phê bình.
Orelien, 38 tuổi, sinh trưởng tại Gonaïves, Haiti, trong một gia đình trung lưu. Cha ông là kế toán, mẹ làm nghề may. Sau trận động đất năm 2010 khiến hơn 200.000 người thiệt mạng và phá hủy ngôi nhà của gia đình, ông rời Haiti sang Canada, nơi có người thân và ông đã có thị thực.
Chính trải nghiệm di cư trở thành chất liệu quan trọng cho cuốn tiểu thuyết. Nhân vật chính, một giáo viên trung học, phải chạy trốn các băng nhóm, vượt qua khu vực Darién Gap và tiếp tục hành trình qua Mỹ trước khi tìm đến nơi an toàn.
Nhưng rồi tranh cãi bùng lên khi một tài khoản mạng xã hội ẩn danh cáo buộc cuốn sách có sự hỗ trợ của AI. Các chương trình phát hiện AI được sử dụng để phân tích văn bản và đưa ra kết quả cho rằng công cụ trí tuệ nhân tạo có thể đã tham gia vào quá trình viết tác phẩm.
Orelien phủ nhận. Nhà xuất bản Pháp Grasset khẳng định tác giả bắt đầu viết cuốn tiểu thuyết từ năm 2017 và hoàn thành bản thảo đầu tiên vào năm 2019, nhiều năm trước khi các công cụ AI tạo sinh phổ biến trên thị trường.
“Có thể tranh luận về phong cách của tôi, nhưng coi các kĩ thuật đó là bằng chứng của trí tuệ nhân tạo thì không liên quan gì đến phê bình văn học”, Orelien nói trong tuyên bố do nhà xuất bản cung cấp. Tại một sự kiện văn học ở Paris, ông cũng khẳng định mình “không có gì phải cảm thấy có lỗi”.
Ngày 3/10, Viện Hàn lâm Goncourt, đơn vị trao giải văn học danh giá nhất nước Pháp, quyết định loại tác phẩm khỏi danh sách rút gọn. Hội đồng cho rằng nhiều phân tích từ các nhà nghiên cứu và nhà báo có uy tín cho thấy cuốn sách “nhiều khả năng phần lớn” được tạo ra bằng AI. Quyết định này lập tức biến một tranh cãi về một cuốn sách thành cuộc tranh luận rộng hơn về tương lai của văn học.
Công cụ phát hiện AI có đủ đáng tin để “kết tội” một cuốn sách?
Một trong những vấn đề cốt lõi của vụ việc nằm ở chính những công cụ được sử dụng để phát hiện AI. Ba hệ thống phân tích đã đánh giá cuốn tiểu thuyết của Orelien, trong đó Pangram và GPTZero cho kết quả khá mạnh theo hướng AI có tham gia vào quá trình viết. Pangram được cho là phát hiện dấu hiệu AI trong cả 34 chương của cuốn sách.
Max Spero, CEO Pangram, cho biết công cụ này có tỷ lệ báo nhầm đối với văn bản tiếng Pháp được tuyên bố ở mức 0,0026%, tương đương khoảng một văn bản trong hơn 38.000 văn bản. Tuy nhiên, chính ông thừa nhận chưa có nghiên cứu độc lập nào xác nhận tỷ lệ này.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng bởi giới nghiên cứu từ lâu đã cảnh báo rằng các công cụ phát hiện AI không thể được xem là bằng chứng tuyệt đối về nguồn gốc một văn bản.
Winston, một công cụ khác, đưa ra kết quả ít chắc chắn hơn. Các đoạn trong tiểu thuyết được hệ thống đánh giá với mức độ có khả năng do con người viết dao động từ 12% đến 66%. Trong khi đó, phần lời cảm ơn của cuốn sách được đánh giá 100% là do con người viết.
Thierry Poibeau, một nhà nghiên cứu AI người Pháp, cho rằng khả năng AI được sử dụng trong trường hợp này là có thể, nhưng không thể khẳng định chắc chắn.
Brian Jabarian, giáo sư tại Đại học Carnegie Mellon, cũng nhận thấy trong văn bản có nhiều dấu hiệu thường xuất hiện ở các văn bản do AI tạo ra. Tuy vậy, vấn đề vẫn nằm ở câu hỏi: Những dấu hiệu đó có đủ để kết luận tác giả đã dùng AI hay không?
Đặc biệt, phần lớn các hệ thống phát hiện AI được phát triển trong môi trường mà tiếng Anh là ngôn ngữ chủ đạo. Việc áp dụng chúng lên văn bản tiếng Pháp có thể khiến mức độ chắc chắn giảm đi.
Những cáo buộc về AI còn kéo theo việc kiểm tra lại các tác phẩm trước đây của Orelien. Đài phát thanh quốc gia Radio Canada cáo buộc ông từng sao chép 4 bài bình luận xuất bản năm 2012 và 2013 trên các trang tin Pháp và Canada. Đài này cũng cho rằng một số đoạn trong truyện ngắn đoạt giải năm 2012 của ông có nét tương đồng với một cuốn sách Pháp xuất bản từ năm 1960.
Nhà xuất bản Quebec Les Éditions du Boréal gọi các cáo buộc đạo văn là vấn đề đáng lo ngại, nhưng cho rằng hiện chưa thể xác nhận hay bác bỏ những cáo buộc mà tác giả đang đối mặt.
Văn học đang đứng trước một định nghĩa mới về “tác giả”
Điều khiến vụ Orelien gây chấn động ở Pháp không chỉ là số phận của một cuốn sách. Nó chạm vào một câu hỏi lớn hơn: Nếu AI ngày càng tham gia vào quá trình sáng tác, thế nào mới được gọi là một tác phẩm do con người viết?
Một số nhà văn Pháp cho rằng câu trả lời phải rất rõ ràng. Virginie Despentes, một trong những nhà văn nổi tiếng bảo vệ Orelien, nói trên truyền hình rằng nhà văn không nên phải trả lời trước các hệ thống AI, kể cả những hệ thống được thiết kế để phát hiện văn bản do AI tạo ra.
Ngược lại, nhà văn Abel Quentin cho rằng “văn học nhân tạo” là một sự mâu thuẫn về bản chất. Nhà xuất bản của ông thậm chí đã công bố nhãn “Sanctuary”, nhằm xác nhận những tác phẩm được cam kết là do con người viết hoàn toàn.
Emma Saudin, biên tập viên của nhà xuất bản này, cho biết các tác giả sẽ phải ký hợp đồng cam kết không sử dụng AI cho việc lên ý tưởng, xây dựng cấu trúc hay viết tác phẩm.
Nhưng không phải tất cả các nhà xuất bản đều muốn đi xa đến vậy. Guillaume Allary, nhà sáng lập Allary Editions, cho rằng cấm tác giả sử dụng AI có thể giống như cấm họ sử dụng công cụ tìm kiếm thông thường. Theo ông, ngành xuất bản đang bước vào giai đoạn định nghĩa lại thế nào là một tác giả.
Quan điểm này đặt AI vào một vai trò giống như những cộng sự từng tồn tại trong lịch sử nghệ thuật. Trong thời Phục hưng, nhiều họa sĩ làm việc với cả một xưởng gồm trợ lí và cộng sự. Hình ảnh nghệ sĩ cô độc một mình với cây bút cũng có thể chỉ là một quan niệm lãng mạn về sáng tạo.
Renaud Lefebvre, Tổng giám đốc liên đoàn các nhà xuất bản Pháp, cho biết tổ chức này đang hỗ trợ xây dựng bộ quy tắc đạo đức và các điều khoản hợp đồng liên quan đến AI. Nhưng ông cũng hoài nghi về việc gắn nhãn “100% do con người viết”. “Không phải con người nói rằng họ là con người”, ông lập luận. “Mà phải để cái nhân tạo nói rằng nó là nhân tạo”.
Đằng sau tranh luận đó là một vấn đề quan trọng hơn: Mối quan hệ giữa nhà văn và độc giả. Nếu độc giả mua một cuốn sách với niềm tin rằng họ đang đọc tác phẩm do một con người viết, việc AI tham gia ở mức độ nào có thể trở thành thông tin cần được công khai. Nhưng nếu không có quy tắc thống nhất, mỗi nhà xuất bản và mỗi tác giả có thể đưa ra một tiêu chuẩn khác nhau.
Vụ Orelien cho thấy vấn đề này đã trở nên cấp bách. Chỉ một kết quả từ công cụ phát hiện AI cũng có thể khiến một tác phẩm đang được ca ngợi trở thành tâm điểm nghi vấn, ảnh hưởng đến giải thưởng, doanh số và danh tiếng của tác giả.
Như Guillaume Allary nhận xét, ngành xuất bản đang ở giai đoạn đầu của việc định nghĩa lại khái niệm tác giả. Và chừng nào “hợp đồng” giữa người đọc và người viết chưa rõ ràng về vai trò của AI, những tranh cãi tương tự có thể còn tiếp tục xuất hiện...