Khi AI và y học hiện đại ‘giải mã’ bài toán ung thư tại Việt Nam
Hồ Quang (thực hiện)•12/10/2026 07:00
Trước gánh nặng 200.000 ca ung thư mới mỗi năm, trí tuệ nhân tạo (AI) mở ra bước ngoặt gì cho y học Việt Nam?
Mỗi năm, Việt Nam ghi nhận khoảng 200.000 ca ung thư mắc mới và hơn 120.000 trường hợp tử vong. Trong khi nhiều bệnh nhân vẫn phát hiện bệnh ở giai đoạn tiến triển hoặc đã di căn, AI và các công nghệ y khoa hiện đại đang mở ra kì vọng mới trong phát hiện sớm, nâng cao độ chính xác chẩn đoán và cá thể hóa điều trị. Tuy nhiên, liệu AI có thể giúp bác sĩ phát hiện những tổn thương ung thư khó nhận biết, lựa chọn phác đồ phù hợp cho từng bệnh nhân và giảm nguy cơ bỏ sót bệnh? Đâu là giới hạn của công nghệ trước những quyết định sống còn trong điều trị ung thư?
Phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với ThS.BS Nguyễn Hữu Huy – Quản lí Đơn vị Hóa trị, Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á (TP.HCM) để mổ xẻ thực trạng, thách thức và những giải pháp đột phá trong kỷ nguyên y tế số.
ThS.BS Nguyễn Hữu Huy – Quản lí Đơn vị Hóa trị, Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á (TP.HCM). Ảnh: NVCC
Không phải loại ung thư nào cũng có phương pháp sàng lọc hiệu quả
- Thưa bác sĩ, với con số khoảng 200.000 ca mắc mới và hơn 120.000 ca tử vong mỗi năm theo số liệu GLOBOCAN, áp lực đặt lên hệ thống sàng lọc và phát hiện sớm ung thư ở nước ta hiện nay lớn đến mức nào?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Đây thực sự là một thách thức vô cùng to lớn đối với hệ thống y tế Việt Nam, không chỉ nằm ở năng lực khám chữa bệnh mà còn ở khâu tổ chức sàng lọc, phát hiện sớm và quản lí người bệnh liên tục. Điều đáng tiếc là phần lớn bệnh nhân khi đến bệnh viện đều đã ở giai đoạn tiến triển hoặc di căn, khiến cơ hội điều trị triệt căn giảm đi, trong khi gánh nặng tài chính và tinh thần đối với gia đình lại tăng lên gấp bội. Tuy nhiên, chúng ta cần thẳng thắn nhìn nhận rằng không phải loại ung thư nào cũng có phương pháp sàng lọc hiệu quả. Hiện nay, các phương pháp tầm soát đã được chứng minh hiệu quả rõ rệt áp dụng cho ung thư vú, cổ tử cung, đại trực tràng và chụp CT liều thấp cho nhóm nguy cơ cao mắc ung thư phổi. Trong khi đó, nhiều bệnh nhân và cơ sở y tế vẫn còn lúng túng vì chưa có phương pháp sàng lọc đại trà cho các loại ung thư khác. Vì vậy, cách tiếp cận đúng đắn không phải là tầm soát tràn lan, mà phải dựa trên bằng chứng khoa học, phân tầng nguy cơ, nâng cao nhận thức cộng đồng và xây dựng hệ thống chuyển tuyến đồng bộ để phát hiện bệnh kịp thời.
- Một trong những rào cản lớn khiến người dân e ngại là việc tiếp cận chẩn đoán chính xác. Theo bác sĩ, những điểm nghẽn lớn nhất tại các tuyến y tế cơ sở hiện nay là gì?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Tôi cho rằng có bốn nhóm khó khăn cốt lõi. Thứ nhất là sự chênh lệch rõ rệt về trang thiết bị hiện đại như CT, MRI, PET/CT, giải phẫu bệnh chuyên sâu hay xét nghiệm sinh học phân tử giữa các tuyến, buộc người bệnh phải di chuyển xa và chờ đợi mệt mỏi. Thứ hai là nguồn nhân lực chất lượng cao; máy móc dù tiên tiến đến đâu cũng cần đội ngũ bác sĩ chẩn đoán hình ảnh, giải phẫu bệnh và ung bướu đủ tầm để phân tích, diễn giải kết quả. Thứ ba là gánh nặng chi phí cho các xét nghiệm chuyên sâu khi chưa được bảo hiểm y tế chi trả đầy đủ. Cuối cùng là sự đứt gãy trong kết nối dữ liệu giữa các cơ sở y tế, dẫn đến tình trạng lặp lại xét nghiệm không cần thiết. Giải pháp cho bài toán này không chỉ là mua thêm máy móc, mà phải kiến tạo một hệ sinh thái đồng bộ từ hạ tầng, nhân lực đến quy trình dữ liệu, trong đó hội chẩn từ xa và AI sẽ là chìa khóa hỗ trợ tuyến dưới.
“
Trong lĩnh vực ung bướu, AI đang mở ra những bước tiến lớn trong việc phân tích dữ liệu lớn và nhận diện hình ảnh, tuy nhiên chúng ta cần có cái nhìn khách quan giữa ứng dụng thực tế và nghiên cứu thử nghiệm. Trong chẩn đoán hình ảnh, các thuật toán AI hỗ trợ đắc lực trong việc phân tích phim X-quang, CT, MRI, nhũ ảnh để khoanh vùng nghi ngờ, đo đạc tổn thương và nhắc nhở bác sĩ lưu ý các điểm bất thường. Trong giải phẫu bệnh, AI giúp xử lí các tiêu bản số hóa, định lượng dấu ấn mô học.
ThS.BS Nguyễn Hữu Huy
AI đang giúp được những gì cho bệnh nhân ung thư?
- Trí tuệ nhân tạo (AI) đang là từ khóa thời thượng trong mọi ngành nghề, vậy cụ thể trong việc dự báo và xác định giai đoạn ung thư, AI đã làm được những gì tại các cơ sở y tế, thưa bác sĩ?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Trong lĩnh vực ung bướu, AI đang mở ra những bước tiến lớn trong việc phân tích dữ liệu lớn và nhận diện hình ảnh, tuy nhiên chúng ta cần có cái nhìn khách quan giữa ứng dụng thực tế và nghiên cứu thử nghiệm. Trong chẩn đoán hình ảnh, các thuật toán AI hỗ trợ đắc lực trong việc phân tích phim X-quang, CT, MRI, nhũ ảnh để khoanh vùng nghi ngờ, đo đạc tổn thương và nhắc nhở bác sĩ lưu ý các điểm bất thường. Trong giải phẫu bệnh, AI giúp xử lí các tiêu bản số hóa, định lượng dấu ấn mô học. Dù vậy, AI không thể thay thế con người trong việc xác định giai đoạn bệnh, bởi bác sĩ bắt buộc phải tổng hòa từ thăm khám lâm sàng, kết quả sinh thiết cho đến hình ảnh học. AI chỉ đóng vai trò là một "trợ lí đắc lực" giúp gia tăng độ chính xác, chuẩn hóa quy trình và tiết kiệm thời gian xử lí thông tin chứ không thể thay thế phán đoán chuyên môn của người thầy thuốc.
- Trong thực hành lâm sàng điều trị, AI đã thực sự giúp ích gì cho các bác sĩ trong việc thiết kế phác đồ điều trị cá thể hóa cho từng bệnh nhân cụ thể?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Điều trị ung thư hiện đại đã dịch chuyển sang mô hình cá thể hóa dựa trên đặc điểm sinh học khối u và thể trạng người bệnh. AI đóng vai trò như một bộ óc siêu việt giúp tổng hợp hàng loạt dữ liệu phức tạp từ lâm sàng, hình ảnh, giải phẫu bệnh cho đến kết quả giải trình tự gen mà con người khó xử lí nhanh chóng. Đơn cử như trong ung thư phổi không tế bào nhỏ hay ung thư vú, việc dò tìm các biến đổi phân tử và chỉ dấu sinh học là cực kì quan trọng để chọn đúng thuốc đích hoặc liệu pháp miễn dịch. AI hỗ trợ rà soát dữ liệu, gợi ý các hướng tiếp cận và thậm chí dự báo nguy cơ độc tính giúp bác sĩ điều chỉnh kế hoạch chăm sóc. Tuy nhiên, quyền quyết định cuối cùng vẫn thuộc về hội đồng y khoa dựa trên đánh giá thực tế và sự thấu hiểu tâm lí của người bệnh, đảm bảo công nghệ phục vụ con người chứ không lấn át chuyên môn.
- Việc ứng dụng các thiết bị y tế tân tiến và công nghệ cao chắc chắn sẽ đi kèm với bài toán chi phí nan giải. Bác sĩ đánh giá thế nào về khả năng chi trả của đại đa số người bệnh?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Đây là một trăn trở rất lớn, bởi mọi tiến bộ khoa học sẽ trở nên vô nghĩa nếu người bệnh không có khả năng tiếp cận. Chi phí đầu tư công nghệ, bảo trì, bản quyền phần mềm và nhân lực là rất lớn, tạo áp lực tài chính đè nặng lên cả cơ sở y tế lẫn người bệnh khi nhiều kĩ thuật chưa được bảo hiểm y tế hỗ trợ toàn diện. Do đó, chúng ta phải áp dụng nguyên tắc đánh giá công nghệ y tế dựa trên hiệu quả lâm sàng kết hợp kinh tế học y tế. Không phải cứ công nghệ đắt tiền hay mới nhất là phải áp dụng đại trà, mà phải tìm ra đúng nhóm bệnh nhân thực sự hưởng lợi, tránh lãng phí. Các chính sách thanh toán từ bảo hiểm và nguồn lực hỗ trợ xã hội cần được hoạch định rõ ràng để dung hòa giữa đổi mới công nghệ và sự công bằng trong chăm sóc sức khỏe cho người dân.
Ảnh minh họa
“
Điều trị ung thư hiện đại đã dịch chuyển sang mô hình cá thể hóa dựa trên đặc điểm sinh học khối u và thể trạng người bệnh. AI đóng vai trò như một bộ óc siêu việt giúp tổng hợp hàng loạt dữ liệu phức tạp từ lâm sàng, hình ảnh, giải phẫu bệnh cho đến kết quả giải trình tự gen mà con người khó xử lí nhanh chóng.
ThS.BS Nguyễn Hữu Huy
Có 5 mũi nhọn cần được tập trung thực hiện
- Từ góc nhìn chuyên gia, làm thế nào để thu hẹp khoảng cách tiếp cận dịch vụ tầm soát và chẩn đoán ung thư chất lượng cao giữa các đô thị lớn và vùng sâu vùng xa?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Để giải bài toán khoảng cách vùng miền, chúng ta cần triển khai đồng bộ ở ba cấp độ: hệ thống y tế, công nghệ và cộng đồng. Trước hết, tuyến y tế cơ sở phải được củng cố năng lực phát hiện sớm và có quy trình chuyển tuyến mạch lạc. Thứ hai, cần đẩy mạnh mạng lưới hội chẩn từ xa để các bác sĩ tuyến tỉnh, huyện có thể kết nối trực tiếp với chuyên gia tuyến cuối khi gặp ca bệnh phức tạp. Thứ ba, tận dụng các công cụ AI đọc hình ảnh từ xa kết hợp các chương trình khám lưu động để mang dịch vụ y tế đến gần hơn với người dân. Cuối cùng, chính sách an sinh xã hội và hỗ trợ chi phí đi lại, điều trị cho người bệnh vùng khó khăn cần được chú trọng đặc biệt, đảm bảo không một ai bị bỏ lại phía sau chỉ vì rào cản địa lí.
- Trong chẩn đoán hình ảnh, việc kết hợp giữa phương pháp truyền thống và AI mang lại ý nghĩa đột phá ra sao trong việc hạn chế tối đa tình trạng bỏ sót tổn thương giai đoạn sớm?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Đây thực sự là điểm sáng có tính ứng dụng thực tiễn cao nhất hiện nay. Những tổn thương ung thư giai đoạn sớm thường có kích thước khiêm tốn, hình thái mờ nhạt hoặc bị che khuất bởi các cấu trúc giải phẫu lân cận, rất dễ bị bỏ sót bởi mắt thường khi áp lực công việc quá tải. AI đóng vai trò như một "người gác cổng" thứ hai, tinh mắt chỉ ra những vùng bất thường, đo đạc kích thước và cảnh báo sớm cho bác sĩ. Dù vậy, chúng ta không thể phó mặc hoàn toàn cho máy móc bởi hiện tượng dương tính giả hoặc sai số do dữ liệu đầu vào vẫn có thể xảy ra. Mô hình kết hợp hoàn hảo nhất là sự song hành giữa năng lực phán đoán toàn diện của bác sĩ và tốc độ xử lý của thuật toán, đi kèm quy trình theo dõi, sinh thiết chặt chẽ để đưa ra kết luận chính xác nhất.
- Để cải thiện chất lượng sống và kéo dài tuổi thọ cho bệnh nhân ngay từ khâu điều trị ban đầu, những giải pháp trọng tâm nào cần được ưu tiên triển khai ngay, thưa bác sĩ?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Có 5 mũi nhọn cần được tập trung thực hiện. Một là chuẩn hóa quy trình chẩn đoán giai đoạn và xét nghiệm sinh học phân tử đúng thời điểm. Hai là thiết lập mô hình điều trị đa chuyên khoa để phối hợp nhịp nhàng giữa phẫu thuật, xạ trị, hóa trị và liệu pháp trúng đích. Ba là cá thể hóa tối đa phác đồ điều trị dựa trên thể trạng và nguyện vọng của từng người bệnh. Bốn là tích hợp chăm sóc giảm nhẹ và hỗ trợ kiểm soát triệu chứng, dinh dưỡng, tâm lý ngay từ giai đoạn đầu để nâng cao chất lượng sống. Cuối cùng là đảm bảo tiến trình điều trị liền mạch, tránh đứt gãy do thủ tục hay tài chính. Mục tiêu cuối cùng không chỉ là kéo dài số ngày sống mà còn phải đảm bảo người bệnh duy trì được phẩm giá và chất lượng cuộc sống tốt nhất trong suốt quá trình chiến đấu với bệnh tật.
- Nhìn về tương lai, từ kinh nghiệm thực tiễn của mình, bác sĩ có những kiến nghị gì đối với các nhà quản lí y tế nhằm tối ưu hóa hiệu quả phòng ngừa và điều trị ung thư trong kỷ nguyên số?
- ThS.BS Nguyễn Hữu Huy: Để công nghệ thực sự phát huy giá trị, chúng ta cần một chiến lược dài hạn và đồng bộ từ các cấp quản lí. Trước hết là hoàn thiện hệ thống dữ liệu y tế liên thông an toàn, làm nền tảng vững chắc cho việc phát triển các thuật toán AI mang đặc trưng sinh trắc học của người Việt. Thứ hai cần xây dựng hành lang pháp lí, cơ chế kiểm định và thẩm định khắt khe đối với các ứng dụng AI y tế trước khi đưa vào sử dụng rộng rãi. Thứ ba, ưu tiên đầu tư vào đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao, giúp đội ngũ y bác sĩ làm chủ công nghệ mà không bị lệ thuộc vào nó. Thứ tư, hoàn thiện chính sách bảo hiểm y tế và tài chính y tế để mở rộng khả năng tiếp cận công nghệ cho người nghèo. Công nghệ suy cho cùng chỉ là phương tiện; thành công thực sự của ngành ung bướu trong kỷ nguyên mới phải được đo lường bằng tỉ lệ phát hiện bệnh sớm cao hơn, giảm thiểu sai sót, tối ưu hóa chi phí và đem lại niềm tin vững chắc cho người bệnh.
- Xin cảm ơn những chia sẻ sâu sắc và đầy tâm huyết của bác sĩ dành cho bạn đọc!
