Thận trọng khi mã hóa tài sản thực nhưng Việt Nam không thể chậm chân trước dòng vốn
Thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) được xem là một công cụ quan trọng để đưa việc mã hóa tài sản thực (RWA) vào khuôn khổ quản lí, nhưng thiết kế cơ chế này không thể chỉ dừng ở việc giới hạn quy mô hay nới lỏng thủ tục cấp phép.
Theo ông Nguyễn Khắc Việt Bách, CEO Quỹ BlockBase Private Capital, sandbox cần kiểm soát chặt từng sản phẩm, bảo đảm minh bạch tài sản thực, tích hợp phòng chống rửa tiền và có sẵn lộ trình kết thúc thử nghiệm. Bởi nếu quá thận trọng đến mức không thể triển khai, dòng vốn và doanh nghiệp có thể chuyển sang những thị trường khác, nằm ngoài tầm giám sát.
Cấp phép mã hóa tài sản thực theo từng sản phẩm, không mở cửa đại trà
Tài sản thực được mã hóa (Real World Assets - RWA) mở ra khả năng đưa những tài sản như bất động sản, trái phiếu, hàng hóa hay các quyền tài sản lên nền tảng blockchain. Thay vì chỉ tồn tại dưới dạng hồ sơ pháp lí và giao dịch truyền thống, quyền lợi gắn với tài sản có thể được biểu diễn bằng token, qua đó tạo điều kiện cho việc phân chia, chuyển nhượng và tiếp cận nhà đầu tư linh hoạt hơn.
Tuy nhiên, đi cùng cơ hội là những rủi ro phức tạp. Một token được phát hành trên blockchain không mặc nhiên chứng minh người nắm giữ có quyền sở hữu hợp pháp đối với tài sản cơ sở. Những vấn đề như định giá thiếu khách quan, thông tin sai lệch, tài sản bị thế chấp nhiều lần, thao túng giá hay tranh chấp quyền sở hữu vẫn có thể xảy ra, thậm chí trở nên khó xử lí hơn khi giao dịch được thực hiện trên môi trường số.
Trong bối cảnh Chính phủ định hướng áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các sản phẩm tài sản mã hóa có rủi ro cao, câu hỏi đặt ra là làm thế nào để sandbox vừa tạo không gian cho đổi mới, vừa không trở thành kẽ hở cho những hành vi trục lợi.
Từ việc quan sát các mô hình sandbox thành công và thất bại trong khu vực, ông Nguyễn Khắc Việt Bách cho rằng cần xây dựng cơ chế dựa trên năm nguyên tắc. Nguyên tắc đầu tiên là cấp phép theo từng sản phẩm, gắn với hạn mức cụ thể, thay vì cấp phép rộng cho cả doanh nghiệp.
Theo ông, mỗi giấy phép thử nghiệm cần xác định rõ sản phẩm được triển khai, quy mô phát hành tối đa và nhóm nhà đầu tư được phép tham gia. Cách tiếp cận này giúp cơ quan quản lí khoanh vùng rủi ro ngay từ đầu, đồng thời có thể đánh giá từng mô hình kinh doanh dựa trên dữ liệu vận hành thực tế.
Chẳng hạn, một sản phẩm mã hóa quyền lợi từ bất động sản sẽ có cấu trúc pháp lí, phương thức định giá và rủi ro thanh khoản khác với sản phẩm đại diện cho trái phiếu hoặc hàng hóa. Nếu cấp phép theo doanh nghiệp một cách quá rộng, cơ quan quản lí có thể phải giám sát nhiều sản phẩm với mức độ rủi ro rất khác nhau trong cùng một khuôn khổ.
Ngược lại, cấp phép theo từng sản phẩm cho phép thiết lập các giới hạn riêng về quy mô, đối tượng tham gia và điều kiện giao dịch. Khi phát sinh vấn đề, cơ quan quản lí cũng có thể can thiệp vào đúng sản phẩm liên quan mà không nhất thiết làm gián đoạn toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp.
Không nới lỏng minh bạch và phòng chống rửa tiền
Nguyên tắc thứ hai, theo ông Bách, là các yêu cầu về công bố thông tin, định giá độc lập và tách bạch tài sản khách hàng phải được áp dụng đầy đủ ngay từ ngày đầu. Sandbox có thể nới quy trình cấp phép và giới hạn quy mô thử nghiệm, nhưng không nên nới lỏng các chuẩn mực về tính trung thực và bảo vệ tài sản.
Đây là điểm đặc biệt quan trọng đối với RWA. Giá trị của token phụ thuộc vào tài sản cơ sở và quyền lợi pháp lí mà token đại diện. Vì vậy, nhà đầu tư cần biết chính xác tài sản nào đang được mã hóa, ai là chủ sở hữu, tài sản có đang bị thế chấp hay không, được định giá theo phương pháp nào và quyền lợi của người nắm giữ token được bảo đảm ra sao.
Việc định giá cần có sự tham gia của đơn vị độc lập, với phương pháp và dữ liệu có thể kiểm chứng. Thông tin về tình trạng pháp lí, nghĩa vụ tài chính và những thay đổi liên quan đến tài sản cơ sở cũng cần được cập nhật định kỳ. Nếu không, giá token có thể bị đẩy lên bởi kỳ vọng hoặc hoạt động đầu cơ, trong khi giá trị thực của tài sản không thay đổi tương ứng.
Một yêu cầu khác là tách bạch tài sản của khách hàng với tài sản của đơn vị phát hành hoặc vận hành nền tảng. Ông Bách nhấn mạnh rằng những vụ sụp đổ lớn trong ngành tài sản số thường bắt nguồn từ việc trộn lẫn tài sản, chứ không phải do bản thân công nghệ blockchain. Theo ông, lừa đảo và chiếm dụng tài sản khách hàng không phải rủi ro mới của công nghệ mà là những rủi ro cũ xuất hiện dưới một hình thức mới.
Nguyên tắc thứ ba là tích hợp phòng chống rửa tiền ngay trong hạ tầng vận hành. Theo đó, chỉ những ví đã được định danh mới được tham gia hệ thống, trong khi dòng tiền vào và ra cần đi qua các kênh ngân hàng có thể giám sát.
Cách thiết kế này giúp cơ quan quản lí theo dõi danh tính người tham gia, nguồn tiền và các giao dịch đáng ngờ. Thay vì để hệ thống giao dịch phát triển trước rồi mới bổ sung quy trình kiểm soát, các yêu cầu tuân thủ cần trở thành một phần của kiến trúc ngay từ đầu.
Ông Bách cho rằng đây là điều kiện đặc biệt quan trọng đối với Việt Nam trong bối cảnh cần chứng minh năng lực phòng chống rửa tiền theo các chuẩn mực quốc tế, trong đó có yêu cầu liên quan đến Lực lượng đặc nhiệm tài chính (FATF). Việc kiểm soát chặt dòng tiền ngay từ đầu có thể khiến quá trình triển khai ban đầu phức tạp hơn, nhưng về lâu dài lại giúp thị trường vận hành thuận lợi và tạo niềm tin cho các tổ chức tài chính.
Đối với RWA, yêu cầu này càng có ý nghĩa bởi dòng tiền không chỉ liên quan đến giao dịch token mà còn gắn với việc mua bán, chuyển nhượng và khai thác tài sản thực. Nếu không xác định được danh tính người tham gia và nguồn tiền, cơ quan quản lí sẽ gặp khó khăn trong việc truy vết các giao dịch bất thường hoặc xử lí khi xảy ra tranh chấp.
Sandbox phải có lối vào, lối ra và tốc độ phù hợp
Nguyên tắc thứ tư là giới hạn đối tượng tham gia trong giai đoạn đầu. Theo ông Bách, sandbox nên ưu tiên nhà đầu tư chuyên nghiệp, sau đó mới mở rộng dần cho nhà đầu tư cá nhân theo từng loại sản phẩm khi đã tích lũy đủ dữ liệu vận hành.
Cách tiếp cận này phản ánh sự khác biệt về khả năng đánh giá rủi ro giữa các nhóm nhà đầu tư. Những sản phẩm RWA có thể chứa đựng nhiều yếu tố phức tạp, từ cấu trúc pháp lí, chất lượng tài sản cơ sở đến thanh khoản và cơ chế xử lí khi tổ chức phát hành mất khả năng thực hiện nghĩa vụ. Nhà đầu tư chuyên nghiệp thường có điều kiện tốt hơn để thẩm định những yếu tố này, trong khi nhà đầu tư cá nhân có thể dễ bị thu hút bởi cam kết lợi nhuận hoặc kỳ vọng tăng giá token.
Việc mở rộng đối tượng tham gia vì vậy cần dựa trên kết quả thử nghiệm, thay vì đặt ra một mốc thời gian cứng. Những sản phẩm chứng minh được khả năng vận hành minh bạch, kiểm soát rủi ro và bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư mới nên được xem xét mở rộng quy mô.
Nguyên tắc thứ năm là thiết kế sẵn cả lối ra cho sandbox. Theo ông Bách, ngay từ đầu cần xác định tiêu chí để một sản phẩm tốt nghiệp, chuyển sang hoạt động chính thức, cũng như kịch bản đóng cửa có trật tự nếu thử nghiệm thất bại.
Điều này bao gồm việc xác định ai chịu trách nhiệm hoàn tiền cho nhà đầu tư, tài sản cơ sở sẽ được xử lí như thế nào, quyền lợi của người nắm giữ token được giải quyết ra sao và quy trình thanh lí hoặc chuyển giao được thực hiện theo cơ chế nào. Với sản phẩm RWA, việc dừng giao dịch token không đồng nghĩa với việc tài sản cơ sở biến mất. Các quyền và nghĩa vụ pháp lí gắn với tài sản vẫn phải được xử lí theo quy định.
Một sandbox không có tiêu chí tốt nghiệp có thể khiến những mô hình hiệu quả bị mắc kẹt trong giai đoạn thử nghiệm. Ngược lại, nếu không có cơ chế đóng cửa rõ ràng, những sản phẩm thất bại có thể tiếp tục tồn tại trong một vùng pháp lí thiếu minh bạch, khiến nhà đầu tư khó đòi hỏi quyền lợi.
Ngoài năm nguyên tắc trên, ông Bách đặc biệt lưu ý đến yếu tố tốc độ. Theo ông, nếu cơ chế sandbox thận trọng đến mức mất hai năm vẫn chưa cho bất kỳ sản phẩm nào tham gia, mục tiêu bảo vệ thị trường có thể không đạt được. Doanh nghiệp và dòng vốn không đứng yên chờ đợi mà có thể chuyển sang giao dịch tại những thị trường khác, nơi hoạt động nằm ngoài tầm quan sát của cơ quan quản lí trong nước.
Đây là nghịch lí chính sách đáng lưu ý: đi quá nhanh có thể tạo ra rủi ro, nhưng đi quá chậm cũng không đồng nghĩa với an toàn. Một thị trường không có khuôn khổ thử nghiệm phù hợp có thể đẩy hoạt động đổi mới ra ngoài hệ thống giám sát, làm giảm khả năng thu thập dữ liệu và can thiệp khi xảy ra sự cố.
Vì vậy, bài toán của sandbox RWA không đơn thuần là lựa chọn giữa mở cửa hay kiểm soát. Điều quan trọng là thiết kế được một cơ chế thử nghiệm có giới hạn rõ ràng, chuẩn mực bảo vệ nhà đầu tư đầy đủ và khả năng điều chỉnh dựa trên dữ liệu thực tế. Khi đó, sandbox không chỉ là nơi thử nghiệm công nghệ mới, mà còn là công cụ để cơ quan quản lí học cách quản trị một thị trường đang hình thành, trước khi thị trường ấy phát triển vượt khỏi khả năng kiểm soát.