‘Mã nguồn mở’ nơi chiến hào: Cách Nga huy động giới IT giải bài toán AI quân sự
Bộ Quốc phòng Nga vừa mở kho video chiến trường cho các nhà phát triển UAV, nhằm huấn luyện những mô hình AI dự kiến tích hợp vào khí tài không người lái.
Hơn 40 tổ chức đã kết nối với nền tảng này, một bước đi mới trong chiến lược AI quân sự Nga. Trong khi đó, Moscow và Washington được cho là đã gạt khỏi dự thảo văn kiện của Liên Hợp Quốc điều khoản yêu cầu con người xác minh mục tiêu do AI chọn trước khi tấn công.
Kho video chiến trường mở cho giới lập trình
"Dạy UAV chiến đấu giành chiến thắng bằng trí khôn" là tiêu đề bài đăng trên kênh Telegram chính thức của Bộ Quốc phòng Nga. Theo đó, các chuyên gia của bộ đã xây dựng một dịch vụ chuyên biệt để huấn luyện mạng nơ-ron phục vụ mục đích quân sự. Trung tâm của dịch vụ là kho lưu trữ video ghi lại kết quả các đòn tấn công bằng UAV FPV, cùng hoạt động của UAV nhiều cánh quạt và UAV cánh cố định.
Thứ trưởng Quốc phòng Dmitry Shcherbinin, người phụ trách dự án, cho biết hiện có hơn 40 tổ chức chuyên huấn luyện mạng nơ-ron đã kết nối vào dịch vụ. Các mạng nơ-ron này được lên kế hoạch tích hợp vào hệ thống UAV chiến đấu trong tương lai.
Điểm đáng chú ý nằm ở cách tổ chức dữ liệu. Bộ Quốc phòng Nga xây dựng một bộ phân loại thống nhất cho dữ liệu học máy, để mọi nhóm phát triển làm việc với kho video theo cùng một chuẩn. Sau khi huấn luyện, các nhóm nộp kết quả ngược lại cho hệ thống, nơi chúng được kiểm tra độ đầy đủ và mức tuân thủ định dạng.
Đây không phải mô hình mã nguồn mở theo nghĩa thông thường, bởi kho dữ liệu chỉ dành cho các tổ chức được cấp quyền truy cập. Dù vậy, cách Bộ Quốc phòng Nga huy động nhiều nhóm phát triển cùng khai thác một nguồn dữ liệu, làm việc theo tiêu chuẩn chung rồi gửi kết quả trở lại hệ thống gợi liên tưởng đến tinh thần hợp tác của cộng đồng phần mềm mã nguồn mở.
Dịch vụ mới là bước tiếp theo trong chuỗi động thái kéo dài suốt mùa hè. Ngày 29/6, Bộ trưởng Quốc phòng Andrei Belousov cho biết AI trên UAV Nga chủ yếu dùng để nhận dạng hình ảnh, tự động bắt mục tiêu và dẫn đường, đồng thời một tổ hợp thu thập dữ liệu huấn luyện đã được triển khai ở mọi cụm quân. Giữa tháng 7, bộ ra mắt "Vitrina dannykh", nền tảng cung cấp dữ liệu cho các nhà sản xuất UAV. Belousov khi đó nhấn mạnh dữ liệu phải được xử lí ngay trên thân UAV. Trước đó, cuối năm 2025, Nga đã thành lập Lực lượng Hệ thống không người lái, một binh chủng mới của quân đội.
Vì sao AI quân sự Nga cần dữ liệu tiền tuyến
Khả năng nhận dạng của AI phụ thuộc nhiều vào chất lượng và độ đa dạng của dữ liệu huấn luyện, nhất là hình ảnh thực tế đã gắn nhãn chính xác. Xe tăng ngụy trang dưới tán cây, khẩu pháo phủ lưới hay người lính lẩn trong bụi rậm trông rất khác ảnh mẫu trong phòng thí nghiệm. Kho video từ chiến trường vì thế là tài nguyên có quy mô và độ đa dạng mà nhiều doanh nghiệp tư nhân khó tự thu thập.
Nhu cầu càng gấp vì tác chiến điện tử. Khi tín hiệu điều khiển bị gây nhiễu, UAV có khả năng tự nhận diện và bám mục tiêu ở chặng cuối vẫn có thể hoàn thành đòn đánh. Theo báo cáo tháng 4/2026 của Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) tại Washington, một số mẫu UAV V2U của Nga bị Ukraine thu giữ không có linh kiện liên lạc với người điều khiển nhưng có máy tính trên khoang phục vụ nhận thức và ra quyết định bằng AI, nhiều khả năng hoạt động hoàn toàn tự động. Dòng Molniya giá rẻ dùng thị giác máy đơn giản, bám theo độ tương phản và chuyển động thay vì phân loại vật thể.
CSIS cũng ghi nhận Nga đặt mục tiêu sản xuất khoảng 130.000 UAV cỡ lớn mỗi năm vào 2030. Trong 705 linh kiện liên quan tới AI được nhóm nghiên cứu phân tích, linh kiện của các công ty có trụ sở tại Mỹ chiếm khoảng 69% số bộ nhớ và 57% số bộ xử lí.
Ukraine cũng sớm xây dựng những kho dữ liệu chiến trường quy mô lớn. Hệ thống OCHI, ra đời năm 2022, thu về khoảng 2 triệu giờ video từ hơn 15.000 kíp UAV tính đến cuối năm 2024, theo Reuters. Ngày 10/8 năm nay, Bộ Quốc phòng Ukraine mở nền tảng Avengers Labs với 5 triệu khung hình chiến trường đã gắn nhãn, cấp quyền cho doanh nghiệp quốc phòng trong nước qua hợp đồng cấp phép, và để ngỏ cửa cho các nước đối tác. Bộ này cho biết một hệ thống phát hiện mục tiêu huấn luyện trên kho dữ liệu đó đang phân tích hơn 100.000 luồng video mỗi tháng. Ở Mỹ, công ty Enabled Intelligence từ tháng 6 đã đưa hơn nửa triệu giờ video UAV từ xung đột Ukraine vào thư viện dữ liệu dành cho người dùng được duyệt ở Mỹ, Ukraine và NATO.
Ukraine và Nga vì thế đang đi theo hướng tương tự, gom dữ liệu chiến trường, mở quyền tiếp cận có kiểm soát cho các nhóm công nghệ rồi đưa kết quả trở lại phục vụ tác chiến. Lợi thế lúc này không chỉ nằm ở khối lượng video mà còn ở chất lượng nhãn và mức đồng bộ giữa các đội phát triển. Bộ phân loại thống nhất của Nga chính là lời đáp cho bài toán phân mảnh ấy.
Cuộc mặc cả về vai trò của con người
Song song với cuộc đua trên chiến trường là một cuộc mặc cả trên bàn ngoại giao. Từ 31/8 tới rạng sáng 5/9, Nhóm chuyên gia chính phủ về vũ khí tự hành sát thương thuộc Công ước về một số loại vũ khí thông thường (CCW) họp phiên cuối tại Geneva để chốt báo cáo tổng hợp. Nhóm làm việc theo nguyên tắc đồng thuận, nghĩa là chỉ cần một nước phản đối là điều khoản khó trụ lại.
Theo Washington Post, trong những ngày cuối, khi camera của Liên Hợp Quốc đã tắt và đại diện xã hội dân sự được mời ra ngoài, phái đoàn Mỹ và Nga mỗi bên đưa vào khoảng 10 luật sư, gần gấp đôi lực lượng pháp lí của các phái đoàn khác. Văn bản sau đó mất đi yêu cầu hệ thống phải vận hành "có thể dự đoán" và "tin cậy", yêu cầu cân nhắc yếu tố đạo đức, cùng điều khoản buộc con người xác minh mục tiêu do AI xác định trước khi khai hỏa, theo Militarnyi. Ba nguồn tin nói với tờ báo rằng thay đổi diễn ra nhanh đến mức các phái đoàn nhỏ không theo kịp. Theo Reuters, Mỹ cho rằng luật nhân đạo quốc tế hiện hành đã đủ để điều chỉnh hoạt động quân sự, đồng thời ưu tiên những hướng dẫn không ràng buộc hơn một hiệp ước mới. Nga, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ cũng ủng hộ cách tiếp cận này.
Một nguồn tin của Washington Post ví quá trình này là "cái chết từ nghìn vết cắt giấy". Báo cáo cuối cùng vẫn khẳng định sự kiểm soát và phán đoán của con người là cần thiết để tuân thủ luật quốc tế, và theo Human Rights Watch, đã có 76 quốc gia kiến nghị chuyển sang đàm phán. Ngày 25/8, Tổng thư kí Liên Hợp Quốc António Guterres và Chủ tịch Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế Mirjana Spoljaric cảnh báo thế giới đang "tiến nguy hiểm sát lằn ranh đỏ về đạo đức", tức việc máy móc tự chọn con người làm mục tiêu.
Hai đối thủ vốn hiếm khi chung tiếng nói lại đứng cùng một phía trước những giới hạn mới cho vũ khí tự hành. Dù vậy, việc các điều khoản bị gạt khỏi dự thảo không có nghĩa AI quân sự Nga hay Mỹ được miễn trừ luật nhân đạo quốc tế hiện hành. Trong khi đó, hơn 40 tổ chức đang huấn luyện những mạng nơ-ron mà Bộ Quốc phòng Nga dự định gắn lên UAV chiến đấu. Hội nghị rà soát CCW tại Geneva từ 16 đến 20/11 dự kiến xem xét khả năng mở đàm phán chính thức. Đây sẽ là phép thử cho nỗ lực đặt ra giới hạn pháp lí mới, nhất là về vai trò của con người trong quyết định sử dụng vũ lực.
