Chuyển đổi số hợp tác xã: Thiếu dữ liệu chuẩn, nông sản Việt khó vào chuỗi cung ứng toàn cầu

Chuyển đổi số hợp tác xã: Sổ sách giấy vẫn là "lực cản" lớn nhất

Theo thống kê đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 36.270 hợp tác xã với gần 7,1 triệu thành viên, đóng góp khoảng 4,8% GDP. Riêng khối hợp tác xã nông nghiệp chiếm tới 66% tổng số, với 23.954 đơn vị. Đây vừa là lực lượng chịu tác động trực tiếp nhất từ yêu cầu minh bạch nguồn gốc xuất xứ, vừa là mắt xích quan trọng để đưa hàng triệu nông hộ nhỏ lẻ vào hệ thống dữ liệu chung của ngành.

Ông Bùi Khánh Dũng, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần MUSA PACTA, cho rằng chuyển đổi số với hợp tác xã hiện nay không còn là động lực tự nguyện mà đã trở thành áp lực bắt buộc, do các quy định quản lý, nhất là chính sách thuế, ngày càng siết chặt. Trong khi đó, phần lớn hợp tác xã vẫn ghi chép nhật ký sản xuất, quản lý thành viên và theo dõi vật tư bằng sổ sách giấy, vừa thiếu chính xác, khó kiểm tra chéo, vừa khiến sản phẩm khó chứng minh chất lượng khi cần.

Ông Nguyễn Hoàng Linh, Giám đốc HTX nghiên cứu ứng dụng và phát triển Nông nghiệp thông minh, bổ sung rằng nhiều hợp tác xã nông nghiệp đang đối mặt tình trạng già hóa nhân sự, đội ngũ quản lý và thành viên hầu như không có kỹ năng công nghệ, ngại nhập liệu và phụ thuộc vào đơn vị tư vấn bên ngoài để hoàn thiện hồ sơ. Khảo sát của Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho thấy chỉ khoảng 35% hợp tác xã bắt đầu ứng dụng mã QR truy xuất nguồn gốc, trong khi năng lực cung cấp dữ liệu thực tế còn cách xa so với thông tin đã đăng ký trên hệ thống.

Thị trường quốc tế đòi hỏi dữ liệu đến từng thửa đất

Ông Đào Ngọc Tuất, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho biết thị trường quốc tế đang chuyển dịch nhanh từ kiểm tra sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát luồng dữ liệu xuyên suốt cả chuỗi. Xu hướng này thể hiện rõ qua các tiêu chuẩn kỹ thuật ngày càng khắt khe từ những thị trường nhập khẩu lớn.

Đơn cử, mặt hàng sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc theo Nghị định thư năm 2022 yêu cầu toàn bộ mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói phải được cấp, quản lý chặt chẽ. Với thị trường Liên minh châu Âu, Quy định chống phá rừng (EUDR) sau sửa đổi sẽ chính thức áp dụng từ ngày 30/12/2026 với doanh nghiệp lớn và vừa, từ ngày 30/6/2027 với doanh nghiệp nhỏ và siêu nhỏ. Khi đó, các nông sản chủ lực như cà phê, cao su, gỗ bắt buộc phải có tọa độ định vị địa lý chính xác của từng thửa đất sản xuất. Theo ông Tuất, nếu không có dữ liệu chuẩn hóa, hàng hóa của hợp tác xã sẽ lập tức bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Từ góc độ thực thi chính sách, ông Ngô Xuân Nam, Phó giám đốc Văn phòng SPS Việt Nam, dẫn Quyết định số 534/QĐ-TTg ngày 19/6/2024 phê duyệt Đề án nâng cao hiệu quả thực thi Hiệp định SPS, trong đó có nhiệm vụ xây dựng dữ liệu về an toàn thực phẩm. Các quy định này sẽ kết nối trực tiếp đến doanh nghiệp, hợp tác xã để xây dựng cơ sở dữ liệu, cập nhật và số hóa phục vụ tra cứu thông tin thị trường mới nhất. Văn phòng SPS Việt Nam hiện là đầu mối về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm, mong muốn phối hợp với Liên minh Hợp tác xã Việt Nam tổ chức các khóa đào tạo nâng cao năng lực cho khu vực này, bởi phần lớn nông sản xuất khẩu hiện nay đều do nông dân và hợp tác xã trực tiếp sản xuất.

Hỗ trợ tới 100 triệu đồng mỗi năm cho một hợp tác xã chuyển đổi số

Về nguồn lực tài chính, ông Đỗ Mạnh Khởi, Phó Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), cho biết Bộ Tài chính đã hoàn thiện dự thảo Nghị định sửa đổi, bổ sung Nghị định số 113/2024/NĐ-CP quy định chi tiết Luật Hợp tác xã 2023. Dự thảo tập trung sửa đổi tiêu chí tiền kiểm, bổ sung mức hỗ trợ tài chính cụ thể và cải cách thủ tục hành chính để hợp tác xã dễ tiếp cận nguồn lực hỗ trợ hơn.

Theo ông Khởi, dự thảo đã tháo gỡ vướng mắc về dự toán ngân sách địa phương bằng cách định mức hóa rõ ràng các khoản hỗ trợ chuyển đổi số. Cụ thể, hợp tác xã sẽ được tư vấn giải pháp số hóa hoàn toàn miễn phí, đồng thời được ngân sách nhà nước hỗ trợ tới 100% chi phí thuê hoặc mua giải pháp chuyển đổi số, với mức trần tối đa 100 triệu đồng mỗi hợp tác xã trong một năm. Dự thảo còn mở rộng chính sách tư vấn miễn phí về sở hữu trí tuệ, chuyển giao công nghệ và hỗ trợ lãi suất vay vốn cho các dự án đầu tư theo hướng xanh.

Ba bước và ba rủi ro cần tránh khi hợp tác xã chuyển đổi số

Ông Hoàng Hữu Hạnh, Phó Cục trưởng Cục Chuyển đổi số quốc gia (Bộ Khoa học và Công nghệ), cho rằng với năng lực hiện tại, một hợp tác xã khó có thể tự thẩm định các hợp đồng phần mềm phức tạp, nên chính sách hỗ trợ cần ưu tiên những giải pháp có thể thuê và sử dụng ngay.

Ông Hạnh cho biết các cơ chế hỗ trợ hiện chia thành 3 lớp: chính sách đã có hiệu lực áp dụng trực tiếp (tư vấn chuyển đổi số, sở hữu trí tuệ, phần mềm dùng chung miễn phí, cổng thông tin hợp tác xã quốc gia); chính sách đã có khung nhưng cần địa phương cụ thể hóa; và những nội dung còn đang ở dạng dự thảo.

Đáng chú ý, từ ngày 1/7/2026, Luật Chuyển đổi số và Nghị định 224/2026/NĐ-CP xác định hợp tác xã là đối tượng được hỗ trợ cùng doanh nghiệp nhỏ và vừa, hộ kinh doanh, bao gồm công cụ đánh giá mức độ số hóa, danh mục nền tảng số và đào tạo kỹ năng.

Ông Hạnh đưa ra lộ trình 3 bước cho các hợp tác xã: trước tiên, kiểm tra điều kiện hoạt động hợp pháp theo Luật Hợp tác xã 2023 và lập hồ sơ theo dõi hỗ trợ để tránh trùng lặp; tiếp theo, tự đánh giá mức độ sẵn sàng chuyển đổi số theo bộ công cụ ngành để chọn đúng gói hỗ trợ; cuối cùng, lựa chọn giải pháp từ danh mục chuẩn, ưu tiên thuê theo tháng, có khả năng xuất dữ liệu, hỗ trợ tại chỗ và bảo đảm an toàn thông tin.

Ông cũng cảnh báo 3 rủi ro lớn cần tránh trong quá trình này: có tiền hỗ trợ nhưng không có người sử dụng khiến phần mềm bị bỏ trống; phụ thuộc vào một nhà cung cấp khiến dữ liệu bị "giam hãm"; và chạy theo công nghệ mới trong khi nền tảng dữ liệu còn quá yếu. Theo ông Hạnh, cả ba rủi ro này sẽ được loại bỏ nếu hợp tác xã và cơ quan quản lý đi đúng thứ tự ưu tiên: dữ liệu trước, công nghệ sau. Để làm được điều đó, cần sớm thí điểm bộ công cụ đánh giá chuyển đổi số theo ngành, rà soát chuẩn liên thông dữ liệu và ban hành hướng dẫn thủ tục hỗ trợ cụ thể ở cấp xã.

59 bao lúa và hành trình chuyển đổi số ở vùng biên Ea Súp, Đắk Lắk

HTX Thái Nguyên chuyển đổi số: Đưa đặc sản quê lên sàn, bán hàng đi muôn nơi

Chuyện ở ĐBSCL: Lãnh đạo HTX tuổi cao phải làm sao trước bài toán chuyển đổi số nông nghiệp?

'Điểm đến du lịch nông thôn Việt Nam tốt nhất' 2026: Cơ hội tôn vinh mô hình chuyển đổi số làm du lịch

Kim Ngọc