Anh hùng quy hoạch và những giọt nước mắt sau tái định cư
Từ góc nhìn của một cư dân phường Vĩnh Hưng (Hà Nội), tác giả bài viết - họa sĩ Lê Tiến Vượng - đặt vấn đề về quyền lợi, sinh kế và sự gắn kết cộng đồng của người dân trong quá trình quy hoạch, tái định cư, đồng thời đề xuất cách tiếp cận nhân văn hơn trong phát triển đô thị (*).
Góc nhìn văn hóa đô thị: Khi con đường rộng thêm, liệu cuộc đời người dân có bị hẹp đi?
Cứ nghe hai chữ “quy hoạch” là lòng đã thấy… vừa rối bời vừa quyến luyến!
Ở Hà Nội, người ta có nhiều cách để đo sự phát triển của một đô thị như đường rộng bao nhiêu mét, nhà cao bao nhiêu tầng, phố đẹp đến mức nào, xe cộ đi lại thuận tiện ra sao. Nhưng có lẽ còn một thước đo ít được đưa lên bản vẽ là sau khi khu phố, xóm ngõ phố đổi thay, những người từng sống ở đó sẽ có cuộc sống tốt hơn hay chỉ có một địa chỉ mới để buồn?
Với người dân phường Vĩnh Hưng, những gia đình đang nằm trong diện chấp hành quy hoạch, giải tỏa phục vụ các tuyến đường (theo đúng quy hoạch H2-4, tỉ lệ 1/2.000 năm 2015, không tính các giá đình bị qui hoạch chồng quy hoạch sẽ nói ở bài sau về câu chuyện chỉnh trang, cải tạo, tái thiết đô thị đang được lấy ý kiến) ở đây không chỉ là chuyện đường sá, nhà cửa. Đó còn là chuyện cơ nghiệp, sinh kế, tình làng nghĩa xóm và những ký ức đã bám rễ qua nhiều thế hệ. Họ vẫn chấp nhận dời đi vì đã có thông báo qui hoạch từ 20 đến 10 năm trước…
Nghe đến quy hoạch, có người chưa kịp xem bản đồ đã thấy tim đập nhanh hơn một nhịp. Không phải họ sợ đường đẹp, nhà cao, phố văn minh. Họ chỉ sợ sau khi mọi thứ trở nên đẹp đẽ hơn, phần đời của mình lại trở nên chật vật khó khăn hơn.
Từ “nhà đầu tư đặc biệt” đến người đi tìm một mái nhà tương xứng
Hãy thử tưởng tượng, một gia đình dành dụm ba, bốn mươi năm để xây căn nhà kiên cố. Đó không đơn thuần là một khối bê tông cốt thép; đó là tuổi trẻ, mồ hôi, tiền bạc và cả những lần hoãn mua sắm để dành tiền xây nhà… Rồi quy hoạch đến.
Ngôi nhà được đo đạc, kiểm đếm, định giá. Những con số xuất hiện lạnh lùng, chuẩn xác đến từng mét vuông. Chỉ có điều, giá trị của một căn nhà trong bảng tính đôi khi dường như không mang theo được những đêm mất ngủ, những năm tháng tích cóp và công sức của người chủ... Đến khi nhận tiền bồi thường, người dân bước vào một bài toán nghe qua tưởng đơn giản là lấy tiền nhà cũ không mua nổi một phần nhỏ căn nhà mới... Vì thị trường bất động sản có cách ra đề rất riêng. Tiền nhận về tính theo một cơ chế Nhà nước, nhà mua lại tính theo một cơ chế thị trường, hai con số gặp nhau ở giữa đường rồi… mỗi bên đi một ngả... khổ thế đây...
Thế là căn nhà cũ có thể biến mất, trong khi căn nhà mới luôn nằm ngoài tầm với. Chưa kể Người dân bỗng trở thành những chuyên gia bất đắc dĩ về giá đất, đơn giá xây dựng, hệ số điều chỉnh và đủ loại giấy tờ lằng nhằng. Có lẽ đây là khóa học kinh tế thực tiễn mà chẳng ai muốn đăng ký, nhưng một khi đã vướng quy hoạch thì không dễ xin thôi học.
Và nếu câu chuyện chỉ dừng ở tiền bồi thường thì có lẽ nỗi lo vẫn chưa hết. Sau cuộc chia tay với ngôi nhà cũ, người dân có thể bước vào một khu tái định cư xa lạ. Trên giấy tờ, đó là căn hộ mới. Ngoài đời, căn hộ ấy có thực sự là một mái ấm hay không lại phụ thuộc vào chất lượng công trình, hạ tầng và những điều kiện sống đi kèm. Nhà mới mà tường đã xuống cấp, công trình nhanh chóng hư hỏng; dưới chân chung cư thiếu chợ dân sinh, thiếu cửa hàng, thiếu không gian xanh, sân chơi và nơi sinh hoạt cộng đồng, thì người dân biết đi đâu để tìm lại cuộc sống vốn có? … Không tin bạn hãy đến ngắm 4 tòa tái định cư Tân Hoàng Minh xây, đầu khu đô thị Gamuda đã năm phơi nắng gần 10 năm nay mà không có cư dân tái định cư nào dám đến ở… bên cạnh con mương đen ngòm hôi rình soi bóng, đường vào gập gềnh như “đường Trường Sơn anh đi..” nếu bạn đi ô tô vào khu tái định cư này mà gặp một cái xe đi ngược chiều thì phải cái tiến cái lùi vài trăm mét mới qua được… không hiểu sao các nhà quy hoạch vẫn ký cho xây rồi muốn đưa bà con “anh hùng quy hoạch” đến đó... “không thấy ngượng” mới lạ làm sao.
Nhiều khu tái định cư mà mỗi căn hộ có thể có đủ phòng ngủ, phòng khách, nhà vệ sinh, nhưng chưa chắc có đủ điều kiện để sống vui vẻ, làm ăn thuận lợi và già đi trong sự gắn kết cộng đồng… Nói vui một chút nhà tái định cư mà chỉ có chỗ để đi ra rồi đi vào thì mới giải quyết được chuyện “ở”; còn chuyện “sống” vẫn phải chờ một dự án khác!
Mà đời sống đô thị đâu chỉ có bốn bức tường. Một bà bán hàng cần khách quen. Một ông thợ cần mối làm ăn. Một gia đình cần trường học gần nhà, chợ gần cửa, hàng xóm có thể trông hộ đứa trẻ khi bận việc. Một cụ già cần người trò chuyện, cần lối đi thuận tiện, cần góc sân có bóng cây để ngồi ngắm chiều xuống… Những thứ ấy không dễ đóng gói vào thùng carton để chuyển sang địa chỉ mới.
Đáng ngại hơn, có những giá trị không thể mua lại bằng tiền như tiếng gọi nhau đầu ngõ, bữa giỗ chung xóm, những người đã biết nhau từ thuở tóc còn xanh. Đưa một cộng đồng vào những căn hộ mới không có nghĩa là có thể chuyển nguyên vẹn cả cộng đồng ấy theo.
Thế nên, nếu người dân phải rời đi mà mất cả nhà cửa, sinh kế lẫn mạng lưới tình thân, thì đó không chỉ là sự thay đổi nơi cư trú. Đó còn là một cuộc dịch chuyển văn hóa, âm thầm nhưng sâu sắc.
Vậy tại sao chúng ta không thử nhìn người nhường đất bằng một góc nhìn khác? Thay vì chỉ coi họ là những hộ cần giải phóng mặt bằng, hãy coi họ là những “nhà đầu tư đặc biệt” của dự án. Họ góp vào sự phát triển chung thứ tài sản có thật, có giá trị và gắn với cả cuộc đời mình. Nếu dùng một chút ngôn ngữ rất thật, có thể gọi họ là những “anh hùng quy hoạch” những người góp phần làm nên diện mạo mới của đô thị, và không nên để họ phải trở thành những người thua thiệt nhất sau ngày công trình hoàn thành. Dĩ nhiên, danh hiệu không trả được tiền mua nhà. Một tấm biển tri ân cũng không thay thế được sinh kế. Bởi vậy, tôn vinh người dân không thể chỉ dừng ở lời hay ý đẹp, sự trân trọng phải hiện diện trong chính sách cụ thể.
Với Vĩnh Hưng, “cuộc thí điểm” có thể bắt đầu từ những việc thiết thực là ưu tiên nghiên cứu tái định cư tại chỗ là trên căn chung cư thương mại xây trên mảnh đất làng, ngõ phố của họ... hoặc gần nơi ở cũ, nhà tái định cư có chất lượng tương xứng, bố trí đồng bộ chợ dân sinh, dịch vụ, cây xanh, khu vui chơi và không gian cộng đồng.
Những hộ có hoạt động kinh doanh bị ảnh hưởng cần được quan tâm bằng giải pháp khôi phục sinh kế khả thi. Các hộ cùng ngõ, cùng xóm nên được xem xét bố trí gần nhau khi điều kiện cho phép. Người dân cũng cần được tham gia đối thoại, giám sát chất lượng công trình và tiếp cận đầy đủ thông tin về dự án.
Thậm chí, xây một góc nhỏ lưu giữ hình ảnh, tư liệu về làng xóm, ngõ... Vĩnh Hưng xưa, một bảng ghi nhận tôn vinh những hộ dân đã nhường đất, một không gian sinh hoạt chung được thiết kế tử tế cũng có thể mang ý nghĩa lớn. Đó không phải thứ trang trí cho đẹp hồ sơ, mà là cách nhắc rằng đô thị mới được xây trên nền đất có lịch sử, có con người, có những cuộc đờ rất đáng trân trọng.
Những đề xuất ấy cần được nghiên cứu kỹ và thực thi. Bởi nếu đợi đến lúc nhà đã phá, đường đã mở, người đã chuyển đi mới hỏi họ có hài lòng không, thì cuộc tham vấn ấy chẳng khác nào hỏi khách sau khi ăn xong rằng “Giá như chúng tôi nấu món khác, ông có thích hơn không?”
Đường có thể rộng thêm nhưng lòng người đừng hẹp lại
Một thành phố văn minh còn nằm ở cách thành phố đối xử với những người phải nhường chỗ cho sự đổi thay ấy.
Quy hoạch là để mở đường cho tương lai, nhưng tương lai ấy phải ưu tiên, có chỗ cho những người đã sống, lao động và đóng góp trên mảnh đất này. Một dự án thành công không nên chỉ được đo bằng số mét đường hoàn thành hay số hộ đã bàn giao mặt bằng, mà còn phải được nhìn nhận qua chất lượng sống, khả năng ổn định sinh kế và mức độ đồng thuận thực chất của người dân.
Với Vĩnh Hưng, cơ hội đang mở ra để "Thí" việc chỉnh trang, cải tạo, tái thiết không chỉ làm mới diện mạo đô thị mà còn tạo dựng một cách làm nhân văn, tin cậy hơn… người dân được lắng nghe từ đầu, quyền lợi được tính toán công bằng, nơi ở mới đáng sống và những giá trị cộng đồng được gìn giữ… Bởi suy cho cùng, người dân không phản đối một con đường đẹp. Họ chỉ mong con đường ấy không được đánh đổi bằng một cuộc đời mới chật vật gian nan hơn.
Và một ngày nào đó, người dân Vĩnh Hưng có thể vui vẻ nói rằng: “Nhà cũ chúng tôi đã nhường, phố mới chúng tôi được hưởng, cuộc sống còn tốt hơn trước”, thì đó mới là tiếng cười thành công đáng quý nhất của một dự án quy hoạch.
Còn nếu đường đã rộng thênh thang mà lòng người vẫn nghẹn ngào ẫm ức, thì dù những tòa nhà có sáng đèn đến đâu, đô thị ấy vẫn còn một khoảng tối cần được chiếu sáng.
Bởi thước đo sâu sắc nhất của quy hoạch không chỉ là thành phố đã thay đổi những gì, mà phải là những người “hy sinh” cho thay đổi thành phố ấy có được sống tốt hơn hay không.
* Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả, không phải quan điểm của tòa soạn.
.jpg)
.png)
