Từ vỉa hè, nhìn lại văn hóa đô thị TP.HCM
Khi mới đến Mỹ, việc đầu tiên một người bạn nhờ tôi làm là đẩy chiếc ô tô chết máy từ vỉa hè vào gara. Anh ấy muốn giữ thông lối đi và nhắc rằng mình có thể phải bồi thường nếu có người va vào xe và bị thương. Luật lệ dường như đã thấm vào nếp sống: Thu xếp việc của mình để người khác thuận đường đi, ngay cả khi họ chưa xuất hiện.
Tôi nghĩ về chuyện ấy khi nhìn vỉa hè TP.HCM. Từ cuối những năm 1990, tôi đã chứng kiến nhiều đợt lập lại trật tự đô thị. Năm 2007, tôi viết loạt bài về "kinh tế vỉa hè" và chuyện "trả lại vỉa hè sao cho khéo". Gần 20 năm sau, giữa những đổi thay của thành phố, người đi bộ vẫn thường phải vòng qua vật cản hoặc xuống lòng đường. Cách sử dụng không gian công cộng cho thấy điều gì về văn hóa đô thị mà chúng ta đang xây dựng?
Vỉa hè trước nhà và quyền của người qua đường
Ở những khu phố có nhà ở kết hợp kinh doanh, không gian vỉa hè phía trước thường được xem như phần mở rộng của ngôi nhà. Chủ nhà dọn dẹp, trồng chậu cây, trông coi và sử dụng nơi này để đậu xe hoặc tiếp khách. Việc sử dụng thường xuyên khiến người dân dần quen thuộc và gắn bó với không gian đó. Từ đó, có thể nảy sinh cảm giác mình có quyền quyết định ai được đứng, bán hàng hay đậu xe tại đó.
Trong sách Sidewalk City, Annette Miae Kim chỉ ra rằng vỉa hè TP.HCM được tổ chức bởi nhiều lớp quan hệ và cách sử dụng khác nhau. Qua khảo sát thực địa kết hợp lập bản đồ, bà làm rõ những quy ước được hình thành giữa người bán hàng, cư dân và người quản lý tại chỗ. Do đó, cách sử dụng vỉa hè trong thực tế còn chịu tác động của sự chấp nhận, thương lượng và các mối quan hệ hằng ngày.
Từ nghiên cứu này, điều cần đặt ra là mức độ một cách sử dụng vỉa hè đường phố được thừa nhận đến đâu và bởi những ai. Chủ nhà có thể đồng ý cho người bán hàng ngồi trước cửa. Hàng xóm có thể thấy thuận tiện vì mua được bữa sáng gần nhà. Người quản lý có thể linh động vì hiểu hoàn cảnh mưu sinh. Tuy nhiên, sự đồng thuận giữa những người này chưa cho biết người qua đường còn lối đi hay không.
Việc cư dân cùng giữ gìn vỉa hè sạch sẽ, thông thoáng là đáng khuyến khích. Tuy nhiên, những đóng góp đó không tạo ra quyền chiếm hữu riêng đối với không gian chung. Cảm giác "trước nhà mình" cần được đặt trong giới hạn của "lối đi chung", nơi cả những người không sống tại đó cũng có quyền sử dụng.
Quyền đối với nhà, đất của mình và khả năng chi trả không thể được dùng làm lý do chiếm hữu phần không gian dành cho công cộng. Có nhà mặt tiền tạo lợi thế tiếp cận một tuyến đường, nhưng không tự trao quyền biến lối đi thành sân riêng. Dù có bỏ tiền lát lại vỉa hè cũng không có nghĩa được quyết định ai có thể đi qua. Mọi đóng góp cần giữ nguyên mục đích phục vụ chung của khoảng không gian ấy.
Một người chỉ đi ngang thường không có quan hệ quen biết để thương lượng. Họ không thể mỗi lần qua phố lại hỏi xin chủ quán dời ghế, nhờ bảo vệ kéo xe hoặc giải thích vì sao mình cần lối đi. Quyền tiếp cận không gian chung phải đủ rõ ràng để người lạ có thể sử dụng mà không cần phải nhờ một sự ưu ái.
Vì vậy, văn hóa đô thị còn là khả năng mở rộng sự quan tâm ra ngoài những người thân quen. Trong một thành phố đông dân, việc giữ lối đi thuận tiện cần trở thành thói quen, dù người sử dụng là hàng xóm hay một người hoàn toàn xa lạ. Khoảng vỉa hè chưa có ai đi qua vẫn cần được giữ thông thoáng, bởi nhu cầu của người khác không bắt đầu từ lúc họ xuất hiện trước mắt ta.
Những người vắng mặt trong thỏa thuận
Nghiên cứu đô thị của nhà nhân học Setha Low giúp chúng ta nhìn nhận không gian công cộng từ cách nó được tạo ra đến cách con người sống trong đó. Các quyết định đầu tư, thiết kế và quản lý định hình một nơi chốn, trong khi việc sử dụng hằng ngày mang lại cho nơi ấy ý nghĩa và những trải nghiệm đa dạng. Vì vậy, một vỉa hè dù được xác định là không gian công cộng vẫn cần được xem xét qua khả năng tiếp cận thực tế của từng nhóm người.
Một khe hẹp giữa xe máy và trụ điện có thể đủ cho người khỏe mạnh lách qua, nhưng không đủ cho xe lăn. Bậc thềm thuận tiện cho người ra vào cửa hàng lại có thể cản trở người già đi dọc vỉa hè. Khi lối dẫn hướng gặp một biển quảng cáo, người khiếm thị phải tự xoay xở với rủi ro mà người sáng mắt dễ bỏ qua. Cùng một đoạn đường, mức độ tự do đi lại của mỗi người sẽ khác nhau.
Những cản trở ấy còn có thể khiến một số người hạn chế ra đường. Người già ngại đi bộ, người trẻ ngại chạy bộ, người khuyết tật phải nhờ người nhà hỗ trợ di chuyển. Phụ huynh cũng không yên tâm để con tự đi bộ đến trạm xe buýt hay trường học, dù chỉ một quãng ngắn. Khi cư dân ít xuất hiện trên vỉa hè vì thấy không an toàn, người quản lý có thể đánh giá sai nhu cầu đi lại của họ. Vì vậy, ít người đi bộ không có nghĩa là vỉa hè không cần được giữ thông thoáng.
Những cuộc gặp gỡ trong không gian công cộng giúp người ta tiếp xúc và nhận biết những người có đời sống khác mình. Khi lối đi bị thu hẹp, cơ hội tham gia đời sống chung của người gặp khó khăn trong di chuyển cũng giảm đi. Đi bộ tập thể dục vào buổi sáng, chiều, ghé một cửa hàng hay đến nơi gặp bạn đều trở nên khó khăn hơn. Có người phải nhờ người thân chở bằng xe máy cho một quãng đường lẽ ra có thể tự đi. Mất một lối đi thuận tiện cũng có thể là mất đi một phần khả năng tự chủ trong đời sống.
Vì thế, các thỏa thuận sử dụng vỉa hè cần tính đến cả người không có mặt để góp ý. Khi xây dựng đường phố, cơ quan quản lý đô thị phải có trách nhiệm bảo vệ lối đi chung, để sự thuận tiện của những người đang sử dụng tại chỗ không làm mất cơ hội đi lại của người khác.
Khi doanh nghiệp sử dụng không gian công cộng
Việc lấn chiếm vỉa hè cần được nhìn nhận rộng hơn những gánh hàng rong hay thói quen sử dụng của các hộ gia đình. Các cửa hàng mở rộng chỗ để xe, cơ sở dịch vụ tận dụng lối đi, doanh nghiệp đặt thiết bị hoặc khai thác quảng cáo đều làm thay đổi khả năng sử dụng không gian chung. Những vật cản cố định còn có thể tồn tại lâu hơn và khó di dời hơn một quầy hàng lưu động.
Tháng 4/2026, Tuổi Trẻ đã phản ánh việc tháo dỡ một số bảng quảng cáo trên các tuyến đường trung tâm TP.HCM, đồng thời ghi nhận những bảng vẫn chiếm dụng vỉa hè hoặc ảnh hưởng tầm nhìn người đi đường. Những trường hợp ấy cho thấy có vốn, có nhân lực và khả năng thực hiện thủ tục không tự bảo đảm cách ứng xử có trách nhiệm với phần không gian chung. Lối nghĩ "trước cửa mình thì mình được dùng" vẫn có thể hiện diện trong những tổ chức lớn. Khi đi cùng nguồn lực và quyền quyết định, lối nghĩ ấy có thể biến sự tiện lợi của một bên thành bất tiện kéo dài cho nhiều người.
Với hạ tầng điện và các thiết bị mới, cần xem xét cụ thể công năng, vị trí và cách vận hành. Báo chí đã ghi nhận từ năm 2025 việc lắp trụ sạc trên một số vỉa hè trung tâm TP.HCM để phục vụ xe đỗ dưới lòng đường. Việc có thiết bị trên vỉa hè tự nó chưa đủ để kết luận là vi phạm. Câu hỏi cần được trả lời là ai quyết định vị trí lắp đặt, việc bố trí có giữ được lối đi liên tục, an toàn hay không và ai chịu trách nhiệm khi phát sinh cản trở.
Trụ điện, tủ kỹ thuật, trụ sạc và bảng quảng cáo có công năng khác nhau. Hạ tầng thiết yếu có thể cần đặt trong không gian công cộng, nhưng vẫn phải bảo đảm lối đi. Với hoạt động khai thác thương mại, cần làm rõ lợi ích cộng đồng nhận được và phần không gian người dân phải nhường.
Khi chọn vị trí lắp đặt, chỉ đo diện tích chân trụ là chưa đủ. Cần tính cả khoảng mở tủ để bảo trì, cách bố trí dây dẫn, chỗ xe dừng và khả năng tập trung người sử dụng. Một thiết bị nhỏ đặt ở điểm hẹp vẫn có thể làm gián đoạn lối đi.
Dùng vỉa hè có thể giúp một cơ sở giảm chi phí thuê chỗ đậu xe hoặc đặt thiết bị. Người qua đường lại mất thời gian đi vòng và chịu thêm nguy cơ va chạm. Lợi ích tập trung ở bên sử dụng, còn tổn thất phân tán cho nhiều người nên dễ bị bỏ qua. Nếu chỉ nhìn vào khoản thu từ việc cho sử dụng vỉa hè, thành phố có thể chưa tính đủ cái giá của quyết định ấy.
Quyền sử dụng chung cần được đảm bảo đối với đường sá, công viên và lối đi ven sông, rạch đã dành cho công cộng. Việc sở hữu đất liền kề không phải là căn cứ để giữ riêng lối tiếp cận bờ sông. Đầu tư chỉnh trang công viên cũng không thể biến nơi ấy thành tiện ích chỉ dành cho khách hàng của bên đầu tư.
Một không gian vẫn có thể mang tên công cộng nhưng khó tiếp cận nếu người dân phải mua hàng mới có chỗ ngồi, phải được bảo vệ đồng ý mới được vào hoặc bị đối xử như những người không được chào đón. Khả năng chi trả của một nhóm không thể thay thế quyền sử dụng của những người còn lại.
Ở thị trấn và trên các tuyến đường qua khu dân cư nông thôn, lối đi vẫn cần thiết cho học sinh đến trường, người già ra chợ, người dân tiếp cận dịch vụ. Mật độ sử dụng thấp không biến phần đường dành cho họ thành diện tích có thể tùy nghi tận dụng.
Doanh nghiệp càng có nhiều nguồn lực càng cần chủ động giảm ảnh hưởng đến cộng đồng, nhất là các nhóm yếu thế. Việc tuân thủ phải được tính vào chi phí kinh doanh. Giấy phép cần nêu rõ phạm vi, điều kiện sử dụng và trách nhiệm khắc phục khi gây cản trở. Cơ quan cấp phép cũng cần theo dõi kết quả thực tế của quyết định mình đã ban hành.
Xây dựng văn hóa đô thị
Trong các cộng đồng nông nghiệp, nơi người dân có mối quan hệ gắn bó và sinh hoạt theo nhịp điệu mùa vụ, việc sử dụng không gian thường được điều chỉnh thông qua các mối quan hệ láng giềng. Khi đường sá vắng vẻ, một khoảng sân hay lối đi chung có thể tạm thời được sử dụng cho công việc sản xuất nếu những người cùng sử dụng chấp thuận. Người dân biết cách hỏi ai, nhường nhịn khi nào và dựa vào các mối quan hệ sẵn có để nhắc nhở lẫn nhau.
Tuy nhiên, trong một thành phố đông người, cách sắp xếp này bộc lộ nhiều hạn chế, bởi số người chịu ảnh hưởng vượt xa nhóm có thể ngồi lại thỏa thuận. Một người bán hàng được cả xóm thông cảm vẫn có thể cản trở người qua đường. Việc "dùng nhờ một chút" lặp lại ở nhiều hàng quán có thể khiến cả tuyến phố mất lối đi. Mật độ dân cư cao và nhu cầu đa dạng đòi hỏi những quy tắc chung để bảo vệ cả những người nằm ngoài các mối quan hệ quen biết đó.
Do đó, cần phân biệt giá trị cần gìn giữ với cách thực hành trong từng hoàn cảnh. Tình nghĩa, sự linh hoạt và giúp đỡ nhau mưu sinh vẫn cần thiết, nhưng việc sử dụng đường chung để hỗ trợ người quen cần được xem xét lại nếu gây thiệt hại cho người khác. Sự đồng ý của vài hộ gia đình không thể đại diện cho tất cả người sử dụng. Quyền tiếp cận không gian công cộng không phụ thuộc vào việc có quen biết người ở đó hay không.
.jpg)
Việc thay đổi địa giới, mở đường hay xây nhà cao tầng không tự động hình thành thói quen sống chung với số đông người lạ. Người dân cần được hướng dẫn cách nhận biết ranh giới quyền sử dụng, tự giới hạn nhu cầu và tôn trọng những người có hoàn cảnh khác. Quá trình này cũng cần diễn ra trong các doanh nghiệp và cơ quan quản lý, nơi các quyết định có thể ảnh hưởng đến không gian công cộng của nhiều phường, xã.
Quan điểm này giúp tránh việc quy mọi hành vi chiếm dụng cho "nếp sống nông thôn". Thực tế, làng quê cũng có những quy ước chặt chẽ để bảo vệ đường đi và tài sản chung. Trong khi đó, ngay cả những người sống lâu năm ở thành phố hay các tổ chức có nhiều nguồn lực vẫn có thể tận dụng phần chung cho lợi ích riêng. Điều quan trọng cần xem xét là cách ứng xử đó có bảo vệ quyền của những người cùng sử dụng hay không.
Sau các đợt chấn chỉnh, "người dân thiếu ý thức" là lời giải thích thường gặp trong các cuộc phỏng vấn cán bộ quản lý đô thị. Tuy nhiên, nếu lối đi chỉ được thu dọn khi có lực lượng kiểm tra, người dân sẽ dễ dàng học cách tránh thời điểm kiểm tra. Nếu một hộ gia đình phải di dời xe trong khi một công trình lớn vẫn tiếp tục chắn đường mà không có lời giải thích thỏa đáng, quy định sẽ giảm sức thuyết phục. Cách thực thi như vậy cũng "dạy" cư dân điều gì thực sự được chấp nhận trong việc sử dụng phần chung.
Dần dần, người ta biết vỉa hè là của chung nhưng lại hiểu rằng ai có mặt bằng phía trước hoặc có khả năng sắp xếp thì được dùng nhiều hơn. Muốn xây dựng văn hóa tôn trọng phần chung, cần thay đổi cả những điều kiện duy trì cách ứng xử đó. Một lối đi thuận tiện, ranh giới sử dụng rõ ràng và việc quản lý nhất quán sẽ giúp hành vi có trách nhiệm trở nên dễ thực hiện hơn.
Giáo dục có thể bắt đầu từ việc giúp người học nhận ra hành vi của mình ảnh hưởng đến ai. Nhà trường có thể cho học sinh quan sát đường từ cổng trường đến trạm xe buýt, nhận diện chỗ xe đậu chắn lối hoặc xe lăn không thể qua, rồi đề xuất cách khắc phục. Gia đình, cơ quan và trường học cùng thực hành bằng việc sắp xếp chỗ đậu xe, giữ thông lối đi. Khi sự hướng dẫn phù hợp với việc làm thực tế, người trẻ có căn cứ để tin rằng tôn trọng phần chung là một yêu cầu có thật.
Lần cùng người bạn Mỹ đẩy xe vào gara vẫn gợi tôi nghĩ về một điều giản dị: Tự thu xếp chuyện của mình để người khác có đường đi. Với vỉa hè TP.HCM, sự quan tâm ấy cần hiện diện trong cách để xe, bày hàng, đặt trụ điện hay cấp một giấy phép. Văn hóa đô thị được bồi đắp khi mỗi người tự giác giữ giới hạn cho mình và thành phố bảo vệ quyền sử dụng phần chung của mọi người, không phân biệt tài sản, địa vị hay quan hệ.
