Quy hoạch TP.HCM 100 năm: Đừng để đô thị lớn lên, ký ức ở lại phía sau
Quy hoạch TP.HCM tầm nhìn 100 năm không chỉ là câu chuyện về hạ tầng, giao thông, kinh tế hay mở rộng không gian đô thị.
Theo PGS.TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường Đại học Văn hóa TP.HCM, văn hóa và di sản cần được nhìn nhận như một phần của cấu trúc quy hoạch, từ Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, không gian sông nước, cảng thị đến các vùng công nghiệp, biển đảo và cộng đồng cư dân trong không gian phát triển mới giữa TP.HCM, Bình Dương và Bà Rịa - Vũng Tàu.
Nhìn TP.HCM từ những lớp văn hóa làm nên một đô thị
Trong nghiên cứu “Không gian văn hóa và bản sắc đô thị trong quy hoạch tổng thể TP.HCM tầm nhìn 100 năm”, PGS.TS Lâm Nhân cho rằng việc lập Quy hoạch tổng thể TP.HCM thời kỳ 2025-2050, tầm nhìn 100 năm đặt ra yêu cầu tổ chức lại không gian đô thị theo hướng tích hợp giữa kinh tế, hạ tầng, xã hội, môi trường và văn hóa.
Sau quá trình mở rộng và tích hợp không gian phát triển giữa TP.HCM - Bình Dương - Bà Rịa - Vũng Tàu, phạm vi không gian văn hóa của thành phố cũng thay đổi. Không gian ấy không còn chỉ nằm ở khu vực trung tâm lịch sử Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, mà mở rộng đến các không gian công nghiệp, biển đảo, sinh thái và cộng đồng cư dân của những khu vực mới.
Theo PGS.TS Lâm Nhân, vùng đất phương Nam được hình thành qua một quá trình giao lưu, tiếp biến và dung hợp văn hóa kéo dài nhiều thế kỉ. Dấu ấn ấy thể hiện qua sự đan xen giữa văn hóa sông nước, cảng thị, công nghiệp và biển.
Sông Sài Gòn, sông Đồng Nai cùng mạng lưới kênh rạch từng định hình cách cư trú, giao thương và đời sống cộng đồng. Chợ bến, bến cảng, đời sống ven sông và văn hóa thương hồ trở thành những thành tố của không gian văn hóa Nam Bộ.
Sài Gòn - Chợ Lớn từ sớm đã phát triển như một đô thị cảng thị quốc tế, nơi diễn ra sự giao lưu hàng hóa, con người và văn hóa giữa Đông Nam Á với phương Tây.
PGS.TS Lâm Nhân
Không gian văn hóa của thành phố cũng được hình thành từ nhiều cộng đồng. Văn hóa Việt giữ vai trò nền tảng trong tổ chức cộng đồng và đời sống xã hội; cộng đồng Hoa tạo dấu ấn trong thương mại, kiến trúc và tín ngưỡng đô thị; văn hóa Khmer để lại dấu ấn trong tín ngưỡng, lễ hội và tri thức bản địa; văn hóa Chăm góp phần vào sự đa dạng tôn giáo và giao lưu văn hóa biển.
Từ thời thuộc địa, các yếu tố phương Tây tiếp tục tác động đến kiến trúc, giáo dục, nghệ thuật và lối sống đô thị.
Từ cấu trúc đó, PGS.TS Lâm Nhân nhận diện TP.HCM hiện nay như một không gian văn hóa đa lớp.
Lớp đầu tiên là không gian di sản lịch sử - kiến trúc gắn với Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định, với hệ thống đình, chùa, miếu, nhà thờ, hội quán, chợ cổ như Bến Thành, Bình Tây và các công trình kiến trúc thời thuộc địa.
Lớp thứ hai là không gian sông nước với hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai, kênh rạch, khu dân cư ven sông, chợ bến và hoạt động thương hồ. Lớp thứ ba là không gian văn hóa cộng đồng với những con hẻm, chợ truyền thống, phố nghề, phố ẩm thực, quán cà phê và các hình thức sinh hoạt cộng đồng.
Lớp thứ tư là di sản văn hóa phi vật thể gồm đờn ca tài tử, tín ngưỡng dân gian Nam Bộ, lễ hội truyền thống, nghệ thuật trình diễn dân gian, tri thức bản địa và nghề truyền thống.
Theo nghiên cứu, chính sự kết hợp giữa các lớp không gian vật thể và phi vật thể tạo nên đặc trưng văn hóa đa dạng của TP.HCM.
Khi đô thị hóa chạm vào ký ức và đời sống cộng đồng
Quá trình đô thị hóa, mở rộng hạ tầng và tái thiết đang làm thay đổi nhiều không gian gắn với lịch sử hình thành TP.HCM.
Nghiên cứu của PGS.TS Lâm Nhân chỉ ra các khu dân cư cũ, chợ truyền thống, kênh rạch, bến cảng và mạng lưới hẻm có nguy cơ bị thay thế hoặc biến đổi khi cao ốc, trung tâm thương mại và các khu đô thị mới phát triển.
Cùng với sự thay đổi của cấu trúc vật chất là sự thay đổi về ký ức đô thị và đời sống cộng đồng.
Một vấn đề khác được nghiên cứu đề cập là quá trình thương mại hóa và “mô hình hóa” di sản. Một số không gian văn hóa được khai thác theo hướng phục vụ du lịch hoặc thương mại, trong khi giá trị nguyên gốc và mối liên hệ với cộng đồng địa phương có thể bị suy giảm.
Không gian văn hóa cũng có nguy cơ bị “trình diễn hóa” khi tách khỏi đời sống thực tế của cư dân.
PGS.TS Lâm Nhân
Sự thay đổi còn thể hiện ở khả năng tiếp cận di sản của các thế hệ cư dân. Nhiều địa danh, công trình, tập quán sinh hoạt và không gian cộng đồng từng gắn với lịch sử thành phố đang biến đổi, trong khi các thế hệ trẻ có ít cơ hội hơn để tiếp cận và nhận diện những giá trị văn hóa truyền thống.
Theo nghiên cứu, hệ thống không gian công cộng phục vụ hoạt động văn hóa như quảng trường, công viên, khu sinh hoạt cộng đồng và không gian nghệ thuật mở vẫn thiếu và phân bố chưa đồng đều.
Trong bối cảnh toàn cầu hóa, việc các mô hình kiến trúc và tổ chức đô thị được sao chép cũng đặt ra yêu cầu nhận diện rõ hơn những yếu tố tạo nên bản sắc địa phương.
Từ góc nhìn quy hoạch, văn hóa vì thế không chỉ nằm trong phạm vi bảo tồn một công trình hay một di tích riêng lẻ. Nghiên cứu tiếp cận “không gian văn hóa” như một hệ sinh thái gồm con người, ký ức lịch sử, thực hành văn hóa, cảnh quan tự nhiên, kiến trúc, mạng lưới xã hội và không gian công cộng.
PGS.TS Lâm Nhân dẫn cách tiếp cận của UNESCO về không gian văn hóa, trong đó các yếu tố vật chất và tinh thần gắn với đời sống cộng đồng, phản ánh mối quan hệ giữa con người với môi trường cư trú và các thực hành văn hóa truyền thống.
Theo cách tiếp cận này, không gian văn hóa không phải một thực thể đứng yên mà biến đổi cùng lịch sử và đời sống xã hội.
Điều này cũng liên quan đến cách tiếp cận “living heritage”, xem di sản là một thực hành văn hóa vẫn tiếp tục tồn tại trong cộng đồng thay vì chỉ được bảo tồn như những giá trị cố định.
Bên cạnh đó, khái niệm “urban cultural landscape” xem đô thị như một cảnh quan văn hóa tổng thể, trong đó tự nhiên, lịch sử, kiến trúc và đời sống xã hội liên kết với nhau.
Vẽ “bản đồ ký ức”, nối những hành lang văn hóa
Từ việc nhận diện các lớp không gian văn hóa, nghiên cứu đề xuất đưa văn hóa trực tiếp vào quá trình tổ chức không gian, phát triển hạ tầng và định hướng cảnh quan của TP.HCM.
Một trong những đề xuất là xây dựng bản đồ không gian văn hóa để nhận diện các lớp di sản, không gian cộng đồng, cảnh quan văn hóa và những thực hành văn hóa đặc trưng.
Theo PGS.TS Lâm Nhân, đây có thể là cơ sở phục vụ công tác quy hoạch, bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa trong quá trình phát triển đô thị.
Trong cấu trúc đô thị đa trung tâm, nghiên cứu đề xuất hình thành các hành lang và vùng văn hóa trọng điểm.
Hành lang sông Sài Gòn - Đồng Nai được xác định là một trục cảnh quan và ký ức lịch sử, có thể kết nối các giá trị văn hóa sông nước, cảng thị, thương mại và đời sống cộng đồng ven sông với các tuyến du lịch văn hóa, không gian công cộng và cảnh quan sinh thái đô thị.
Không gian Cần Giờ - Vũng Tàu được đề xuất theo hướng vùng văn hóa sinh thái - biển đảo, gắn với rừng ngập mặn, văn hóa ngư dân, du lịch biển và cảnh quan ven biển.
Trục Sài Gòn - Chợ Lớn - Gia Định tiếp tục là hạt nhân lịch sử - văn hóa với hệ thống công trình kiến trúc, chợ cổ, hội quán, đình chùa và ký ức đô thị.
Trong khi đó, Bình Dương được nghiên cứu định hướng như không gian văn hóa công nghiệp sáng tạo, kết hợp sản xuất hiện đại, thiết kế sáng tạo và các ngành công nghiệp văn hóa mới.
Cách tổ chức này hướng tới một mạng lưới các vùng văn hóa có chức năng khác nhau nhưng liên kết trong cùng cấu trúc đô thị.
Đối với di sản, nghiên cứu đề xuất cách tiếp cận bảo tồn thích ứng: Giữ các giá trị lịch sử - văn hóa nhưng đồng thời đưa di sản trở lại đời sống đô thị.
Các công trình lịch sử, chợ cổ, bến cảng và không gian văn hóa truyền thống có thể được chuyển đổi công năng thành bảo tàng mở, trung tâm nghệ thuật, không gian sáng tạo hoặc không gian sinh hoạt cộng đồng.
Cùng với đó là phát triển mạng lưới thiết chế văn hóa gồm công viên văn hóa, quảng trường, phố đi bộ, bảo tàng, thư viện và trung tâm sáng tạo.
Nghệ thuật công cộng được đặt trong mối quan hệ với cảnh quan đô thị, không chỉ thông qua các công trình mà còn qua các hình thức sắp đặt và biểu tượng văn hóa.
Một hướng khác là số hóa di sản. Nghiên cứu đề xuất xây dựng “bản đồ ký ức đô thị” thông qua việc số hóa di sản vật thể và phi vật thể, lưu trữ hình ảnh, tư liệu, dữ liệu không gian và ký ức cộng đồng.
Cơ sở dữ liệu mở về văn hóa và di sản có thể phục vụ nghiên cứu, giáo dục, quản lí di sản cũng như tạo dữ liệu cho các tổ chức sáng tạo. Công nghệ AI, VR/AR được đề xuất ứng dụng trong diễn giải và giáo dục di sản.
Cùng với hệ thống không gian vật thể, thương hiệu đô thị cũng cần dựa trên những đặc trưng văn hóa đã hình thành trong lịch sử
PGS.TS Lâm Nhân
Nghiên cứu đề xuất định hình thương hiệu “Thành phố phương Nam và Không gian văn hóa Hồ Chí Minh” trên nền tảng lịch sử, văn hóa và tính cách của vùng đất Nam Bộ. Trong đó, hình ảnh thành phố sông nước, hệ thống sông Sài Gòn - Đồng Nai, kênh rạch, văn hóa cảng thị, tinh thần cộng đồng và giao thương được xem là những yếu tố nhận diện.
Ở góc độ quy hoạch 100 năm, nghiên cứu đặt văn hóa trong cùng cấu trúc với các thành tố phát triển khác của đô thị.
TP.HCM mới được đề xuất phát triển theo mô hình đô thị văn hóa đa trung tâm, trong đó không gian lịch sử, công nghiệp sáng tạo, sinh thái sông nước và văn hóa biển cùng tồn tại, liên kết và bổ trợ. Theo cách tiếp cận này, di sản, không gian cộng đồng, nghệ thuật công cộng và ký ức đô thị không chỉ được bảo tồn mà còn được tích hợp vào đời sống, qua đó tạo điều kiện phát triển du lịch văn hóa, công nghiệp văn hóa và kinh tế sáng tạo.
