NBA đưa AI vào bóng rổ: Từ bắt lỗi trọng tài đến giám sát cá cược
Những quyết định bóng ra ngoài sân gây tranh cãi, bê bối cá cược liên quan đến thành tích cá nhân và những đóng góp thầm lặng của các ngôi sao chưa được phản ánh đầy đủ trên bảng thống kê đang thúc đẩy NBA đưa AI vào bóng rổ.
Với sự kết hợp giữa hệ thống Hawk-Eye của Sony, bóng rổ tích hợp cảm biến của Wilson và nền tảng điện toán đám mây Amazon Web Services (AWS), NBA đang từng bước đưa AI vào bóng rổ để nâng cao độ chính xác trong điều hành trận đấu, bảo vệ tính toàn vẹn của giải đấu và thay đổi cách đánh giá màn trình diễn của cầu thủ.
Khi đưa AI vào bóng rổ: Mỗi cú chạm bóng đều có thể trở thành dữ liệu
Trong bóng rổ đỉnh cao, một pha bóng ra ngoài sân tưởng chừng đơn giản đôi khi có thể làm thay đổi cục diện trận đấu. Trọng tài phải xác định cầu thủ nào chạm bóng cuối cùng, trong khi các tình huống bóng chạm đầu ngón tay trước khi đi vào rổ cũng có thể dẫn đến những cuộc tranh luận kéo dài. Đây là những quyết định mang tính khách quan mà NBA kì vọng công nghệ có thể hỗ trợ xử lí chính xác hơn.
Một trong những công nghệ được giải đấu vừa khai mạc hôm 21/10 triển khai là Hawk-Eye của Sony, hệ thống theo dõi chuyển động của cầu thủ và bóng trong không gian ba chiều với độ trễ thấp. Theo thông tin về quan hệ hợp tác giữa NBA và Sony, hệ thống này phục vụ phân tích chuyên sâu, đồng thời được phát triển hướng đến khả năng tự động hóa một số quyết định có thể xác định bằng dữ liệu, chẳng hạn bóng ra ngoài sân hoặc lỗi cản bóng trái luật (goaltending).
Bên cạnh hệ thống camera, NBA còn thử nghiệm bóng rổ Wilson tích hợp cảm biến nặng khoảng một gram. Theo Yahoo Sports, thiết bị này ghi nhận chuyển động, độ xoáy và quỹ đạo của bóng. Các đợt thử nghiệm đã được tiến hành tại Giải bóng rổ nhà nghề Mỹ phát triển (G League), NBA Summer League và những trận đấu tiền mùa giải. Theo các thông tin được công bố, cầu thủ tham gia thử nghiệm hầu như không nhận thấy sự khác biệt về cảm giác khi sử dụng bóng.
Giá trị của công nghệ nằm ở khả năng cung cấp dữ liệu tức thời cho những tình huống khó xác định bằng mắt thường. Cảm biến có thể hỗ trợ xác định đội nào chạm bóng cuối cùng trước khi bóng vượt đường biên, hoặc ghi nhận sự thay đổi độ xoáy khi đầu ngón tay của một cầu thủ phòng ngự chạm bóng trước một tình huống ném rổ.
Ủy viên NBA Adam Silver từng đề cập khả năng đưa bóng thông minh vào sử dụng trong mùa giải chính thức sớm nhất vào mùa giải tiếp theo, theo Yahoo Sports. Tuy nhiên, thời điểm triển khai cụ thể chưa được xác nhận; bóng tích hợp cảm biến vẫn đang trong giai đoạn thử nghiệm, chưa phải công cụ đưa ra các quyết định có tính ràng buộc trong những trận đấu NBA.
Không phải cầu thủ nào cũng hào hứng với hướng đi này. Draymond Green thẳng thắn nhận xét rằng “AI đang tiếp tục len lỏi vào bóng rổ”, đồng thời bày tỏ sự hoài nghi về xu hướng ứng dụng công nghệ ngày càng sâu vào trận đấu. Dẫu vậy, việc giảm thiểu sai sót của con người vẫn là một lợi ích đáng cân nhắc.
Theo mô hình được đề xuất, trọng tài vẫn giữ vai trò quyết định đối với những tình huống đòi hỏi phán đoán, đặc biệt là các pha va chạm và lỗi cá nhân. Trong khi đó, máy móc có thể đảm nhiệm những câu hỏi dựa trên dữ liệu đo lường, như vị trí của bóng, quỹ đạo chuyển động hay thời điểm bóng vượt đường biên.
Từ sân đấu đến thị trường cá cược: AI trở thành công cụ giám sát
Nếu công nghệ theo dõi chuyển động hướng đến việc cải thiện độ chính xác trên sân, một mặt trận khác của AI nằm ngoài đường biên. Đó là bảo vệ tính toàn vẹn của giải đấu trước những hành vi cá cược đáng ngờ.
Theo CNBC, NBA đã xây dựng nền tảng AI nội bộ có khả năng đối chiếu nhiều nguồn thông tin, bao gồm dữ liệu thi đấu, báo cáo chấn thương và những tín hiệu liên quan đến tình trạng sẵn sàng ra sân của cầu thủ trên mạng xã hội. Hệ thống còn tiếp nhận dữ liệu cá cược cá nhân nhằm nhận diện những mô hình đặt cược bất thường.
Đây là một hướng ứng dụng đáng chú ý bởi các dấu hiệu đáng ngờ không nhất thiết xuất hiện trong diễn biến trận đấu. Những biến động bất thường trong hoạt động cá cược, khi được đặt cạnh thông tin về tình trạng cầu thủ hoặc diễn biến chuyên môn, có thể giúp phát hiện các trường hợp cần điều tra sâu hơn.
Các vụ việc liên quan đến Jontay Porter, Terry Rozier, Damon Jones và Chauncey Billups đã khiến vấn đề giám sát và minh bạch trở nên đặc biệt nhạy cảm đối với NBA. Trong bối cảnh hoạt động cá cược thể thao ngày càng phát triển, giải đấu phải đối mặt với yêu cầu vừa bảo vệ uy tín thi đấu, vừa ngăn chặn nguy cơ thông tin nội bộ bị khai thác để trục lợi.
Tuy nhiên, AI không phải cơ quan điều tra hay trọng tài cuối cùng. Hệ thống có thể phát hiện dấu hiệu bất thường và chuyển thông tin đến bộ phận phụ trách, nhưng việc xác minh, điều tra và đưa ra biện pháp kỷ luật vẫn do con người thực hiện.
NBA cũng đang siết chặt các loại hình cược mà những đối tác cá cược được cấp phép có thể cung cấp, đặc biệt là cược “under” – đặt cược rằng một chỉ số thành tích của cầu thủ sẽ thấp hơn mức được đưa ra. Những loại cược gắn với hiệu suất cá nhân có thể tạo ra rủi ro riêng, bởi chỉ một biến động nhỏ trong số phút thi đấu hoặc một chỉ số thống kê cũng có thể ảnh hưởng đến kết quả đặt cược.
Ngoài giám sát cá cược, CNBC còn đưa tin về một sáng kiến bảo vệ cầu thủ có khả năng phát hiện và đánh dấu nội dung quấy rối, công kích trên mạng xã hội nhằm vào những vận động viên tự nguyện tham gia chương trình. Dù vậy, thông tin chi tiết về phạm vi triển khai và hiệu quả thực tế của sáng kiến này vẫn cần được kiểm chứng thêm.
Những ứng dụng trên cho thấy AI đang mở rộng vai trò từ việc hỗ trợ chuyên môn sang quản trị rủi ro. Song, hiệu quả của công nghệ phụ thuộc không chỉ vào khả năng phát hiện tín hiệu bất thường mà còn vào quy trình xác minh, quyền riêng tư và tính minh bạch trong cách sử dụng dữ liệu.
Đo lường những đóng góp vô hình
Một cầu thủ có thể ghi ít điểm nhưng vẫn là nhân tố quan trọng trong chiến thắng. Họ có thể thu hút hai hậu vệ đối phương, tạo khoảng trống cho đồng đội hoặc buộc đối thủ thay đổi chiến thuật dù không trực tiếp chạm bóng. Những đóng góp như vậy thường khó được thể hiện đầy đủ qua các chỉ số quen thuộc như điểm số, rebounds (bắt bóng bật bảng) hay assists (kiến tạo).
Với sự hỗ trợ của AWS, đối tác điện toán đám mây và AI chính thức của NBA, dữ liệu theo dõi cầu thủ đang được khai thác để phân tích sâu hơn những yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả thi đấu. Hệ thống Hawk-Eye có thể ghi nhận nhiều điểm trên cơ thể cầu thủ, qua đó hỗ trợ ước tính khoảng cách giữa người phòng ngự và người ném bóng, điều kiện khi bóng rời tay cũng như xác suất một cú ném thành công.
Một khái niệm đáng chú ý là “gravity”, có thể hiểu là sức hút phòng ngự của cầu thủ. Chỉ số này tìm cách lượng hóa mức độ một cầu thủ khiến đối phương phải tập trung phòng ngự, từ đó mở ra cơ hội cho các đồng đội. Một ngôi sao có thể không trực tiếp ghi điểm trong một pha bóng nhưng vẫn tạo ra lợi thế chiến thuật bằng cách kéo hậu vệ đối phương ra khỏi vị trí.
Bên cạnh đó, chỉ số “Leverage Score” được đề cập như một phương pháp sử dụng mô hình phản thực để phân bổ đóng góp giữa những cầu thủ cùng có mặt trên sân. Cách tiếp cận này hướng đến câu hỏi là nếu một cầu thủ không tham gia tình huống hoặc được thay bằng một lựa chọn khác, kết quả có thể thay đổi ra sao?
Dù vậy, các chỉ số này không phải phép đo tuyệt đối về giá trị cầu thủ. Chúng được tạo ra từ mô hình toán học, dữ liệu đầu vào và những giả định nhất định. Vì thế, kết quả có thể hữu ích để bổ sung góc nhìn chuyên môn nhưng không nên được xem như chân lí duy nhất khi đánh giá một màn trình diễn.
Với khán giả, sự kết hợp giữa AI, cảm biến và hệ thống theo dõi có thể mang lại những trận đấu ít bị gián đoạn hơn bởi các đợt xem lại video, đồng thời bổ sung dữ liệu chuyên sâu trên sóng truyền hình. Với các đội bóng, công nghệ mở ra khả năng hiểu rõ hơn cách cầu thủ tạo ra lợi thế, kể cả khi đóng góp của họ không xuất hiện trên bảng điểm.