Chuyển đổi xanh: Năng lượng sạch tăng tốc, nhưng rủi ro khí hậu vẫn gia tăng
Chuyển đổi xanh đang vượt ra khỏi phạm vi bảo vệ môi trường để trở thành một quá trình tái cấu trúc kinh tế, đặt nền móng cho những thay đổi dài hạn, theo báo cáo “Megatrends – The Foundations of Long-Term Change”.
Chuyển đổi xanh trở thành lực định hình nền kinh tế thế giới
Báo cáo “Megatrends – The Foundations of Long-Term Change” của Viện Nghiên cứu Tương lai Copenhagen (CIFS, Đan Mạch) chỉ ra rằng chuyển đổi xanh (The Green Transition) nằm trong 11 xu hướng lớn định hình sự thay đổi dài hạn của thế giới.
Theo CIFS, chuyển đổi xanh bao gồm hai hướng dịch chuyển chính: chuyển từ nhiên liệu hóa thạch sang năng lượng tái tạo và hạn chế suy thoái môi trường do hoạt động sản xuất, tiêu dùng thâm dụng tài nguyên gây ra. Quá trình này diễn ra không đồng đều giữa các quốc gia và lĩnh vực, nhưng đang được củng cố bởi cả áp lực môi trường lẫn yếu tố kinh tế, khi năng lượng tái tạo ngày càng có chi phí cạnh tranh tại nhiều thị trường.
Chuyển đổi xanh không đơn thuần là một chương trình môi trường có thể thay đổi theo chu kỳ chính trị. CIFS không xem tiến trình này là một đường thẳng đi lên. Thay vào đó, con đường có lúc trở nên “gập ghềnh”: khủng hoảng năng lượng có thể khiến một số quốc gia quay lại sử dụng nhiên liệu hóa thạch trong ngắn hạn; các chính phủ cũng có thể điều chỉnh hoặc đảo ngược một số cam kết xanh trước sức ép chính trị. Tuy nhiên, những gián đoạn như vậy chưa đủ để xóa bỏ các động lực cấu trúc đứng sau quá trình chuyển đổi.
Đầu tư năng lượng sạch đạt 1.800 tỉ USD/năm, xe điện chiếm 25% doanh số ô tô toàn cầu năm 2026
Trong các cấu phần của chuyển đổi xanh, năng lượng là lĩnh vực thể hiện rõ nhất tốc độ thay đổi. Theo báo cáo CIFS dẫn nguồn từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), đầu tư toàn cầu vào năng lượng sạch đã đạt khoảng 1.800 tỉ USD mỗi năm, so với 1.000 tỉ USD dành cho nhiên liệu hóa thạch.
Sự thay đổi còn thể hiện qua quá trình điện khí hóa giao thông. CIFS dẫn dữ liệu IEA cho biết xe điện chiếm khoảng 25% doanh số ô tô toàn cầu trong năm 2026. Tại Na Uy, tỉ trọng xe điện trong doanh số xe du lịch mới đạt 96% vào năm 2025, cho thấy mức độ chuyển dịch có thể rất sâu khi các điều kiện thị trường và chính sách cùng hỗ trợ.
.jpg)
Trung Quốc là một nhân tố quan trọng trong quá trình này. Theo CIFS, nước này dẫn đầu thế giới về công suất điện mặt trời và điện gió lắp đặt, đồng thời có quy mô đầu tư lớn vào các trang trại điện mặt trời, dự án điện gió ngoài khơi và hệ thống truyền tải điện. Quy mô sản xuất và lợi thế kinh tế theo quy mô góp phần kéo giảm chi phí công nghệ năng lượng sạch trên thị trường toàn cầu.
Tuy nhiên, tăng trưởng năng lượng sạch không đồng nghĩa thế giới đã đi đúng tốc độ cần thiết để kiểm soát biến đổi khí hậu. CIFS dẫn các ước tính cho thấy những kế hoạch cắt giảm phát thải hiện hành có thể giúp giảm khoảng 12% lượng phát thải trong 10 năm tới, nhưng mức này vẫn chưa đủ để đáp ứng các mục tiêu của Thỏa thuận Paris.
Theo đánh giá của Climate Action Tracker được báo cáo trích dẫn, quỹ đạo chính sách hiện tại đưa thế giới tới mức nóng lên khoảng 2,6°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, cao hơn đáng kể so với mục tiêu giữ mức tăng nhiệt độ dưới 2°C và nỗ lực giới hạn ở 1,5°C. Khoảng cách giữa tốc độ chuyển dịch năng lượng và tốc độ biến đổi khí hậu là một trong những mâu thuẫn lớn nhất của xu hướng này.
Năng lượng sạch phát triển nhanh hơn, trong khi bảo tồn thiên nhiên và thay đổi hành vi tiêu dùng vẫn chậm chạp. Thách thức lớn nhất không chỉ là mở rộng các công nghệ xanh, mà còn là đưa tốc độ chuyển đổi của nền kinh tế tiến gần hơn với tốc độ gia tăng của những rủi ro khí hậu và sinh thái.
Bảo tồn thiên nhiên vẫn tụt lại phía sau chuyển dịch năng lượng
Các chỉ báo được CIFS tổng hợp cho thấy một số tiến triển tích cực. Tốc độ mất rừng toàn cầu giảm từ 17,6 triệu ha mỗi năm trong giai đoạn 1990–2000 xuống 10,9 triệu ha mỗi năm trong giai đoạn 2015–2025. Tỉ lệ diện tích các khu vực đa dạng sinh học trọng yếu được bảo vệ cũng tăng từ khoảng 25% năm 2000 lên khoảng 45% năm 2025.
Dù vậy, không phải chỉ báo môi trường nào cũng cải thiện. Chỉ số Danh mục đỏ (Red List Index) của Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN), phản ánh nguy cơ tuyệt chủng của các loài, đã xấu đi liên tục trong nhiều thập niên. CIFS cũng dẫn nghiên cứu của Trung tâm Khả năng chống chịu Stockholm công bố ngày 24/9/2025, theo đó bảy trong chín ranh giới hành tinh đã bị vượt qua.
Theo phân tích của CIFS, bảo vệ thiên nhiên khó mở rộng nhanh như phát triển năng lượng tái tạo. Các dự án năng lượng sạch có thể được nhân rộng nhờ đầu tư, công nghệ và quy mô sản xuất, trong khi bảo tồn thường đòi hỏi hạn chế một số hoạt động khai thác hoặc chấp nhận từ bỏ lợi ích kinh tế trước mắt. Vì thế, tăng trưởng năng lượng tái tạo chưa đủ để khẳng định một nền kinh tế đã chuyển đổi xanh toàn diện.
Từ lựa chọn tiêu dùng đến áp lực tái cấu trúc doanh nghiệp
Chuyển đổi xanh đang tạo ra những hệ quả kinh tế vượt ra ngoài lĩnh vực năng lượng. Theo CIFS, việc làm trực tiếp và gián tiếp trong lĩnh vực năng lượng sạch đã vượt việc làm trong lĩnh vực nhiên liệu hóa thạch lần đầu vào năm 2021. IEA ước tính lĩnh vực năng lượng sạch đóng góp 10% tăng trưởng GDP toàn cầu năm 2023; tỉ lệ tương ứng là 20% tại Trung Quốc và gần một phần ba tại Liên minh châu Âu.
Các quy định về giá carbon, thẩm định chuỗi cung ứng và công bố thông tin liên quan đến thiên nhiên, khí hậu đang khiến doanh nghiệp phải tính đến yếu tố bền vững trong hoạt động kinh doanh. Những cam kết từng mang tính tự nguyện ngày càng có thể trở thành nghĩa vụ tuân thủ, đặc biệt tại các thị trường có khung pháp lý chặt chẽ.
Ở phía sản xuất và tiêu dùng, kinh tế tuần hoàn và kéo dài tuổi thọ sản phẩm được xem là những hướng đi quan trọng. Tuy nhiên, khoảng cách giữa nhận thức và hành vi tiêu dùng vẫn là một trở ngại. Báo cáo nhận định nhiều người xem biến đổi khí hậu là mối đe dọa nghiêm trọng nhưng chưa chuyển mối quan tâm đó thành những thay đổi tương xứng trong việc mua sắm, đi lại và sử dụng sản phẩm. Sự tiện lợi và mức sống tiếp tục chi phối quyết định của người tiêu dùng.
CIFS cho rằng những phản ứng ngược như vậy sẽ tiếp tục khiến chuyển đổi xanh diễn ra chậm, không đồng đều và đầy tranh luận, nhưng chưa đủ để đảo ngược xu hướng dài hạn.
Nhìn tổng thể, chuyển đổi xanh đang định hình lại cách thế giới sản xuất năng lượng, tổ chức công nghiệp và sử dụng tài nguyên. Tuy nhiên, kết quả cuối cùng chưa được bảo đảm. Năng lượng sạch phát triển nhanh hơn, trong khi bảo tồn thiên nhiên và thay đổi hành vi tiêu dùng vẫn chậm chạp. Thách thức lớn nhất không chỉ là mở rộng các công nghệ xanh, mà còn là đưa tốc độ chuyển đổi của nền kinh tế tiến gần hơn với tốc độ gia tăng của những rủi ro khí hậu và sinh thái.