Nông dân ĐBSCL có thêm cơ hội canh tác thông minh giảm phát thải
Dự án GORICE mở cơ hội tiếp cận kĩ thuật xanh, kết nối thị trường và nguồn lực cho nông dân trồng lúa ĐBSCL.
Cơ hội từ chuỗi giá trị lúa gạo xanh
Ngày 28/10, tại TP. Cần Thơ, dự án GORICE chính thức được khởi động, mở thêm hướng hỗ trợ nông dân Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) chuyển đổi sang sản xuất lúa gạo bền vững, phát thải thấp và thích ứng biến đổi khí hậu. Dự án do Bộ Các vấn đề Toàn cầu Canada tài trợ, triển khai giai đoạn 2025-2030 tại TP. Cần Thơ, tỉnh An Giang và tỉnh Vĩnh Long, với sự tham gia của Tổ chức Oxfam, Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Viện Môi trường Nông nghiệp cùng các cơ quan chuyên môn địa phương.
Bà Hoàng Lê Trang, Quản lí dự án Oxfam tại Việt Nam, cho rằng điểm đáng chú ý của GORICE là không chỉ hướng dẫn nông dân thay đổi kĩ thuật canh tác, mà còn kết nối sản xuất với thị trường, nâng cao năng lực hợp tác xã (HTX), hỗ trợ tiếp cận tài chính và thúc đẩy phân chia lợi ích công bằng trong chuỗi giá trị. Đây là hướng tiếp cận cần thiết khi ĐBSCL cung cấp hơn 50% sản lượng lúa và hơn 90% lượng gạo xuất khẩu cả nước, nhưng đang chịu sức ép từ biến đổi khí hậu, chi phí đầu vào và yêu cầu ngày càng cao của thị trường.
Theo đó dự án, đến năm 2030, GORICE kì vọng có 48.200 người hưởng lợi trực tiếp; 20.500 người sản xuất lúa gạo cải thiện đời sống, trong đó 50% là phụ nữ và 20% là người dân tộc thiểu số. Dự án đặt mục tiêu hỗ trợ hơn 180.000 ha gieo trồng áp dụng canh tác thông minh với khí hậu, giảm hơn 700.000 tấn CO₂e phát thải và thu hút trên 30 doanh nghiệp tham gia chuỗi lúa phát thải thấp. Đây là những chỉ tiêu kì vọng, kết quả thực tế phụ thuộc vào tiến độ triển khai và sự tham gia của các bên.
Từ thay đổi kĩ thuật đến nâng giá trị hạt gạo
PGS. TS. Mai văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp -Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam cho rằng: "Nông nghiệp thông minh không nhất thiết bắt đầu bằng những thiết bị đắt tiền. Các giải pháp như sạ thưa, quản lí nước ngập khô xen kẽ, sử dụng phân bón hợp lí, giảm thuốc bảo vệ thực vật và quản lí rơm rạ có thể giúp tiết kiệm đầu vào, cải thiện điều kiện sinh trưởng của cây lúa và giảm phát thải. Điều quan trọng là nông dân được hướng dẫn đúng quy trình, biết theo dõi hiệu quả và có hỗ trợ kĩ thuật phù hợp với điều kiện từng vùng sản xuất.
Thực tế tại HTX Đa dịch vụ Thạnh Đông, xã Ngũ Hiệp, tỉnh An Giang, cho thấy quá trình chuyển đổi đã được triển khai. Ông Trần Minh Bình, Giám đốc HTX Đa dịch vụ Thạnh Đông, cho rằng nông dân được tập huấn về canh tác lúa sạch, lúa thông minh và giảm phát thải; từng bước áp dụng sạ thưa, quản lí nước ngập khô xen kẽ, đồng thời giảm dư lượng thuốc bảo vệ thực vật. HTX đã gửi mẫu lúa đến Cần Thơ kiểm nghiệm, kết quả đạt tiêu chuẩn lúa sạch.
Cơ giới hóa cũng được đẩy mạnh trong nhiều công đoạn. HTX Đa dịch vụ Thạnh Đông sử dụng máy móc chuyên dụng làm đất, máy bay không người lái (drone) để gieo sạ, rải phân và phun thuốc, cùng máy gặt đập liên hợp khi thu hoạch. Theo đó, các công đoạn gieo sạ, rải phân và phun thuốc đã ứng dụng drone 100%. Phần lớn thiết bị được thuê dịch vụ tại địa phương, giúp nông dân tiếp cận công nghệ mà HTX không phải tự đầu tư toàn bộ máy móc.
Thị trường và thanh toán quyết định hiệu quả
Câu chuyện tại HTX Thạnh Đông cho thấy đầu ra vẫn là nỗi lo lớn. Theo ông Trần Minh Bình, một số doanh nghiệp từng cam kết mua lúa sạch cao hơn giá thị trường từ 200-300 đồng/kg. Tuy nhiên, bất cập phát sinh khi doanh nghiệp đề nghị mua nợ, trả chậm hoặc gối đầu, đồng thời yêu cầu HTX và đại diện ấp bảo lãnh khoản nợ. HTX không chấp nhận vì rủi ro tài chính; nông dân yêu cầu thanh toán ngay bằng tiền mặt hoặc chuyển khoản sau khi giao lúa.
Ông Trần Minh Bình, cho biết ở vụ Đông Xuân trước, tiền bán lúa trong một số trường hợp bị chậm hơn một tháng, gây khó khăn cho sản xuất và làm giảm niềm tin. Điều này cho thấy giá mua cao hơn chưa đủ bảo đảm lợi ích nếu người trồng lúa không nhận tiền đúng hạn. Hợp đồng liên kết cần quy định rõ chất lượng, khối lượng, thời điểm giao nhận, giá mua và trách nhiệm thanh toán. Việc thực hiện hợp đồng phải bảo vệ HTX, không đẩy nghĩa vụ bảo lãnh nợ doanh nghiệp sang tổ chức đại diện nông dân hoặc chính quyền cơ sở.
ông Trần Minh Bình, kiến nghị xây dựng hợp đồng thu mua chặt chẽ, yêu cầu thanh toán ngay sau khi cân lúa; không ép HTX hay đại diện ấp bảo lãnh nợ; đồng thời xem xét quỹ hỗ trợ hoặc tín dụng ngắn hạn để doanh nghiệp chủ động dòng tiền thu mua. Những đề xuất này cần được đối thoại giữa cơ quan quản lí, HTX, doanh nghiệp và tổ chức tài chính, nhằm bảo đảm liên kết không chỉ có cam kết trên giấy mà còn vận hành hiệu quả trong thực tế.
Theo bà Hoàng Lê Trang: Ngoài việc đảm bảo đầu ra cho lúa gạo, GORICE còn hướng đến phụ nữ, thanh niên, người dân tộc thiểu số và các nhóm dễ bị tổn thương, thông qua hỗ trợ kĩ năng lãnh đạo, khởi nghiệp, đàm phán, quản lý tài chính, tiếp cận vật tư và nguồn vốn. Với Đề án phát triển bền vững một triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng ĐBSCL đến năm 2030, dự án có thể góp phần đưa chủ trương vào từng thửa ruộng. VCCI kết nối thị trường; Viện Môi trường Nông nghiệp đo đạc phát thải; Oxfam điều phối dự án cùng các đối tác.
Thành công không chỉ được đo bằng diện tích áp dụng kĩ thuật hay lượng phát thải giảm, mà còn ở chi phí sản xuất, chất lượng lúa, hợp đồng đáng tin cậy và tiền bán lúa đúng hẹn. Khi nông dân làm chủ quy trình, HTX đủ sức tổ chức sản xuất, doanh nghiệp thực hiện đúng cam kết và lợi ích được chia sẻ công bằng, canh tác thông minh mới trở thành nền tảng sinh kế bền vững cho ĐBSCL.
.jpg)
