500 tên lửa Patriot vẫn chưa đủ cứu Ukraine trong mùa đông này?
Quốc hội Mỹ ngày 30/10 phê duyệt khả năng bán 500 tên lửa PAC-3 MSE cho hệ thống Patriot của Ukraine, gói trị giá khoảng 2,1 tỉ USD do đồng minh chi trả.
Nhưng số tên lửa này phải sản xuất mới, và chính Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết việc giao hàng có thể chỉ bắt đầu sau vài năm. Lời giải cho mùa đông năm nay vì thế nằm ở kho của Mỹ và các nước dùng Patriot.
Theo thông báo gửi Quốc hội Mỹ, đây là một thương vụ quân sự đối ngoại (FMS) khả dĩ, gồm 500 tên lửa đánh chặn, phụ tùng và hỗ trợ hậu cần, với Lockheed Martin là nhà thầu chính. Canada, Đức và Na Uy tài trợ qua JUMPSTART, chương trình đa quốc gia giúp Kyiv mua vũ khí Mỹ nhanh hơn. Phần còn lại lấy từ khoản vay hỗ trợ Ukraine của Liên minh châu Âu (EU). Thương vụ không dùng ngân sách Mỹ. Hồ sơ còn phải qua thời hạn xem xét của Quốc hội trước các bước kí kết và đặt hàng. Văn bản không nêu lịch giao.
500 tên lửa PAC-3 MSE được duyệt chưa có nghĩa sắp được giao
Ông Zelensky viết trên mạng xã hội X hôm 31/10 rằng 500 quả PAC-3 có thể tạo thành một gói phòng thủ rất hiệu quả nếu đến trong mùa đông này. Theo ông, điều khoản hiện tại lại quy định việc giao hàng "chỉ có thể bắt đầu sau vài năm".
Reuters dẫn hai người được thông báo về quyết định cho biết số tên lửa này chưa được sản xuất và có thể chỉ đến tay Ukraine vào đầu thập niên 2030. Phía Mỹ chưa công bố mốc nào.
Kyiv vì thế đề xuất một cách làm khác. Mỹ và các đối tác chuyển ngay tên lửa đang có trong kho, rồi nhận lại hàng từ những hợp đồng sản xuất đã kí và đã trả tiền. Ông Zelensky cho rằng các đối tác có đủ PAC-3 để làm việc này. Cái giá là các nước sở hữu Patriot phải chấp nhận để kho của mình mỏng đi một thời gian.
Nút thắt nằm ở dây chuyền sản xuất
Lockheed Martin giao 620 quả PAC-3 MSE trong năm 2025. Ngày 6/1/2026, công ty và Bộ Quốc phòng Mỹ công bố thỏa thuận khung nâng công suất lên khoảng 2.000 quả mỗi năm. Đến 29/7, chính phủ Mỹ mở rộng hợp đồng nhiều năm, nâng tổng giá trị lên tối đa 58,62 tỉ USD. Lockheed Martin đặt mục tiêu tăng gấp ba công suất vào cuối năm 2030. Một đơn 500 quả hiện bằng khoảng 80% sản lượng cả năm 2025.
Tên lửa này không thể tăng tốc chỉ bằng cách mở thêm xưởng lắp ráp. Khâu lắp ráp hoàn chỉnh diễn ra ở Camden, bang Arkansas, nhưng chương trình PAC-3 dựa vào khoảng 400 nhà cung cấp. Đầu dò radar băng Ka do Boeing làm tại Huntsville, bang Alabama, và hãng là nhà cung cấp duy nhất. Ngày 5/10, Boeing nhận hợp đồng khoảng 14,7 tỉ USD từ Lockheed Martin để tăng gấp ba sản lượng phần này. Việc mở rộng đã bắt đầu từ đầu năm, theo khung thỏa thuận bảy năm. Động cơ nhiên liệu rắn hai xung đến từ Aerojet Rocketdyne, nay thuộc L3Harris. Defense Express ước tính một quả mất khoảng 24 tháng từ lúc đặt hàng, dù Lockheed Martin không công bố con số cố định.
Đơn của Ukraine còn phải cạnh tranh với quân đội Mỹ và các đồng minh. Riêng hợp đồng PAC-3 MSE nhiều năm vừa kí đã bổ sung 52,5 tỉ USD vào lượng đơn tồn của Lockheed Martin, đưa tổng số lên mức kỉ lục 292 tỉ USD vào cuối tháng 9. Chương trình PAC-3 có 17 nước đối tác, nên công suất tăng thêm không dành riêng cho Kyiv.
Nhu cầu của Ukraine thì tính bằng tháng. Ông Zelensky cho biết năm nay Ukraine chỉ nhận trung bình 12 tên lửa Patriot mỗi tháng từ Mỹ. Hôm 31/10, Kyiv đề nghị một gói mùa đông với nhịp 100 quả mỗi tháng. Lấy chính mức yêu cầu ấy làm chuẩn, 500 quả tương đương khoảng năm tháng nguồn cung. So với nhịp 12 quả mỗi tháng, đó là lượng hàng của hơn ba năm. Con số trên giấy đủ lớn. Thời điểm giao mới là vấn đề.
Patriot chưa có ngay, Ukraine còn lựa chọn nào
Ba Lan cho thấy giới hạn của việc rút từ kho. Bộ trưởng Quốc phòng Władysław Kosiniak-Kamysz xác nhận Warsaw đã chuyển PAC-3 MSE cho Ukraine theo đề nghị của Tổng thư kí NATO, và gọi số lượng ấy là "giới hạn khả năng của chúng tôi". Theo Defence24, con số là 5 quả. Thứ trưởng Cezary Tomczyk cho biết Ba Lan đã thỏa thuận với NATO và Mỹ rằng nếu bị đe dọa, nước này sẽ nhận lượng tên lửa và hệ thống cùng loại gấp mười lần trong 24 giờ đầu. Đó là cam kết dự phòng cho tình huống khẩn cấp, không phải đổi 5 lấy 50. Các nhà tài trợ khác nhiều khả năng sẽ đòi Washington bảo đảm tương tự.
Ngoài Mỹ, Nhật Bản sản xuất PAC-3 MSE theo giấy phép của Lockheed Martin, qua Mitsubishi Heavy Industries. Theo Reuters, năm 2024 công ty chỉ làm được khoảng 30 tên lửa PAC-3. Tháng 5, Bộ trưởng Quốc phòng Shinjiro Koizumi và Đại sứ Mỹ cùng thăm dây chuyền PAC-3 MSE của công ty khi hai nước tìm cách nâng công suất, nhưng mức sản lượng mới chưa được công bố. Quy định sửa đổi năm 2023 cho phép Tokyo bán hàng làm theo giấy phép ngược về nước cấp phép, nhưng lô đầu tiên sang Mỹ đi kèm cam kết không chuyển cho chính phủ nào khác. Hôm 2/10, nghị sĩ Itsunori Onodera, cựu Bộ trưởng Quốc phòng Nhật Bản, nói tại Kyiv rằng chính phủ nước này sẽ bắt đầu thảo luận nội bộ về bước tiếp theo. Ông không nêu loại vũ khí cụ thể, còn việc chuyển vũ khí sát thương cho nước đang có chiến sự vẫn bị hạn chế.
Lựa chọn rõ ràng hơn về dài hạn đến từ châu Âu. Theo tuyên bố chung Pháp - Ukraine ngày 14/7, Kyiv dự định đặt mua bốn tổ hợp SAMP/T NG do Pháp và Italy phát triển, bằng vốn vay của EU. Các mô-đun được triển khai dần từ năm 2027, còn một radar Ground Fire 300 sẽ đến Ukraine trước cuối năm nay. Trong lúc chờ, Pháp cam kết đưa hai tổ hợp SAMP/T hiện có sang Ukraine và sẽ nhận lại khi hệ thống mới được bàn giao. Pháp và Italy cũng cho phép sản xuất tên lửa Aster 30 theo giấy phép tại Ukraine. Nút thắt vẫn là đạn. Theo Tổng cục Vũ khí Pháp, sản lượng tên lửa họ Aster được đẩy lên khoảng 80 đến 100 quả trong năm 2025. Mục tiêu là vượt 300 quả mỗi năm vào năm 2028.
FREYJA là phương án xa nhất. Dự án chống tên lửa đạn đạo này do công ty Fire Point của Ukraine dẫn dắt, với tên lửa đánh chặn FP-7.X. Phó thư kí Hội đồng An ninh và Quốc phòng Quốc gia Ukraine David Aloyan nói với Reuters rằng Kyiv muốn có sản phẩm khả dụng tối thiểu (MVP) trong nửa đầu năm 2027. Ukraine góp bệ phóng và tên lửa, còn các đối tác lo radar, cảm biến và hệ thống dẫn đường. Ông Zelensky nói hôm 17/10 rằng "Ukraine đã làm những gì phải làm", và văn phòng ông muốn bắt đầu thử nghiệm trước cuối năm nay. Khâu chậm nhất là đầu dò hồng ngoại do Diehl Defence của Đức cung cấp. Phiên bản đầu chỉ đánh chặn ở độ cao khoảng 20 - 25 km. Fire Point đặt mục tiêu đưa hệ thống ra chiến trường vào tháng 7 năm sau.
Ngoài việc rút tên lửa từ kho hiện có, các phương án còn lại khó tạo thêm năng lực đánh chặn đáng kể trước năm 2027. Với mùa đông này, phép thử thực sự là Mỹ có chấp nhận công thức "dùng trước, bù sau" mà Ukraine đề xuất hay không.
