Đưa AI vào vườn cam, HTX ở Cao Phong muốn kiểm soát độ ngọt bằng công nghệ
Từ đầu tư máy cô đặc chân không, hệ thống sấy lạnh đến kế hoạch ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) để kiểm soát chất lượng quả cam, bà Vũ Lệ Thủy, Chủ nhiệm HTX 3T Nông sản Cao Phong (Phú Thọ), đang tìm cách đưa công nghệ vào sâu hơn trong chuỗi sản xuất, chế biến đặc sản địa phương.
Từ những chiếc máy chế biến đến câu chuyện ứng dụng AI vào vườn cam Cao Phong
Với bà Vũ Lệ Thủy, làm cam không thể chỉ dừng lại ở chuyện trồng được quả ngon rồi bán ra thị trường. Khi diện tích sản xuất cam Cao Phong được mở rộng, sản lượng tăng lên, bài toán đặt ra là làm thế nào để giữ chất lượng đồng đều, kéo dài thời gian bảo quản và nâng giá trị của quả cam sau thu hoạch.
Đó cũng là lý do HTX 3T Nông sản Cao Phong từng bước đầu tư thiết bị phục vụ sơ chế, chế biến sâu. Thành lập năm 2018, HTX hiện có 15 thành viên với tổng diện tích cam Cao Phong khoảng 21ha. Thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào việc bán cam tươi theo mùa vụ, HTX tìm hướng tận dụng nguồn nguyên liệu để phát triển thêm các sản phẩm chế biến.
Một trong những thiết bị được HTX đầu tư là máy cô đặc chân không, phục vụ sản xuất mứt cam. Theo thông tin từ HTX, công nghệ này cho phép cô đặc ở mức nhiệt khoảng 40–50 độ C, góp phần giữ màu sắc, hương thơm tự nhiên và các thành phần dinh dưỡng của nguyên liệu.
Bên cạnh đó, hệ thống sấy lạnh khép kín được sử dụng để sản xuất trà detox cam. Cam sau khi thu hoạch được sục rửa ozone, cắt lát, loại bỏ hạt rồi đưa vào sấy. Quy trình chế biến được tổ chức theo hướng khép kín nhằm kiểm soát chất lượng sản phẩm.
Hiện mứt cam của HTX đạt chứng nhận OCOP 3 sao, trà detox cam đạt OCOP 4 sao. Năm 2025, HTX tiếp tục có thêm chứng nhận ISO 22000 về an toàn thực phẩm và chứng nhận Halal.
Những khoản đầu tư này cho thấy hướng đi của HTX không còn bó hẹp trong sản xuất cam quả. Tuy nhiên, với bà Thủy, chế biến sâu mới là một phần của câu chuyện. Bước tiếp theo mà HTX đang hướng tới là ứng dụng công nghệ để kiểm soát chất lượng ngay từ khâu trồng trọt.
Muốn phân loại cam Cao Phong bằng độ ngọt
Theo bà Vũ Lệ Thủy, HTX đang phối hợp với Trường Đại học Khoa học Tự nhiên (Đại học Quốc gia Hà Nội) xây dựng đề án ứng dụng AI trong sản xuất cam. Đề án dự kiến hoàn thành vào tháng 11/2026, với định hướng đưa công nghệ vào nhiều công đoạn, từ trồng trọt, chăm sóc đến chế biến.
Một trong những nội dung được HTX kỳ vọng là sử dụng công nghệ để nhận diện, phân biệt độ ngọt của quả cam, qua đó hướng tới kiểm soát chất lượng đồng đều hơn 90%.
Đây là bài toán không nhỏ đối với người trồng cam. Cùng một vườn, cùng giống cây và thời điểm thu hoạch, chất lượng quả vẫn có thể khác nhau do điều kiện sinh trưởng, dinh dưỡng, ánh sáng và quá trình chăm sóc. Nếu không có phương pháp kiểm soát phù hợp, việc phân loại chủ yếu dựa vào cảm quan hoặc kinh nghiệm của người thu mua, khó bảo đảm độ đồng đều khi đưa sản phẩm vào các kênh tiêu thụ có yêu cầu cao.
Với HTX, việc ứng dụng AI được kỳ vọng sẽ hỗ trợ quá trình đánh giá chất lượng, giúp phân loại sản phẩm tốt hơn và chủ động hơn trong khâu chế biến. Khi chất lượng đầu vào được kiểm soát, HTX cũng có thêm cơ sở để xây dựng những dòng sản phẩm phù hợp với từng phân khúc thị trường.
Tuy nhiên, mục tiêu đồng đều trên 90% hiện cần được hiểu là chỉ tiêu HTX hướng tới trong đề án, chưa phải kết quả ứng dụng đã được kiểm chứng trên thực tế. Hiệu quả cuối cùng sẽ phụ thuộc vào công nghệ được lựa chọn, phương pháp đo lường và khả năng triển khai trong điều kiện sản xuất tại vườn cam.
Tổ chức lại sản xuất để công nghệ phát huy hiệu quả
Theo bà Thủy, ứng dụng công nghệ sẽ khó mang lại hiệu quả nếu người trồng vẫn sản xuất riêng lẻ, thiếu sự thống nhất về quy trình và chất lượng. Vì vậy, song song với đầu tư máy móc, HTX chú trọng tổ chức lại sản xuất, liên kết các thành viên trong quá trình cung ứng vật tư và tiêu thụ sản phẩm.
Các hộ tham gia HTX thống nhất không sử dụng thuốc diệt cỏ, duy trì thảm cỏ trong vườn. HTX cũng đứng ra mua chung một số loại phân bón nhằm giảm chi phí đầu vào cho thành viên.
Đặc biệt, khâu kiểm soát chất lượng được đặt ra khá chặt chẽ. Nếu sản phẩm được kiểm nghiệm và phát hiện có tồn dư không đạt yêu cầu, hộ trồng phải tự chịu chi phí kiểm nghiệm và không được thu hoạch để đưa vào chuỗi tiêu thụ của HTX.
Về đầu ra, HTX cam kết bao tiêu 100% sản lượng cam loại 1, loại 2 và loại 3 của các thành viên. Giá thu mua được cam kết cao hơn mặt bằng chung từ 10–15%. Theo thông tin HTX cung cấp, trong khoảng 4 năm qua, mức giá thực tế thường cao hơn thị trường khoảng 15%, các hộ thành viên không rơi vào tình trạng cam tồn đọng, khó tiêu thụ.
Cách tổ chức này tạo nền tảng để HTX kiểm soát chất lượng từ đầu vào đến đầu ra. Bởi nếu mỗi hộ áp dụng một quy trình khác nhau, việc xây dựng dữ liệu sản xuất và ứng dụng AI để đánh giá chất lượng sẽ gặp nhiều trở ngại.
Đánh giá về mô hình, bà Nguyễn Hồng Yến, Chi cục trưởng Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, cho rằng HTX 3T Farm Cao Phong là một trong số ít cơ sở sản xuất cam hình thành được chuỗi giá trị đa dạng, từ cam tươi, sản phẩm chế biến đến trải nghiệm tại vườn. Hệ thống sơ chế, đóng gói và truy xuất nguồn gốc góp phần nâng giá trị sản phẩm khoảng 25–30% so với sản phẩm cùng loại.
Từ một HTX sản xuất cam với 15 thành viên, bà Vũ Lệ Thủy đang đặt mục tiêu đưa công nghệ tham gia sâu hơn vào từng công đoạn của chuỗi sản xuất. Nếu đề án AI được triển khai hiệu quả, việc kiểm soát độ ngọt và chất lượng quả có thể mở thêm hướng đi cho cam Cao Phong, nhất là trong bối cảnh thị trường ngày càng đòi hỏi sản phẩm có chất lượng ổn định, nguồn gốc rõ ràng và khả năng truy xuất minh bạch.
.png)
