GS.VS Trần Huy Liệu (Kì 4): Khí tiết một nhân cách lớn và di sản trường tồn cùng thời gian
Khép lại một cuộc đời dấn thân không mệt mỏi từ ngục thất đế quốc đến những trang sử vàng của dân tộc, di sản mà Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu để lại không chỉ là các công trình đồ sộ, mà là một nhân cách trí thức mẫu mực và phương pháp luận khoa học trường tồn cùng thời gian.
Có những ngã rẽ không bắt đầu từ sự tính toán, mà được định đoạt bởi tiếng gọi của lương tri và thời cuộc.
Khi những trang sử chói lọi của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám vừa khép lại một chương bản lề, người đàn ông từng đứng ở tâm bão quyền lực ấy lại chọn cho mình một lối đi thầm lặng hơn: cúi xuống nhặt nhạnh từng mảnh vỡ thời gian để dựng lại phôi thai cho một nền sử học cách mạng.
Đó là hành trình Trần Huy Liệu rời bỏ chiếc ghế trong chính quyền để trở thành người khai hoang, đặt những viên gạch hồng đầu tiên cho ngôi đền khoa học lịch sử nước nhà.
Những năm tháng cuối đời và bản di chúc vẹn tròn khí tiết
Những năm tháng cuối cuộc đời, dẫu mang trong mình trọng bệnh và sự bào mòn của tuổi tác, Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu vẫn chưa từng một ngày rời xa bàn làm việc, chưa từng ngơi nghỉ ngòi bút. Phòng làm việc của ông tại Viện Sử học luôn ngập tràn sách vở, tài liệu và những bản thảo còn dang dở. Đối với ông, nghiên cứu lịch sử không phải là một công việc hành chính hay một thú vui tao nhã khi tuổi già sức yếu, mà là hơi thở, là lẽ sống, là nghĩa vụ thiêng liêng của một người lính đã thề đem trọn đời mình phục vụ Tổ quốc và nhân dân.
Tháng 7/1969, cảm nhận được sức khỏe của bản thân không còn kéo dài bao lâu, ông đã để lại những dòng di chúc cuối cùng. Giữa lúc ấy, tài sản vật chất đối với ông là điều hoàn toàn không tồn tại; thứ duy nhất ông quan tâm, trăn trở và để lại chính là tri thức, là những trang bản thảo mồ hôi nước mắt. Trong di chúc của mình, ông đã viết một câu nói khiến nhiều người phải xúc động:
Tôi chết đi không có tiền bạc gì cả, chỉ có bản thảo ghi chép và sách vở cống hiến rất quý cho việc nghiên cứu lịch sử.
- GS.VS Trần Huy Liệu
Câu nói giản dị ấy chính là bức chân dung tự họa chân thực nhất về cuộc đời của một con người đã dâng hiến trọn vẹn cả thanh xuân lẫn tuổi già cho sự nghiệp cách mạng và khoa học nước nhà. Ngày 28 tháng 7 năm 1969, cây đại thụ của sử học cách mạng Việt Nam chính thức vĩnh biệt cõi đời. Sự ra đi của ông để lại niềm tiếc thương vô hạn trong lòng Đảng, Nhà nước, gia đình và toàn thể giới trí thức, nghiên cứu sử học cả nước.
Khi nhà làm sử hóa thân thành huyền thoại thời đại
Nhìn lại toàn bộ hành trình 68 năm cuộc đời và gần nửa thế kỷ hoạt động cách mạng không mệt mỏi (1901–1969), Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu hiện lên với một biên độ sống vô cùng rộng lớn và độc nhất vô nhị. Rất hiếm có nhân vật lịch sử nào ở Việt Nam trong thế kỷ XX lại mang trong mình nhiều vai trò trọng yếu và chuyển đổi linh hoạt đến thế: từ một nhà báo sục sôi nhiệt huyết tại Sài Gòn thập niên 1920, một cựu tù chính trị kiên trung qua các nhà tù Côn Đảo, Sơn La, Nghĩa Lộ, người trực tiếp chấp bút bản Quân lệnh số 1 và thay mặt Chính phủ tiếp nhận ấn kiếm thoái vị của vua Bảo Đại tại lầu Ngọ Môn, cho đến vị Viện trưởng đầu tiên đặt nền móng cho Viện Sử học và Chủ tịch đầu tiên của Hội Khoa học Lịch sử Việt Nam.
Mỗi một chặng đường ông đi qua đều gắn liền với những biến cố bản lề của lịch sử dân tộc. Ông không đứng ngoài dòng chảy để quan sát, mà chính là người trực tiếp nhảy xuống dòng chảy xiết ấy, vẫy vùng, định hình và tạo ra những bước ngoặt vĩ đại.
Nhưng điều kỳ diệu và vĩ đại nhất ở Trần Huy Liệu chính là sự chuyển dịch hoàn hảo từ "người làm nên lịch sử" sang "người viết sử". Khi hào quang quyền lực lùi lại, khi những chiếc ấn vàng và thanh kiếm triều Nguyễn đã nằm trong bảo tàng, ông biết cách lùi bước vào sự tĩnh lặng của phòng nghiên cứu, tự đặt mình dưới thứ ánh sáng khắt khe của khoa học để ghi chép lại quá khứ. Ông không dùng lăng kính chủ quan của người chiến thắng hay người từng nắm giữ quyền lực để tô hồng bản thân hay bóp méo sự thật. Đối với ông, lịch sử phải là sự thật khách quan, và người viết sử phải có một thái độ công tâm tuyệt đối trước nhân dân và thời đại.
Như lời nhận định sâu sắc của cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng:
“Đồng chí Trần Huy Liệu là một chiến sĩ cách mạng kiên cường, một nhà hoạt động văn hóa và tư tưởng xuất sắc, người anh cả của ngành sử học nước ta.”
Cố Thủ tướng Phạm Văn Đồng
Đánh giá ấy đã gói gọn trọn vẹn vị thế không thể thay thế của ông. Ông là "người anh cả" không chỉ bởi tuổi đời hay thâm niên hoạt động, mà bởi chính ông là người đã khai phá những con đường lớn, đặt những viên gạch hồng đầu tiên và truyền ngọn lửa đam mê, phương pháp luận khoa học cho cả một thế hệ các nhà sử học cách mạng Việt Nam sau này.
Bài học từ cuộc đời và phương pháp luận đối với sử học đương đại
Kỷ niệm 125 năm Ngày sinh Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu (05/11/1901 – 05/11/2026), việc ôn lại cuộc đời và sự nghiệp của ông không chỉ mang ý nghĩa tri ân quá khứ, mà còn để lại những bài học thời sự sâu sắc đối với nền sử học và giới nghiên cứu khoa học xã hội nhân văn đương đại.
Lịch sử của chúng ta là lịch sử đấu tranh dũng cảm và lao động sáng tạo của nhân dân ta. Lịch sử ấy không phải của riêng ai, mà là của triệu triệu con người quần chúng lao động.
- GS.VS Trần Huy Liệu
Bài học về tinh thần dấn thân và trách nhiệm công dân của trí thức: Cuộc đời Trần Huy Liệu là minh chứng sống động nhất cho thấy tri thức chỉ thực sự có giá trị khi nó gắn liền với vận mệnh của nhân dân và đất nước. Trí thức cách mạng không thể đứng trên tháp ngà lý thuyết xa rời thực tiễn, mà phải biết hòa mình vào những phong trào vĩ đại của thời đại, lấy thực tiễn chiến đấu và lao động của nhân dân làm thước đo cho mọi giá trị tư tưởng.
Về phương pháp luận "lịch sử từ nhân dân" và tôn trọng sự thật khách quan: Trong thời đại số hóa hiện nay, khi khối lượng thông tin bùng nổ và các góc nhìn lịch sử đôi khi bị xô lệch bởi những xu hướng giật gân, phiến diện, phương pháp nghiên cứu của Trần Huy Liệu - bám sát tư liệu gốc, điền dã thực tế, tôn trọng sự thật khách quan và đặt quần chúng nhân dân vào trung tâm của dòng chảy lịch sử - càng trở nên có giá trị định hướng tối thượng. Lịch sử không chấp nhận sự ngụy tạo, và người làm sử chân chính phải luôn giữ được sự tỉnh táo, lòng trung thực trước từng con chữ, trang tài liệu.
Và bài học về sự tự học bền bỉ và ý chí vượt qua nghịch cảnh. Từ một người lận đận khoa bảng phong kiến buổi đầu cho đến một Viện sĩ thông tấn Viện Hàn lâm Khoa học Cộng hòa Dân chủ Đức, hành trình của Trần Huy Liệu là kết quả của một ý chí thép được tôi luyện từ những ngục tối Côn Đảo, Sơn La. Nhà tù thực dân có thể giam cầm thể xác, nhưng không thể khuất phục được ý chí tự học và khát vọng vươn lên của một trí thức chân chính.
Hành trình từ ngôi làng Vân Cát (Kim Thái, Vụ Bản, Nam Định) ra đi với hoài bão tuổi trẻ, qua những trang báo sắc sảo ở Sài Gòn, những năm tháng ngục tù khắc nghiệt, giây phút lịch sử tại lầu Ngọ Môn cho đến bàn làm việc lặng thầm của Viện Sử học - Giáo sư, Viện sĩ Trần Huy Liệu đã khép lại một cuộc đời oanh liệt, vẻ vang và trọn vẹn nghĩa tình với dân tộc.
Di sản của ông để lại không chỉ nằm trên những trang giấy của bộ Lịch sử tám mươi năm chống Pháp, không chỉ trong các thiết chế nghiên cứu khoa học mà ông dày công xây dựng, mà còn sống mãi trong tâm trí của những người làm công tác nghiên cứu lịch sử hôm nay và mai sau. Ngọn lửa mà ông thắp lên từ chiến khu Việt Bắc, ngọn lửa của một nền sử học cách mạng trung thực, khoa học và vì nhân dân, sẽ mãi mãi là ngọn hải đăng soi đường cho thế hệ mai sau tiếp bước trên con đường giữ gìn và phát huy hồn thiêng sông núi của dân tộc Việt Nam.
.png)
