TS. Vũ Ngọc Long: Chuyển Vườn quốc gia Cát Tiên về Đồng Nai sẽ giúp bảo tồn tốt hơn
Sáng 6/11, tại Vườn quốc gia (VQG) Cát Tiên, UBND TP. Đồng Nai tổ chức lễ công bố Quyết định của Thủ tướng Chính phủ về việc chuyển giao VQG Cát Tiên về UBND TP. Đồng Nai quản lý.
Nhân dịp này, phóng viên Một Thế Giới có cuộc trao đổi với TS. Vũ Ngọc Long - nguyên Viện trưởng Viện Sinh thái học Miền Nam, về ý nghĩa của việc chuyển giao, tiềm năng phát triển du lịch sinh thái và định hướng bảo tồn đa dạng sinh học tại địa phương.
Chuyển về Đồng Nai sẽ thuận lợi hơn cho công tác quản lý
- Thưa TS. Vũ Ngọc Long, VQG Cát Tiên nằm trên địa bàn Đồng Nai nhưng trước đây chịu sự quản lý trực tiếp của bộ, nay được chuyển giao về UBND thành phố Đồng Nai. Dưới góc độ sinh học và quản lý hành chính, ông nhìn nhận thế nào về sự thay đổi này?
TS. Vũ Ngọc Long: Thực ra, VQG Cát Tiên nằm ở Đồng Nai nhưng trước đây lại chịu sự quản lý trực tiếp của Bộ NN – PTNN (nay là Bộ NN- MT) từ Hà Nội. Điều này có vẻ như giúp vườn nhận được sự quan tâm nhiều hơn từ Trung ương. Tuy nhiên, theo tôi, việc chuyển về tỉnh quản lý ở thời điểm này là tốt.
Ngay từ khi mới thành lập, dù trực thuộc bộ, VQG Cát Tiên vẫn nhận được khá nhiều sự quan tâm, hỗ trợ của tỉnh Đồng Nai. Đây cũng là điểm khác biệt so với các vườn quốc gia khác. Cán bộ, công nhân viên chức của vườn đã nhận được sự quan tâm, hỗ trợ từ địa phương trong nhiều năm qua.
Vì vậy, tôi nghĩ khi chuyển về Đồng Nai, công tác quản lý sẽ tốt hơn. Chẳng hạn, những vấn đề cần trao đổi có thể trực tiếp làm việc với UBND thành phố. Việc đi họp, phối hợp công tác cũng thuận tiện hơn do khoảng cách gần.
Bên cạnh đó, trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, thành phố được trao thêm nhiều quyền hạn và chức năng. Tôi tin rằng khi về Đồng Nai, VQG Cát Tiên sẽ được quan tâm trực tiếp hơn, qua đó nâng cao hiệu quả bảo tồn.
Bởi từ trước đến nay, Đồng Nai luôn quan tâm đến bảo tồn đa dạng sinh học. Chính sự quan tâm của chính quyền và cộng đồng địa phương đã góp phần tạo nên VQG Cát Tiên như ngày nay.
Cát Tiên mang lại lợi ích lớn về nguồn nước và tín chỉ carbon
- VQG Cát Tiên có tiềm năng phát triển du lịch sinh thái và đóng góp cho kinh tế - xã hội. Những năm qua, khu vườn đã mang lại những giá trị gì, thưa ông?
TS. Vũ Ngọc Long: Trước hết, VQG Cát Tiên là một khu vực quan trọng nằm trong Khu dự trữ sinh quyển thế giới Đồng Nai, bao gồm cả khu vực Cát Lộc (huyện Cát Tiên cũ, tỉnh Lâm Đồng).
Xét về dịch vụ môi trường rừng, Cát Tiên có vai trò rất lớn trong bảo vệ nguồn nước. Khu rừng góp phần giữ nguồn nước của lưu vực sông Đồng Nai, phục vụ hồ Trị An và cả vùng Đông Nam Bộ.
Thứ hai là tín chỉ carbon. Với diện tích gần 72.000 ha, đây là nguồn giá trị kinh tế rất lớn. Nếu phát triển tốt các dịch vụ môi trường rừng và tín chỉ carbon, chúng ta sẽ có thêm kinh phí để đầu tư trở lại cho công tác bảo tồn, hỗ trợ cộng đồng, đặc biệt là người dân vùng đệm có điều kiện sống tốt hơn.
Tôi thấy hiện nay diện mạo cộng đồng vùng đệm của Đồng Nai đã thay đổi khá nhiều. Người dân phát triển du lịch cộng đồng, làm homestay, cung cấp các dịch vụ phục vụ du khách. Cơ sở vật chất ở khu vực bên ngoài vùng đệm cũng được cải thiện rõ rệt.
Điều đáng mừng là mối quan hệ giữa vùng đệm và vùng lõi đã được cải thiện. Có lẽ bây giờ người dân không còn phải vào rừng để khai thác tài nguyên như trước, “đâu còn ai đói nữa đâu mà cứ đi phá rừng”. Thay vào đó, họ tham gia các hoạt động dịch vụ sinh thái, nghỉ dưỡng, mua bán sản phẩm địa phương, hỗ trợ hoặc hướng dẫn du khách.
Như vậy, chúng ta đã tạo được sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển. Vùng lõi được bảo vệ, còn cộng đồng bên ngoài cũng được hưởng lợi từ những giá trị của rừng.
Ngoài ra, người dân còn có thể tham gia những mô hình sinh kế khác. Chẳng hạn, sắp tới có chương trình trồng cây dược liệu dưới tán rừng. Nhiều cộng đồng vùng đệm sẵn sàng thuê môi trường rừng để trồng cây thuốc, khai thác lâm sản ngoài gỗ theo quy định tại Nghị định 83/2025.
Theo tôi, nếu đánh giá lợi ích của VQG Cát Tiên thì người được hưởng lợi nhiều nhất vẫn là Đồng Nai và cộng đồng dân cư địa phương. Đó là lợi ích từ nguồn nước, không khí, điều hòa khí hậu và các dịch vụ môi trường.
Hiện nay, Cát Tiên còn có chương trình truyền hình trực tiếp về đời sống hoang dã trong 5 ngày. Qua những hình ảnh phong phú, đẹp và sinh động, đời sống hoang dã ở Cát Tiên được giới thiệu rõ nét hơn, hấp dẫn hơn. Cộng đồng trong nước và thế giới cũng có thêm cơ hội biết đến VQG Cát Tiên.
Tôi nghĩ rằng việc chuyển giao về Đồng Nai, cùng với sự quan tâm, hỗ trợ của lãnh đạo thành phố, sẽ là một đòn bẩy giúp VQG Cát Tiên có thêm cơ hội phát triển.
Cần kết nối hành lang đa dạng sinh học, bảo vệ đàn voi
- Dưới góc độ một nhà nghiên cứu, ông có đề xuất gì để Đồng Nai vừa quản lý, bảo vệ VQG Cát Tiên hiệu quả, vừa kết hợp hài hòa giữa bảo tồn thiên nhiên với phát triển kinh tế, nâng cao chất lượng đời sống người dân?
TS. Vũ Ngọc Long: Theo tôi, Đồng Nai cần căn cứ vào định hướng phát triển trước đây, trong đó chú trọng bảo vệ môi trường tự nhiên và hình thành các hành lang đa dạng sinh học.
Trước hết, phải kết nối VQG Cát Tiên với Khu bảo tồn thiên nhiên - văn hóa Đồng Nai và khu vực phía bên kia sông, thuộc địa bàn Bình Phước trước đây. Các khu vực này cần được kết nối với nhau để hình thành một hành lang đa dạng sinh học.
Việc kết nối đó rất quan trọng đối với bảo tồn động vật hoang dã, đặc biệt là đàn voi. Chúng ta phải bảo vệ sinh cảnh, tạo thêm không gian sống và đường di chuyển cho voi. Bên cạnh đó là bảo vệ Bàu Sấu và cảnh quan đất ngập nước hồ Trị An. Hiện nay, khu vực hồ Trị An cũng có dự án về cảnh quan đất ngập nước Ramsar nhằm bảo vệ hệ sinh thái vùng hồ.
Một vấn đề nữa là phải quan tâm đến cộng đồng dân tộc thiểu số như người Stiêng, người Mạ, người Châu Ro. Đặc biệt, cộng đồng người Châu Ro ở khu vực Thanh Sơn hiện vẫn chưa được quan tâm nhiều. Đồng thời cần có chính sách hỗ trợ những cộng đồng này, đồng thời đưa người dân tham gia vào hoạt động hợp tác quản lý, bảo vệ rừng.
Mấu chốt là phải đầu tư cho vùng đệm, phát triển kinh tế và nâng cao nhận thức cộng đồng. Khi người dân có điều kiện sống tốt hơn, được hưởng lợi từ rừng và tham gia bảo vệ rừng thì chúng ta sẽ bảo vệ tốt hơn những giá trị đa dạng sinh học bên trong vùng lõi.
Đó là những loài có giá trị đặc biệt như các nhóm linh trưởng, bò rừng, nai, voi, cá sấu. Tôi cho rằng khi VQG Cát Tiên về Đồng Nai, địa phương có thêm cơ hội để tập trung phát triển và bảo vệ những giá trị này.
Bảo vệ rừng là bảo vệ nguồn nước sông Đồng Nai
- Trước đây, ông từng là một trong những nhà khoa học kiên quyết phản đối các dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A. Vì sao ông cho rằng những dự án này có thể gây tác động đến hệ sinh thái Cát Tiên?
TS. Vũ Ngọc Long: Các dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A được đề xuất xây dựng từ năm 2009 tại khu vực xã Đồng Nai Thượng trước đây.
Trong các năm 2009, 2011 và 2013, tôi đã cùng một tập thể các nhà khoa học kiên quyết phản đối. Chúng tôi tổ chức hội nghị và phối hợp với UBND tỉnh Đồng Nai lên tiếng về những tác động của các dự án này.
Điều chúng tôi lo ngại là thủy điện sẽ làm hạn chế nguồn nước sông Đồng Nai. Nếu không có đủ nước, toàn bộ cánh đồng ở Cát Tiên, Tà Lài và khu vực hồ Trị An sẽ bị ảnh hưởng nghiêm trọng, thậm chí có nguy cơ thiếu nước.
Khi nguồn nước bị thiếu hụt, những tác động của biến đổi khí hậu cũng sẽ tăng lên rất nhiều.
Phải nhìn nhận tài nguyên nước sông Đồng Nai là tài nguyên liên vùng, có tính liên thông với nhau. Vì vậy, muốn bảo vệ được hệ thống nguồn nước sông Đồng Nai thì phải bảo vệ được rừng. Bởi chỉ có rừng mới giúp chúng ta giữ được nguồn nước.
- Ngoài những đóng góp trong công tác bảo tồn, ông còn được biết đến với việc phát hiện một loài hoa mang tên mình. Đó là loài hoa nào và câu chuyện này gắn với Cát Tiên ra sao?
TS. Vũ Ngọc Long: Đúng rồi, đó là loài Camellia longgy, còn gọi là trà ông Long. Tôi phát hiện loài này ở khu vực Cát Lộc và sau đó đặt tên cho nó.
Điều đặc biệt là thời điểm công bố loài thực vật mới này cũng là lúc các dự án thủy điện Đồng Nai 6 và 6A bị hủy bỏ, không được phép triển khai.
Đến nay, tôi vẫn nhớ đó là một quá trình đấu tranh kéo dài nhiều năm. Từ năm 2009, khi dự án được dự định xây dựng, đến năm 2013, các dự án không được tiếp tục. Đó là một dấu mốc đáng nhớ trong hành trình nghiên cứu và bảo vệ thiên nhiên Cát Tiên.
Xin cảm ơn ông về những chia sẻ sâu sắc và ý nghĩa này.
Vườn quốc gia gần 72.000 ha với hơn 3.300 loài động, thực vật về Đồng Nai
Ngày 27/10, Phó thủ tướng Chính phủ Hồ Quốc Dũng ký Quyết định số 2058/QĐ-TTg về việc chuyển giao VQG Cát Tiên từ Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ NN - MT) về UBND TP. Đồng Nai quản lý.
Theo quyết định, việc bàn giao được thực hiện theo nguyên trạng tổ chức bộ máy, nhân sự, tài nguyên rừng, đất đai, tài sản, tài chính, tài liệu cùng các quyền và nghĩa vụ liên quan.
UBND TP. Đồng Nai có trách nhiệm tiếp nhận, quản lý VQG Cát Tiên theo quy định pháp luật; đồng thời phối hợp với UBND tỉnh Lâm Đồng quản lý thống nhất toàn bộ diện tích, ranh giới vườn, kể cả phần nằm trên địa giới hành chính tỉnh Lâm Đồng, trong thời gian chờ cấp có thẩm quyền quyết định điều chỉnh địa giới hành chính.
VQG Cát Tiên có diện tích gần 72.000 ha, với địa hình đa dạng gồm núi, sông, bàu, đầm và nhiều kiểu sinh cảnh rừng đặc trưng Đông Nam Bộ. Nơi đây có hơn 1.700 loài động vật và hơn 1.600 loài thực vật, trong đó có nhiều loài quý hiếm như bò tót, voi, chà vá chân đen, vượn đen má vàng, gõ đỏ, cẩm lai, giáng hương…