Kính viễn vọng NASA rơi xuống khu vực Đông Nam Á, mối nguy nào đang hiện hữu?
Kính viễn vọng Swift của Cơ quan Hàng không và Vũ trụ Quốc gia Mỹ (NASA) đã đi vào khí quyển Trái Đất lúc 19h39 ngày 4/11 theo giờ Việt Nam, trên vùng trời Bắc Sumatra (Indonesia), khép lại gần 22 năm hoạt động.
Thời điểm này sớm hơn mốc 6/11 trong dự báo ban đầu, nhưng nằm trong khung giờ Lực lượng Không gian Mỹ cập nhật sau đó. Vị trí mảnh vỡ chưa được xác nhận, còn mức rủi ro thương vong 1/2.100 làm dấy lên câu hỏi về an toàn rác vũ trụ.
Kính viễn vọng Swift rơi ở đâu, đã tìm thấy mảnh vỡ chưa?
Theo Lực lượng Không gian Mỹ (USSF), kính viễn vọng Swift đi vào khí quyển Trái Đất tại tọa độ khoảng 3,4 độ vĩ Bắc, 98,6 độ kinh Đông, với vận tốc khoảng 27.166km/h, tương đương Mach 22. Trước đó, USSF dự báo Swift sẽ rơi vào khoảng ngày 6/11. Đến ngày 2/11, thời điểm dự kiến được điều chỉnh về 15h30 ngày 4/11 (giờ Việt Nam), với sai số khoảng 11 giờ. Trên thực tế, Swift đi vào khí quyển lúc 19h39 cùng ngày, muộn hơn dự báo cập nhật khoảng bốn giờ.
Tuy nhiên, tọa độ trên chỉ đánh dấu vị trí Swift đi vào khí quyển, không phải nơi các mảnh vỡ chạm đất. Theo nhật báo Kompas của Indonesia, những bộ phận còn sót lại có thể rơi xuống khu vực từ eo biển Karimata đến tỉnh Nam Kalimantan (Indonesia). Đây chỉ là dự đoán dựa trên đường bay của vệ tinh, còn NASA chưa xác nhận vị trí mảnh vỡ rơi xuống.
Các video được ghi lại tại Bắc Sumatra (Indonesia) và hai bang Pahang, Johor của Malaysia cho thấy một vệt sáng di chuyển nhanh về phía đông nam, song tính xác thực của toàn bộ hình ảnh chưa được kiểm chứng độc lập. Trả lời báo New Straits Times, tiến sĩ Muhammad Hanafi Azami, giảng viên ngành hàng không vũ trụ tại Đại học Hồi giáo Quốc tế Malaysia, nhận định các vệt sáng xuất hiện trong khoảng 19h35 - 19h45 ngày 4/11 (giờ Việt Nam), trùng với thời điểm Swift đi vào khí quyển. Vì vậy, ông cho rằng đây nhiều khả năng là hiện tượng vệ tinh rơi, thay vì sao băng thuộc mưa sao băng Nam Taurid.
Hiện chưa rõ bao nhiêu phần của Swift còn nguyên vẹn sau khi đi vào khí quyển. Theo ước tính cá nhân của ông Hanafi, khoảng 150 - 400 kg vật liệu trong tổng khối lượng 1.452 kg của vệ tinh có thể không cháy hết, phần lớn nhiều khả năng rơi xuống biển. Trong khi đó, kỹ sư hàng không Dean Sladen cho rằng chỉ một số mảnh vỡ nhỏ có thể chạm tới mặt đất. Tính đến ngày 6/11, NASA chưa ghi nhận thiệt hại hay thương vong liên quan đến vụ việc. Reuters cũng cho biết chưa xác định được vị trí mảnh vỡ rơi xuống, cũng như khoảng cách từ đó đến Medan, thành phố có khoảng 2,5 triệu dân ở Bắc Sumatra.
Rủi ro 1/2.100 cao gần gấp năm lần ngưỡng an toàn
Theo thông báo ngày 2/11 của NASA, xác suất mảnh vỡ Swift gây thương vong cho người trên mặt đất được ước tính khoảng 1/2.100. Do vệ tinh hoạt động trên quỹ đạo nghiêng 20,6 độ so với xích đạo, khu vực có khả năng chịu ảnh hưởng trải dài từ 20,6 độ vĩ Bắc đến 20,6 độ vĩ Nam. Dải này bao gồm nhiều vùng đông dân cư tại châu Phi, Ấn Độ, Đông Nam Á, miền bắc Australia và Mỹ Latinh, khiến việc xác định chính xác thời điểm và vị trí vệ tinh rơi trở nên đặc biệt quan trọng.
Tiêu chuẩn hiện hành của NASA và bộ quy tắc giảm thiểu rác vũ trụ của chính phủ Mỹ cập nhật năm 2019 đều yêu cầu rủi ro thương vong từ một vụ rơi không kiểm soát dưới 1/10.000. Mức của Swift cao gần gấp năm lần. Trả lời Jalopnik, đại diện NASA Alise Fisher chỉ cho biết trước khi phóng năm 2004, cơ quan đã xác định mức rủi ro phù hợp yêu cầu sứ mệnh theo chính sách cho phép. Swift không có động cơ đẩy, nên ngay từ đầu đã không thể tự lái xuống một vùng biển hẻo lánh.
Theo Sladen, thân Swift chủ yếu là nhôm và linh kiện điện tử, vốn tan rất sớm. Nhà khoa học trưởng tại NASA của sứ mệnh Brad Cenko lưu ý vài chi tiết bằng vonfram, kim loại đặc hơn chì, cùng một số bộ phận gương có thể chịu được nhiệt.
Rủi ro từ một vệ tinh là thấp, song tổng số vụ rơi đang tăng. Báo cáo Môi trường Vũ trụ 2026 của Cơ quan Vũ trụ Châu Âu (ESA) ghi nhận mỗi ngày có hơn ba vật thể nguyên vẹn rơi trở lại khí quyển, trong khi khoảng mười vật thể mới được phóng lên. Báo cáo lần đầu bổ sung chỉ số rủi ro thương vong trên mặt đất, và chỉ số này đang đi lên.
Indonesia từng chứng kiến những vụ rơi khó dự đoán tương tự. Giáo sư Thomas Djamaluddin thuộc Cơ quan Nghiên cứu và Đổi mới Quốc gia Indonesia (BRIN) nhắc lại sự kiện năm 2003, khi một mảnh tên lửa Trung Quốc rơi xuống tỉnh Bengkulu, dù trước đó được dự báo sẽ rơi ở bán đảo Arab. Theo ông, các nhà khoa học có thể theo dõi quỹ đạo của vật thể nhưng rất khó xác định chính xác nơi mảnh vỡ chạm đất. Kỹ sư Dean Sladen cho biết trong gần 70 năm chinh phục không gian, chưa ghi nhận trường hợp nào thiệt mạng do rác vũ trụ rơi xuống. Tuy nhiên, nguy cơ gây thiệt hại vẫn hiện hữu. Tháng 3/2024, một mảnh kim loại nặng khoảng 0,7 kg từ bộ phận chứa pin thải bỏ của Trạm Vũ trụ Quốc tế (ISS) đã xuyên thủng mái một ngôi nhà tại bang Florida, Mỹ.
Swift khép lại 22 năm săn tia gamma, Hubble đối mặt bài toán tương tự
Swift được phóng ngày 20/11/2004 với tuổi thọ thiết kế chỉ hai năm, nhưng cuối cùng hoạt động gần 22 năm, lâu gấp 11 lần dự kiến. Điểm nổi bật của kính viễn vọng này là khả năng nhanh chóng phát hiện và theo dõi các chớp gamma, một trong những hiện tượng bùng nổ năng lượng mạnh nhất vũ trụ. Khi phát hiện tín hiệu, Swift có thể tự xoay về phía nguồn phát trong khoảng một phút và gửi cảnh báo cho các đài quan sát khác. Theo NASA, trong suốt thời gian hoạt động, Swift đã ghi nhận hơn 2.000 chớp gamma, nghiên cứu hơn 1.400 siêu tân tinh và đóng góp vào hơn 7.000 công trình khoa học. Năm 2022, kính viễn vọng này còn tham gia quan sát GRB 221009A, chớp gamma được mệnh danh là sáng nhất từng ghi nhận.
Tuy nhiên, Swift ngày càng mất độ cao do hoạt động mạnh của Mặt Trời khiến tầng khí quyển trên của Trái Đất giãn nở, làm tăng lực cản đối với vệ tinh. Để kéo dài tuổi thọ sứ mệnh, NASA lên kế hoạch đưa một tàu robot tiếp cận và nâng Swift lên quỹ đạo cao hơn. Công ty Katalyst Space Technologies được trao hợp đồng trị giá 30 triệu USD để phát triển tàu LINK phục vụ nhiệm vụ này, với thời gian chế tạo chỉ chín tháng.
LINK được phóng ngày 3/7/2026 nhưng sớm gặp trục trặc. Sự cố nguồn điện khiến hai trong ba bánh đà điều hướng ngừng hoạt động, trong khi một van bị lỗi làm con tàu quay mất kiểm soát. Dù các kỹ sư sau đó khôi phục được khả năng điều khiển, LINK không còn đủ điều kiện để tiếp cận Swift. NASA chính thức hủy kế hoạch nâng quỹ đạo ngày 19/8. Tàu robot cuối cùng cạn nhiên liệu và đi vào khí quyển Trái Đất ngày 25/9, khép lại nỗ lực kéo dài tuổi thọ cho Swift.
Sau khi kế hoạch nâng quỹ đạo thất bại, Swift tiếp tục hoạt động từ cuối tháng 8. Tuy nhiên, đến ngày 20/10, khi chỉ còn cách Trái Đất khoảng 275 km, kính viễn vọng không thể duy trì hướng quan sát ổn định do lực cản khí quyển ngày càng lớn. Nhóm điều khiển tại Đại học Penn State đã gửi lệnh kết thúc hoạt động và NASA chính thức khép lại sứ mệnh vào ngày 23/10. John Nousek, người từng phụ trách nhóm vận hành Swift, ví sự kiện này với quy luật khó tránh khỏi của các vệ tinh quỹ đạo thấp: “Thứ gì bay lên rồi cũng phải rơi xuống”.
Sự kết thúc của Swift cũng đặt ra bài toán tương tự đối với kính viễn vọng Hubble. Ngày 29/10, NASA đề nghị các doanh nghiệp cung cấp thông tin về những phương án nâng quỹ đạo Hubble lên độ cao ít nhất 600 km, thực hiện bảo dưỡng hoặc đưa kính viễn vọng trở lại khí quyển có kiểm soát. Hạn phản hồi là ngày 30/11, song đây mới là bước khảo sát khả năng thực hiện, chưa phải thông báo mời thầu. NASA dự báo Hubble có thể rơi xuống Trái Đất trong giai đoạn 2033 - 2034, vì vậy một sứ mệnh can thiệp cần được phóng trước năm 2032. So với Swift, Hubble có nhiều thời gian chuẩn bị hơn và còn được trang bị sẵn cơ cấu hỗ trợ tàu vũ trụ tiếp cận và kết nối, được lắp đặt trong chuyến bảo dưỡng cuối cùng năm 2009.
