Tắt app, 3,9 tỉ đồng Grab bồi hoàn, và bài toán giám sát: Tiền hay công nghệ?

Trên thực tế, từ những bức xúc của giới tài xế công nghệ, vốn được Grab gọi là “đối tác”, dẫn tới việc kêu gọi nhau tắt app trong hai ngày 12 và 13/9/2026, thuật toán được xem là một trong những nguồn cơn dẫn đến các thắc mắc, bức xúc, thậm chí tranh chấp trong dư luận.

3,9 tỉ đồng Grab bồi hoàn: Lỗi thuật toán

Ở mục (3) trong bản tin đăng trên website vcc.gov.vn của UBCTQG, những con số đã được nêu ra như một hệ quả của việc “bị ảnh hưởng phát sinh do biến động cung – cầu tại một số thời điểm”, hoặc “lỗi thuật toán khiến mức phí vượt thiết lập của hệ thống”.

Đó là khoảng 0,13% số chuyến xe trong giai đoạn từ năm 2024 đến nay có mức khấu trừ vượt mức 35% tính trên doanh thu chia sẻ với đối tác tài xế (tương đương 28,76% trên tổng giá trị hành khách thanh toán đối với GrabCar và 28,28% trên tổng giá trị hành khách thanh toán đối với GrabBike). Do đó, Grab sẽ triển khai bồi hoàn với tổng số tiền dự kiến khoảng 3,9 tỉ đồng.

Như vậy có thể thấy, số tiền 3,9 tỉ đồng chỉ là hệ quả của một vấn đề khác: hệ thống có thể đã xử lý sai (hoặc được xác định là đã xử lý sai). Thuật toán xảy ra lỗi, nhưng phải đến khi tài xế phản ứng dữ dội, Grab mới rà soát và phát hiện. Ở đây có hai cách hiểu: Một là Grab không biết đến sai sót đó và chỉ đến khi tài xế phản ứng, kiểm tra lại mới nhận thấy. Hai là Grab không thường xuyên rà soát, giám sát chính hệ thống công nghệ nội bộ của mình để kịp thời phát hiện và chấn chỉnh sai sót.

Chính vì thế, khi phát hiện và tiến hành bồi hoàn, khoảng thời gian “hồi tố” được tính từ năm 2024 đến nay, đối với các chuyến xe có mức khấu trừ vượt 35%.

Một câu hỏi đặt ra: Nếu ngay cả Grab còn không hay biết về lỗi phát sinh (trong trường hợp thực sự không hay biết), thì làm sao tài xế có thể biết, phát hiện hay am tường vấn đề? Phần lớn tài xế chỉ có thể cảm nhận hoặc so sánh: Trước đây chạy một cuốc xe với quãng đường và cước phí như vậy thì nhận được bao nhiêu tiền, nay cũng chạy cuốc có khoảng cách tương đương, cước phí bằng hoặc cao hơn nhưng số tiền thực nhận lại thấp hơn nhiều. Điều này dẫn tới tình trạng tài xế phải è cổ, đội nắng dầm mưa chạy khách mà thu nhập vẫn giảm.

Thuật toán đang chi phối những gì?

Trong cao trào bức xúc của giới tài xế Grab vào trung tuần tháng 9/2026, trao đổi với phóng viên Một Thế Giới, PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội (SocialLife), đã chỉ ra nhiều bất cập trong việc vận hành app Grab liên quan đến thuật toán, gây bất lợi cho giới tài xế.

Ông Lộc cho rằng, các quyết định về những vấn đề như giá cước và mức chiết khấu; cách phân chia cuốc xe; các mức phạt và điều kiện duy trì hoạt động trên nền tảng; việc phân bổ cuốc và điều hướng hoạt động của tài xế chủ yếu được thực thi thông qua thuật toán. Trong trường hợp này, thuật toán có thể chi phối tài xế một cách lạnh lùng, trong khi người lao động không có nhiều khả năng can thiệp hay thương lượng.

Một biểu hiện khác là thuật toán có xu hướng ưu tiên những tài xế hoạt động toàn thời gian hoặc chạy nhiều giờ. Trong khi đó, những người chạy bán thời gian, kết hợp công việc khác với chạy Grab, thường khó có đủ cuốc. Điều này làm thay đổi hoàn toàn bản chất ban đầu của app Grab là một mô hình kinh tế chia sẻ, đồng thời ảnh hưởng trực tiếp đến cơ hội kiếm tiền của người lao động.

Nguy cơ bất công bằng khi thuật toán vận hành trong một môi trường thiếu minh bạch

Bản thân PGS.TS Nguyễn Đức Lộc, tác giả của công trình nghiên cứu chuyên sâu về tài xế xe công nghệ, cũng chưa có điều kiện tiếp cận, tìm hiểu thuật toán của Grab. Từ ông Lộc đến hàng chục nghìn tài xế “đối tác” của Grab, cũng như hàng triệu khách hàng của ứng dụng gọi xe này, đều không biết bên trong thuật toán của nền tảng hoạt động như thế nào.

Họ chỉ có thể nhìn thấy những biểu hiện bên ngoài: Tài xế này khó kiếm cuốc dù đứng cách khách đặt xe qua app Grab chỉ vài mét, trong khi tài xế khác “cày cuốc” 12-16 giờ mỗi ngày liên tiếp được “nổ” cuốc xe.

Một điều nữa có thể dễ dàng hình dung: thuật toán có khả năng được thiết kế theo hướng có lợi hơn cho nền tảng, cho Grab. Thực ra, ngay ở điểm này cũng đã có dấu hiệu thể hiện qua con số 3,9 tỉ đồng bồi hoàn do nền tảng khấu trừ vượt mức 35%. Hiểu nôm na là Grab đã thu quá mức cho phép. Nếu xem đây là lỗi thuật toán thì rõ ràng sai sót này đã đem lại lợi ích cho Grab và gây thiệt hại cho tài xế.

Nhìn từ góc độ công bằng, lỗi thuật toán trên app Grab trong thời gian qua đã đẩy quyền lợi tài xế về phía bất lợi rất xa so với quyền lợi của nền tảng. Ngay cả khi thuật toán chỉ quan tâm đến mức độ hài lòng của khách hàng mà không tính đến hoàn cảnh của tài xế, cơ chế phân bổ cuốc xe cũng có nguy cơ tạo ra sự bất bình đẳng.

“

Có thể thấy, “lỗi thuật toán” là cách nói từ phía nền tảng. Còn nhìn từ phía tài xế và suy xét dưới góc độ dư luận xã hội, vấn đề lớn hơn là sự minh bạch trong cách thiết kế và vận hành thuật toán, dẫn đến bất bình đẳng, thiếu công bằng và khiến giới tài xế phản ứng dữ dội.

Bản chất vấn đề nằm ở công nghệ hay là tiền?

Trong vụ việc Grab với những thông tin vừa được UBCTQG công bố, có thể thấy cho đến nay, phía tài xế hoàn toàn “nắm đằng lưỡi”. Cụ thể, nền tảng nắm quyền thiết kế, điều chỉnh và vận hành thuật toán, trong khi tài xế không có khả năng tiếp cận những thông tin tương ứng.

Tài xế biết mình nhận được bao nhiêu tiền, nhưng không biết vì sao mình được phân bổ từng ấy cuốc, vì sao cơ hội kiếm tiền thay đổi và thuật toán đang đánh giá mình theo những tiêu chí nào.

Chính vì thế, ba vấn đề trở nên nổi cộm trong thời gian qua.

Thứ nhất, quyền quyết định nằm ở nền tảng. Nền tảng quyết định các tiêu chí quản lý chất lượng dịch vụ, phân bổ cuốc, mức chiết khấu, cách phân chia thu nhập và chế tài. Thuật toán là công cụ thực thi những quyết định đó.

Thứ hai, tài xế không nắm được cơ chế tạo ra kết quả. Họ có thể biết mình nhận được bao nhiêu tiền, được bao nhiêu cuốc, bị khấu trừ bao nhiêu, nhưng không biết vì sao hệ thống phân bổ như vậy, yếu tố nào khiến họ được ưu tiên hoặc bị hạn chế cơ hội, công thức chia tiền ra sao, hay vì sao thu nhập giảm dù vẫn chạy từng ấy giờ, cuốc xe và quãng đường.

Thứ ba, sự thiếu thông tin về thuật toán làm suy yếu khả năng phản biện của tài xế. Khi không biết thuật toán vận hành theo tiêu chí nào, họ khó xác định một quyết định bất lợi xuất phát từ quy luật phân bổ, đánh giá chất lượng dịch vụ hay một thay đổi trong chính sách của nền tảng.

Nền tảng nắm trong tay thuật toán, có thể điều chỉnh định kỳ hoặc bất cứ lúc nào. Nhưng câu hỏi đặt ra: Ai có thể, có quyền kiểm tra những thay đổi đó để bảo đảm thuật toán vẫn công bằng cho các bên, chứ không bị điều chỉnh theo hướng ngày càng có lợi cho nền tảng?

Chính vì thế, khi UBCTQG đặt ra vấn đề “tiếp tục theo dõi, đánh giá việc thực hiện các giải pháp, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh trên thị trường”, một câu hỏi lập tức được đặt ra: Chỉ theo dõi, đánh giá những cam kết hiện tại hay phải giám sát cả những vấn đề có thể phát sinh, gây mất công bằng, ảnh hưởng tiêu cực đến đời sống của hàng trăm nghìn tài xế và dẫn tới những phản ứng dữ dội trong dư luận xã hội trong tương lai?

Giám sát thuật toán: Tâm điểm là những gì?

Cho tới thời điểm này, việc giám sát thuật toán của một app thương mại có thể là vấn đề mới được đặt ra ở Việt Nam. Nhưng trong xu hướng phát triển của kinh tế số, kinh tế ứng dụng, đây là bài toán cần được giải quyết bằng một hành lang pháp lý rõ ràng, bài bản và đủ sức thuyết phục.

Trước hết, khi xảy ra vụ việc gây tranh chấp, dẫn đến dư luận phản ứng mạnh mẽ, thậm chí kiện tụng, việc giám sát thuật toán cần bắt đầu từ các tiêu chí được thiết kế và sử dụng để phân bổ cuốc xe, đánh giá tài xế, điều hướng hoạt động, tính chiết khấu và áp dụng chế tài.

Tiếp đó, mỗi lần điều chỉnh, thay đổi thuật toán cần có cơ chế ràng buộc để nền tảng báo cáo với cơ quan chức năng, đặc biệt khi những thay đổi đó liên quan trực tiếp đến quyền lợi của tài xế và khách hàng. Phía tài xế cũng phải được thông báo và giải thích rõ ràng về những điều chỉnh này.

Ngoài ra, việc giám sát có thể được thực hiện thông qua hoạt động kiểm tra thực tế của cơ quan quản lý, cũng như thông qua các tổ chức, nghiệp đoàn đại diện cho phía tài xế. Các tổ chức này có điều kiện hơn trong việc tìm hiểu, đánh giá thuật toán và những thay đổi từ phía nền tảng, từ đó có thể đưa ra yêu cầu giải trình và khiếu nại.

Thẩm Hồng Thụy