Hai năm miền Tây không có thêm doanh nghiệp lớn: Điều gì đang xảy ra?
Thiếu doanh nghiệp đầu đàn, liên kết chuỗi giá trị chưa chặt, chi phí logistics cao khiến ĐBSCL chưa chuyển hóa hiệu quả lợi thế sản xuất thành động lực tăng trưởng bền vững.
Tại hội nghị gặp gỡ giữa lãnh đạo Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), chính quyền địa phương với doanh nghiệp đầu ngành Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) và Đông Nam Bộ, diễn ra mới đây tại TP.Cần Thơ, ông Nguyễn Phương Lam, Giám đốc VCCI chi nhánh ĐBSCL, cho biết: Danh sách 30 doanh nghiệp đầu ngành được đề cập tại hội nghị không có thêm doanh nghiệp nào trong hai năm qua. Ông cho rằng đây là điều “rất buồn” đối với sự phát triển kinh tế của vùng, bởi không có doanh nghiệp lớn dẫn dắt thì khó tạo ra đột phá.
Xung quanh vấn đề trên, phóng viên tạp chí Một Thế Giới đã phỏng vấn TS. Trần Hữu Hiệp, chuyên gia kinh tế vùng ĐBSCL.
- Thưa TS, hai năm qua, danh sách 30 doanh nghiệp đầu ngành Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) không có thêm doanh nghiệp nào. Điều gì đang xảy ra với cộng đồng doanh nghiệp miền Tây?
- TS. Trần Hữu Hiệp: Đáng lo không chỉ là danh sách 30 doanh nghiệp đầu ngành không có thêm thành viên mới, mà là phía sau con số đó đang bộc lộ một điểm nghẽn mang tính cơ cấu của kinh tế ĐBSCL.
Kinh tế vùng có nhiều tiềm năng, thế mạnh về nông nghiệp, thủy sản, trái cây, có sản lượng hàng hóa lớn và thị trường xuất khẩu đến nhiều quốc gia và vùng lãnh thổ trên thế giới, nhưng lại thiếu những doanh nghiệp tầm vóc để tổ chức sản xuất, dẫn dắt thị trường và nâng cấp chuỗi giá trị.
Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 của VCCI và Trường Chính sách công và Quản lí Fulbright cho thấy, giai đoạn 2015-2025, tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp của vùng thuộc nhóm thấp nhất cả nước. Cơ cấu doanh nghiệp cũng cho thấy sự mất cân đối rõ rệt: doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm 87,8%, doanh nghiệp nhỏ 9,5%, doanh nghiệp vừa 1,8% và doanh nghiệp lớn chỉ 0,9%.
Đáng chú ý nhất là khoảng trống ở tầng doanh nghiệp vừa - lực lượng có vai trò tích lũy vốn, công nghệ, quản trị để phát triển thành doanh nghiệp lớn.
Quy mô nhỏ không chỉ làm hạn chế khả năng đầu tư mà còn khiến doanh nghiệp khó tiếp cận công nghệ, nhân lực chất lượng cao, tín dụng và thị trường lớn. Năng suất thấp, giá trị gia tăng thấp dẫn đến lợi nhuận thấp. Lợi nhuận thấp tất yếu tích lũy và tái đầu tư hạn chế. Đây là vòng lặp cần lối thoát.
Thu hút thêm các tập đoàn mới là cần, nhưng tạo điều kiện để doanh nghiệp đang hoạt động lớn lên, nâng cấp năng lực quản trị, công nghệ và sức cạnh tranh cũng rất quan trọng. Một nền kinh tế muốn có doanh nghiệp đầu đàn trước hết phải có một mạng lưới kết nối.
Với một vùng kinh tế có thế mạnh về lúa gạo, thủy sản, trái cây và nhiều mặt hàng nông sản xuất khẩu, nhưng những lợi thế ấy lại chưa được chuyển hóa tương xứng thành năng lực của cộng đồng doanh nghiệp.
TS. Trần Hữu Hiệp
- ĐBSCL có thế mạnh về lúa gạo, thủy sản và trái cây, nhưng doanh nghiệp nông nghiệp chỉ chiếm chưa tới 5% tổng số doanh nghiệp, trong khi nông nghiệp đóng góp hơn 30% GRDP. Đâu là điểm nghẽn khiến doanh nghiệp khó phát triển chế biến sâu và làm chủ chuỗi giá trị?
- TS. Trần Hữu Hiệp: Đây là nghịch lí. Vùng này làm ra nhiều nông sản, nhưng chưa giữ lại tương xứng giá trị từ những sản phẩm do mình tạo ra. Chúng ta có lúa gạo, thủy sản, trái cây với sản lượng lớn, nhiều mặt hàng đã tham gia sâu vào thị trường xuất khẩu.
Tuy nhiên, không ít ngành hàng, giá trị gia tăng thấp và thiếu chế biến sâu, các khâu bảo quản, hậu cần logistics, xây dựng thương hiệu, phân phối và tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng còn nhiều hạn chế, yếu kém.
Điểm nghẽn đầu tiên nằm ở tổ chức sản xuất. Sản xuất nông nghiệp còn phân tán, quy mô hộ nhỏ, liên kết giữa nông dân, hợp tác xã và doanh nghiệp chưa bền chặt. Khi vùng nguyên liệu không ổn định, chất lượng và quy trình sản xuất thiếu đồng nhất, truy xuất nguồn gốc chưa đáp ứng yêu cầu, doanh nghiệp khó có đủ nguyên liệu đạt chuẩn để đầu tư nhà máy và kí hợp đồng dài hạn. Rủi ro thị trường vì vậy dồn về phía doanh nghiệp, còn người sản xuất cũng khó có đầu ra ổn định.
Điểm nghẽn thứ hai là năng lực đầu tư và làm chủ các khâu giá trị cao. Chế biến sâu, công nghệ bảo quản, nghiên cứu sản phẩm mới, xây dựng thương hiệu và hệ thống phân phối đều cần vốn dài hạn, công nghệ, nhân lực và thị trường. Trong khi đó, phần lớn doanh nghiệp có quy mô nhỏ, năng lực tài chính và quản trị còn hạn chế.
Muốn thay đổi phải chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, tổ chức theo chuỗi giá trị. Doanh nghiệp cần đóng vai trò hạt nhân, liên kết nông dân, hợp tác xã, nhà khoa học và nhà phân phối bằng hợp đồng minh bạch, tiêu chuẩn rõ ràng và cơ chế chia sẻ lợi ích, rủi ro.
- Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 chỉ ra tình trạng khuyết tầng doanh nghiệp vừa. Theo ông, đâu là rào cản cần ưu tiên tháo gỡ để doanh nghiệp vượt qua quy mô nhỏ và phát triển bền vững?
- TS. Trần Hữu Hiệp: Không thể nhìn các rào cản này là những vấn đề riêng lẻ. Doanh nghiệp nhỏ khó tích lũy vốn nên ít khả năng đổi mới công nghệ; công nghệ và quản trị chậm đổi mới khiến năng suất thấp; logistics đắt đỏ tiếp tục bào mòn lợi nhuận.
Khi lợi nhuận không đủ để tái đầu tư, doanh nghiệp càng khó thoát khỏi quy mô nhỏ. Cần xử lí đồng thời các điểm nghẽn về thể chế, hạ tầng, vốn, nhân lực và năng lực liên kết thị trường.
Muốn thay đổi phải chuyển từ tư duy sản xuất nông nghiệp sang tư duy kinh tế nông nghiệp, tổ chức theo chuỗi giá trị
TS. Trần Hữu Hiệp
Việc đầu tư các tuyến cao tốc, rút ngắn thời gian đi lại giữa TP.HCM và Cần Thơ là chuyển biến rất tích cực. Nhưng không thể đồng nhất phát triển giao thông đường bộ với hoàn thiện hệ thống logistics.
ĐBSCL vẫn thiếu các trung tâm logistics có quy mô và dịch vụ phù hợp, kho lạnh, cảng chuyên dùng, kết nối đường thủy, đường bộ, đường biển và dịch vụ vận tải đa phương thức. Quan trọng hơn, các mắt xích từ vùng nguyên liệu, cơ sở chế biến đến cảng xuất khẩu chưa được tổ chức thành một mạng lưới thông suốt.
Ưu tiên trước hết là giảm những chi phí mà doanh nghiệp phải gánh hằng ngày. Các thủ tục hành chính, thời gian xử lí hồ sơ, chi phí tiếp cận đất đai, vốn và thông tin thị trường là những nút thắt cần tháo gỡ. Quy hoạch phải minh bạch, có tính ổn định và khả năng dự báo để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn.
-Muốn thoát khỏi tình trạng thiếu doanh nghiệp đầu đàn, ĐBSCL cần chiến lược phát triển như thế nào trong 3-5 năm tới?
- TS. Trần Hữu Hiệp: Trong 3-5 năm tới, cần đặt phát triển doanh nghiệp vào vị trí trung tâm của quá trình tái cơ cấu kinh tế ĐBSCL. Không thể tiếp tục dựa chủ yếu vào mở rộng sản lượng và khai thác lợi thế tài nguyên. Động lực tăng trưởng mới phải đến từ năng suất, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chất lượng nguồn nhân lực và năng lực tổ chức thị trường.
Về phía chính quyền, điều quan trọng nhất là kiến tạo môi trường đầu tư kinh doanh ổn định, minh bạch và có thể dự báo; giảm chi phí tuân thủ, cải thiện khả năng tiếp cận đất đai, tín dụng, hạ tầng và dữ liệu thị trường.
Về phía doanh nghiệp, cần chuyển từ tư duy kinh doanh đơn lẻ sang hợp tác theo chuỗi và theo cụm ngành. Doanh nghiệp có tiềm lực phải mạnh dạn đầu tư vào công nghệ, quản trị, thương hiệu và thị trường; doanh nghiệp nhỏ cần chủ động tham gia mạng lưới cung ứng để nâng chuẩn hoạt động. Hợp tác xã phải thực sự trở thành tổ chức kinh tế đại diện cho nông dân, có năng lực thương lượng và tổ chức sản xuất.
ĐBSCL không thiếu tiềm năng, cũng không thiếu những doanh nhân tâm huyết. Điều còn thiếu là một hệ sinh thái đủ thuận lợi để họ lớn lên, liên kết và cạnh tranh.
TS. Trần Hữu Hiệp
Cần lượng hóa mục tiêu cho giai đoạn 3-5 năm bằng những chỉ tiêu có thể đo đếm và công khai như số doanh nghiệp chuyển từ nhỏ lên vừa, từ vừa lên lớn; năng suất lao động; mức độ ứng dụng công nghệ; tỉ lệ doanh nghiệp tham gia chuỗi cung ứng; tỉ trọng sản phẩm chế biến sâu; giá trị gia tăng giữ lại tại vùng và khả năng mở rộng thị trường xuất khẩu.
ĐBSCL không thiếu tiềm năng, cũng không thiếu những doanh nhân tâm huyết. Điều còn thiếu là một hệ sinh thái đủ thuận lợi để họ lớn lên, liên kết và cạnh tranh.
Xin cảm ơn ông!
Vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước
Số liệu trong Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 do VCCI phối hợp với Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright (công bố ngày 28/5/2026), chỉ ra rằng từ năm 2023, ĐBSCL trở thành vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Nếu năm 2000, vùng từng chiếm khoảng 22% tổng số doanh nghiệp cả nước thì đến năm 2024, tỷ lệ này chỉ còn khoảng 7%.
Đáng chú ý hơn, xét theo quy mô lao động, năm 2024 doanh nghiệp siêu nhỏ chiếm tới 87,8% tổng số doanh nghiệp trong vùng; doanh nghiệp nhỏ chiếm 9,5%, doanh nghiệp vừa chiếm 1,8% và doanh nghiệp lớn chỉ chiếm 0,9%.
Nói cách khác, miền Tây không phải không có doanh nghiệp. Vấn đề là có quá ít doanh nghiệp đủ sức bước lên một nấc thang cao hơn, mở rộng sản xuất, đầu tư công nghệ, xây dựng thương hiệu và kéo theo những doanh nghiệp khác cùng phát triển. Đây chính là điều khiến bức tranh kinh tế miền Tây có một nốt trầm đáng suy ngẫm.
Báo cáo cũng cho biết năng suất lao động của ĐBSCL năm 2024 chỉ đạt khoảng 133 triệu đồng/lao động/năm, thuộc nhóm thấp nhất cả nước. Tỷ lệ lao động qua đào tạo chỉ đạt 16,3%, thấp hơn đáng kể so với mức 23,9% của Đông Nam Bộ.
Trong giai đoạn 2015–2025, ĐBSCL có tốc độ tăng trưởng doanh nghiệp thấp nhất cả nước. Chất lượng doanh nghiệp cũng đáng lo ngại. Phân loại theo quy mô vốn, đến năm 2024, doanh nghiệp siêu nhỏ ở ĐBSCL chiếm tới 42%, mức cao nhất cả nước; tỷ trọng doanh nghiệp lớn cũng thuộc nhóm thấp nhất cả nước.
Tiến sĩ Vũ Thành Tự Anh, Trưởng nhóm nghiên cứu Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025, từng nhấn mạnh đột phá của vùng đến năm 2030 không nằm ở việc cố gắng sản xuất nhiều lúa gạo, cá hay trái cây hơn, mà ở khả năng hình thành một hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp đổi mới sáng tạo, kết nối nông nghiệp với chế biến, logistics, tài chính và công nghệ.
Vấn đề của ĐBSCL là thiếu năng lực tích lũy, thiếu tầng doanh nghiệp vừa, thiếu doanh nghiệp đầu chuỗi và thiếu cơ chế giúp doanh nghiệp nhỏ chuyển bậc quy mô…