Các liên hoan phim có vai trò gì trong kỉ nguyên internet?
Khi phim ảnh có thể vượt biên giới chỉ bằng một cú nhấp chuột, các nền tảng trực tuyến trở thành kênh phát hành toàn cầu, vai trò của các liên hoan phim quốc tế đứng trước nhiều câu hỏi.
Tuy nhiên, từ hành trình đưa điện ảnh Trung Quốc ra thế giới của Trương Nghệ Mưu đến những mô hình kết nối đầu tư, sáng tạo mới, liên hoan phim vẫn có lí do để tồn tại. Vấn đề là chúng phải tìm lại vị trí của mình trong một thế giới điện ảnh đang thay đổi.
Các liên hoan phim vốn là diễn đàn kết nối điện ảnh toàn cầu
Năm 1991, bộ phim Đèn lồng đỏ treo cao (Đại Hồng Đăng Lung Cao Cao Quải) của đạo diễn Trương Nghệ Mưu ra mắt tại Liên hoan phim quốc tế Venice lần thứ 48 và giành giải Sư tử bạc. 35 năm sau, phiên bản phục chế 4K của tác phẩm tiếp tục trở lại các rạp chiếu Bắc Mỹ. Hành trình ấy không chỉ cho thấy sức sống của một bộ phim mà còn phản ánh vai trò lâu dài của các liên hoan phim trong việc đưa điện ảnh vượt khỏi biên giới quốc gia.
Tại cuộc đối thoại về các liên hoan phim quốc tế trong khuôn khổ Liên hoan phim Kim Kê Trung Quốc lần thứ 39, Trương Nghệ Mưu nhắc lại chặng đường quốc tế của tác phẩm. Ông nhớ rằng vào thời điểm đó, giới điện ảnh quốc tế dành sự tò mò đặc biệt cho thế hệ đạo diễn Trung Quốc mới. Những sân chơi như Venice đã tạo ra một kênh quan trọng để các tác phẩm của họ được giới thiệu và tiếp cận khán giả toàn cầu.
Sau nhiều thập niên, đạo diễn Trung Quốc vẫn đánh giá liên hoan phim quốc tế là một nền tảng lưu thông và giao lưu quan trọng, đặc biệt đối với những nhà làm phim trẻ đang tìm kiếm cơ hội bước ra thế giới.
Nhìn rộng hơn, sự hình thành và phát triển của các liên hoan phim gắn liền với một thực tế: thị trường điện ảnh thương mại không dành cơ hội ngang nhau cho mọi tác phẩm. Trong một hệ thống mà lợi nhuận thường quyết định khả năng phát hành, những bộ phim độc lập, phim nghệ thuật hoặc tác phẩm đến từ các nền điện ảnh ngoài Hollywood dễ gặp khó khăn khi tìm đường đến khán giả quốc tế.
Cannes, Venice và Berlin vì thế không đơn thuần là nơi trình chiếu phim. Bằng lựa chọn nghệ thuật, hệ thống giải thưởng và sự chú ý của giới phê bình, những liên hoan này tạo ra một con đường khác cho các tác phẩm ít có khả năng cạnh tranh trên thị trường thương mại. Một bộ phim có thể không sở hữu ngân sách quảng bá lớn, không có ngôi sao quốc tế, nhưng vẫn được thế giới biết đến nhờ được lựa chọn vào một chương trình tranh giải danh giá.
Sự trỗi dậy của thế hệ đạo diễn Trung Quốc thứ năm là một ví dụ tiêu biểu. Năm 1988, Cao lương đỏ của Trương Nghệ Mưu giành giải Gấu vàng tại Liên hoan phim Berlin. Sau đó, Cúc Đậu, Thu Cúc đi kiện tiếp tục giúp điện ảnh Trung Quốc thu hút sự chú ý quốc tế. Cùng với Trương Nghệ Mưu, Trần Khải Ca và nhiều đạo diễn Hoa ngữ khác cũng từng bước gia nhập mạng lưới giao lưu điện ảnh toàn cầu thông qua các liên hoan phim.
Ông Lí Nhã Bác, cựu giám đốc điều hành Liên hoan phim quốc tế Hồng Kông, nhắc lại rằng trong thập niên 1980, chính những sự kiện điện ảnh này đã giúp Trương Nghệ Mưu, Trần Khải Ca, Hầu Hiếu Hiền và nhiều nhà làm phim có cơ hội gặp gỡ, trao đổi, thiết lập quan hệ nghề nghiệp.
Như vậy, giá trị của liên hoan phim không chỉ nằm ở việc đưa một bộ phim đến với công chúng, mà còn ở khả năng tạo ra những cuộc gặp gỡ có thể định hình cả một thế hệ sáng tạo.
Liên hoan phim không chỉ là nơi trao giải
Cùng với sự phát triển của ngành công nghiệp điện ảnh, chức năng của các liên hoan phim ngày càng mở rộng. Nếu trước đây, trọng tâm chủ yếu là trình chiếu, tranh giải và đánh giá nghệ thuật, thì ngày nay, nhiều sự kiện đã trở thành những hệ sinh thái kết nối sản xuất, đầu tư, đào tạo và phát hành.
Bên cạnh các chương trình tranh giải, liên hoan phim tổ chức những hoạt động giới thiệu dự án, tìm kiếm nhà đầu tư, phát triển tài năng và kết nối các đối tác quốc tế. Đối với một đạo diễn trẻ, tham dự liên hoan phim không còn đơn giản là cơ hội đưa tác phẩm lên màn ảnh lớn. Đó còn có thể là dịp tìm kiếm nguồn vốn cho dự án tiếp theo, gặp gỡ nhà sản xuất, tìm nhà phân phối hoặc thiết lập quan hệ hợp tác xuyên biên giới.
Ông Thái Thiệu Dũng, Giám đốc điều hành Liên hoan phim quốc tế Singapore, cho biết quy mô ngành điện ảnh Singapore còn hạn chế, khiến các nhà làm phim nước này phải suy nghĩ về sáng tạo trong mối liên hệ với thị trường quốc tế rộng lớn hơn. Vì vậy, Singapore từng triển khai những hình thức hỗ trợ như tài trợ chi phí đi lại để khuyến khích các nhà làm phim tham dự liên hoan phim nước ngoài, qua đó mở rộng mạng lưới quan hệ chuyên môn.
Đây là một điểm đáng chú ý, bởi với những nền điện ảnh có quy mô nhỏ, liên hoan phim quốc tế không chỉ là nơi tìm kiếm danh tiếng mà còn là một phần của hạ tầng phát triển ngành. Những kết nối được hình thành tại đây có thể quyết định một dự án có được sản xuất hay không, một bộ phim có tìm được nhà phát hành hay có cơ hội tiếp cận thị trường mới hay không.
Chức năng thương mại của các liên hoan phim cũng đang được đẩy mạnh. Năm nay, Liên hoan phim quốc tế Toronto chính thức giới thiệu thị trường điện ảnh TIFF The Market. Theo thông tin được The New York Times đề cập, sáng kiến này hướng đến việc tăng cường kết nối giữa nhà sản xuất, nhà phân phối và nhà đầu tư, đồng thời mở thêm không gian phát triển cho chính liên hoan phim.
Một diễn biến khác cho thấy ảnh hưởng của các liên hoan phim đã vượt khỏi phạm vi tổ chức sự kiện. Tháng 5 vừa qua, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ công bố điều chỉnh quy định tham gia hạng mục Phim quốc tế xuất sắc tại Oscar lần thứ 99. Bên cạnh cơ chế tuyển chọn và gửi phim chính thức từ các quốc gia, vùng lãnh thổ, những phim không nói tiếng Anh giành một số giải thưởng được chỉ định tại sáu liên hoan phim quốc tế gồm Cannes, Venice, Berlin, Busan, Sundance và Toronto cũng có thể nộp hồ sơ tranh giải.
Quy định này cho thấy các liên hoan phim ngày càng có tiếng nói trong việc xác lập vị thế quốc tế của một tác phẩm. Một giải thưởng tại liên hoan phim lớn không chỉ mang ý nghĩa tôn vinh nghệ thuật mà còn có thể mở ra cơ hội tiếp cận một trong những giải thưởng điện ảnh có sức ảnh hưởng nhất thế giới.
Internet buộc liên hoan phim phải thay đổi
Trong nhiều thập niên, liên hoan phim giữ vai trò như một cánh cửa đưa điện ảnh quốc gia bước vào không gian toàn cầu. Nhưng cánh cửa ấy hiện không còn là con đường duy nhất.
Sự phát triển của các nền tảng phát trực tuyến đã thay đổi căn bản phương thức phát hành và thưởng thức phim. Một tác phẩm có thể được phát hành đồng thời tại nhiều quốc gia mà không cần trải qua hành trình dài từ liên hoan phim đến các nhà phân phối rồi mới đến rạp chiếu. Mạng xã hội cũng tạo điều kiện để những bộ phim ít kinh phí tiếp cận cộng đồng khán giả riêng, thậm chí trở thành hiện tượng mà không cần giành giải thưởng tại một sự kiện lớn.
Internet làm giảm đáng kể rào cản tiếp cận, nhưng không đồng nghĩa mọi bộ phim đều có cơ hội được nhìn thấy như nhau. Trong không gian trực tuyến, hàng triệu nội dung cạnh tranh sự chú ý. Thuật toán có thể đưa một tác phẩm đến đúng nhóm khán giả, nhưng cũng có thể khiến những bộ phim giàu giá trị nghệ thuật bị chìm giữa dòng nội dung được tối ưu hóa cho lượt xem và tương tác.
Ở khía cạnh này, liên hoan phim vẫn sở hữu một lợi thế riêng: khả năng tuyển chọn và tạo ra sự chú ý có chủ đích. Thay vì để tác phẩm hoàn toàn phụ thuộc vào thuật toán, các nhà tuyển chọn, giám khảo và giới phê bình có thể đặt bộ phim vào một bối cảnh văn hóa, nghệ thuật cụ thể, giúp khán giả hiểu vì sao tác phẩm đáng được quan tâm.
Dẫu vậy, chính quyền lực tuyển chọn ấy cũng tạo ra những tranh luận. Khi một số liên hoan phim lớn ngày càng có ảnh hưởng đến danh tiếng, khả năng phát hành và cơ hội tranh giải của tác phẩm, hệ thống này có nguy cơ hình thành một thứ quyền lực văn hóa khép kín. Những thị hiếu, tiêu chuẩn thẩm mỹ và ưu tiên của một nhóm tuyển chọn có thể tác động sâu sắc đến cách điện ảnh thế giới được nhìn nhận. Những nền điện ảnh nhỏ hoặc tiếng nói sáng tạo nằm ngoài hệ quy chiếu quen thuộc vẫn có thể bị bỏ lại phía sau. Khi công nghệ AI phát triển, các nền điện ảnh nhỏ càng khó phát huy bản sắc.
Điều này đặt liên hoan phim trước một nhiệm vụ mới: Không chỉ phát hiện những bộ phim xuất sắc theo tiêu chuẩn truyền thống, mà còn phải xác lập cách nhìn nhận những hình thức sáng tạo mới, đồng thời bảo vệ những giá trị cốt lõi của điện ảnh trước sự phát triển công nghệ.
Câu chuyện Đèn lồng đỏ treo cao trở lại Bắc Mỹ sau 35 năm là một minh chứng cho sức sống của điện ảnh vượt qua thời gian và biên giới. Nhưng cũng chính hành trình ấy nhắc nhở rằng một bộ phim muốn tồn tại lâu dài cần nhiều hơn một giải thưởng. Nó cần những không gian giúp tác phẩm được khám phá, lưu giữ và tiếp tục đối thoại với các thế hệ khán giả.