Mừng và lo cho ‘vua’ trái cây của Việt Nam
Xuất khẩu sầu riêng mang về hàng tỉ USD, trong đó Trung Quốc chiếm gần 96% kim ngạch. Thành công này mở ra cơ hội lớn cho ngành hàng được mệnh danh là “vua trái cây”, nhưng cũng đặt ra bài toán sống còn về đa dạng hóa thị trường
Những chuyến xe chở sầu riêng từ Tây Nguyên, miền Tây vẫn nối nhau hướng về các cửa khẩu phía Bắc để xuất sang Trung Quốc. Thị trường tỉ dân đang giúp sầu riêng Việt Nam trở thành ngành hàng xuất khẩu tỷ USD.
Tuy nhiên, khi gần như toàn bộ đầu ra tập trung vào một thị trường, chỉ một thay đổi về chính sách nhập khẩu cũng có thể khiến cả chuỗi sản xuất, tiêu thụ chao đảo. Trong khi đó, các đối thủ cạnh tranh đang tăng tốc, thậm chí Trung Quốc cũng bắt đầu phát triển vùng trồng sầu riêng trong nước.
Trung Quốc: Thị trường vàng nhưng cũng là điểm tựa mong manh
Những năm gần đây, sầu riêng nổi lên như một trong những mặt hàng xuất khẩu có tốc độ tăng trưởng ấn tượng nhất của ngành rau quả Việt Nam. Lợi thế về điều kiện tự nhiên, khả năng tổ chức sản xuất và đặc biệt là khoảng cách địa lý đã giúp trái sầu riêng Việt Nam nhanh chóng chiếm lĩnh thị trường Trung Quốc.
Theo thống kê sơ bộ của Cục Hải quan, 9 tháng đầu năm 2026, Việt Nam thu về hơn 3,45 tỉ USD từ xuất khẩu sầu riêng, tăng 25% so với cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, riêng thị trường Trung Quốc đạt gần 3,3 tỉ USD, tăng 27,6%, chiếm gần 96% tổng kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này. Tỷ trọng này còn cao hơn mức 93,6% của cùng kỳ năm 2025.
Trong khi đó, khoảng cách giữa Trung Quốc và các thị trường còn lại rất lớn. Papua New Guinea, thị trường đứng thứ hai, chỉ đạt 37,68 triệu USD; Hong Kong đạt 36,7 triệu USD và Mỹ gần 20,5 triệu USD.
Những con số này cho thấy sức hút đặc biệt của thị trường Trung Quốc đối với sầu riêng Việt Nam. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, người tiêu dùng Trung Quốc chuộng sầu riêng tươi, trong khi nhiều thị trường khác chủ yếu tiêu thụ sản phẩm cấp đông, tách múi và chế biến.
Bên cạnh sức mua lớn, lợi thế địa lý cũng là yếu tố quan trọng. Sầu riêng từ các vùng nguyên liệu Việt Nam có thể được vận chuyển bằng đường bộ sang các tỉnh phía Nam Trung Quốc trong thời gian tương đối ngắn. Điều này giúp giảm chi phí logistics, bảo quản và tạo lợi thế cạnh tranh so với nhiều quốc gia cung ứng khác.
Nhu cầu nhập khẩu lớn của Trung Quốc cũng mở ra dư địa đáng kể. Theo số liệu được Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) dẫn từ cơ quan hải quan Trung Quốc, năm 2025, nước này nhập khẩu khoảng 1,87 triệu tấn sầu riêng, cho thấy quy mô tiêu thụ rất lớn và nhu cầu vẫn tiếp tục tăng.
Tuy nhiên, chính sự thuận lợi ấy lại tạo nên một nghịch lý: càng thành công tại Trung Quốc, ngành sầu riêng Việt Nam càng dễ bị tổn thương nếu thị trường này xảy ra biến động.
Ông Nguyên phân tích, sầu riêng có giá trị cao nhưng nhanh chín, khó bảo quản dài ngày nếu không được cấp đông sâu. Khi hàng hóa không thể thông quan đúng tiến độ, nguy cơ ùn ứ tại các kho đóng gói ở miền Tây và Tây Nguyên tăng lên, kéo theo áp lực bán hàng và giảm giá.
Thực tế từng cho thấy rủi ro này không phải là giả định. Những thay đổi liên quan đến yêu cầu kiểm nghiệm Cadimi, chất vàng O, truy xuất nguồn gốc và năng lực phòng kiểm nghiệm đã có thời điểm khiến hoạt động xuất khẩu sầu riêng gặp ách tắc.
Đơn cử tháng 5/2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phải yêu cầu các địa phương, đơn vị liên quan khẩn trương tháo gỡ những vướng mắc về kiểm nghiệm, mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói.
Thực tế từ nhiều năm qua đã chỉ ra những thị trường như Mỹ, EU, Nhật Bản, Hàn Quốc và Australia có tiềm năng nhưng chưa đủ khả năng hấp thụ lượng lớn sầu riêng tươi nếu Việt Nam phải chuyển hướng xuất khẩu trong thời gian ngắn. Vì vậy, Trung Quốc hiện vẫn là thị trường đặc biệt quan trọng, chưa thể thay thế.
Sự phụ thuộc này còn ảnh hưởng trực tiếp đến vị thế thương lượng của người trồng. Khi vào chính vụ, sản lượng thu hoạch tăng nhanh nhưng đầu ra tập trung vào một thị trường, nông dân dễ rơi vào thế bị động. Nếu hoạt động thông quan gặp trở ngại, thương lái có thể giảm thu mua hoặc hạ giá, trong khi nhà vườn không có đủ kho lạnh để bảo quản chờ đợi.
Đối thủ ngày càng đông, lợi thế không còn mặc nhiên
Không chỉ đối mặt với rủi ro thị trường, sầu riêng Việt Nam còn phải cạnh tranh ngày càng gay gắt với các quốc gia sản xuất khác.
Thái Lan vẫn là đối thủ lớn nhất tại Trung Quốc, với lợi thế về quy mô sản xuất, hệ thống logistics, kinh nghiệm xuất khẩu và thương hiệu Monthong. Malaysia lại có thế mạnh ở phân khúc cao cấp với những giống nổi tiếng như Musang King và Black Thorn.
Đáng chú ý, nguồn cung từ các quốc gia Đông Nam Á khác cũng đang mở rộng. Lào, Campuchia, Philippines và Indonesia đều có kế hoạch phát triển ngành hàng này. Trong đó, Lào có lợi thế về vị trí địa lý và tuyến đường sắt kết nối với Trung Quốc, tạo điều kiện thuận lợi cho vận chuyển.
Theo thông tin từ Cục Xuất nhập khẩu, Trung Quốc đã cho phép nhập khẩu sầu riêng tươi từ Lào vào cuối năm 2025. Điều này đồng nghĩa với việc hàng Việt Nam sẽ phải cạnh tranh với thêm một nguồn cung có lợi thế về khoảng cách và chi phí vận chuyển.
Một đối thủ khác đáng quan tâm hơn về dài hạn chính là Trung Quốc.
Theo các thông tin được công bố về chương trình phát triển sầu riêng tại đảo Hải Nam, diện tích trồng loại cây này đang được mở rộng. Năm 2025, sản lượng thu hoạch tại đây được ghi nhận khoảng 2.000 tấn. Dù còn rất nhỏ so với nhu cầu nhập khẩu hàng triệu tấn mỗi năm, động thái này cho thấy Trung Quốc không muốn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cung bên ngoài.
Hiện tại, sầu riêng nội địa Trung Quốc chưa đủ sức thay thế hàng nhập khẩu. Tuy nhiên, nếu công nghệ canh tác được cải thiện, diện tích tiếp tục mở rộng và năng suất tăng lên, nguồn cung trong nước có thể từng bước tạo thêm áp lực cạnh tranh đối với các nước xuất khẩu.
Ông Nguyễn Quý, chủ một trang trại sầu riêng tại Đắk Lắk, bày tỏ lo ngại về xu hướng này. Theo ông, không chỉ Trung Quốc mà diện tích trồng sầu riêng tại nhiều quốc gia trong khu vực cũng đang tăng nhanh, trong khi thị trường tiêu thụ chủ lực vẫn tập trung vào Trung Quốc.
Ông Quý cho rằng, nếu không sớm mở rộng thị trường và nâng cao năng lực cạnh tranh, sầu riêng có thể không còn là cây trồng mang lại lợi nhuận cao cho nông dân trong vài năm tới.
Nỗi lo này gợi nhớ câu chuyện thanh long Việt Nam từng có thời kỳ phụ thuộc lớn vào thị trường Trung Quốc. Khi nhu cầu và cơ cấu nhập khẩu thay đổi, nguồn cung trong nước tăng mạnh, nhiều nhà vườn đã phải đối mặt với tình trạng dư thừa, giá giảm sâu.
Dĩ nhiên, không thể đồng nhất hoàn toàn câu chuyện thanh long với sầu riêng bởi đặc điểm sản xuất, bảo quản và thị trường của hai loại trái cây khác nhau. Tuy nhiên, bài học chung vẫn còn nguyên giá trị: một thị trường lớn có thể tạo ra sự bùng nổ xuất khẩu, nhưng không bảo đảm đầu ra ổn định mãi mãi.
Không thể phát triển bằng cách chạy theo sản lượng
Để ngành sầu riêng phát triển bền vững, vấn đề trước hết không phải là tìm cách bán được càng nhiều càng tốt, mà phải xây dựng được năng lực cung ứng ổn định, đáp ứng tiêu chuẩn của nhiều thị trường.
Trước mắt, Việt Nam cần giữ vững thị trường Trung Quốc bằng việc kiểm soát chất lượng ngay từ vùng trồng. Các vấn đề về dư lượng Cadimi, thuốc bảo vệ thực vật, chất vàng O và truy xuất nguồn gốc phải được kiểm soát thực chất, thay vì chỉ tập trung xử lý khi hàng hóa đã gặp sự cố ở cửa khẩu.
Cơ quan quản lý cần nâng cao năng lực kiểm nghiệm, giám sát mã số vùng trồng, cơ sở đóng gói và tổ chức sản xuất theo tiêu chuẩn thống nhất. Doanh nghiệp cũng phải chủ động cập nhật quy định của thị trường nhập khẩu, không để tình trạng hàng đã thu hoạch, đóng gói mới phát hiện không đáp ứng yêu cầu.
Về dài hạn, đa dạng hóa thị trường là yêu cầu cấp thiết. Việt Nam cần đẩy mạnh xúc tiến thương mại, mở rộng xuất khẩu chính ngạch sang Tây Á, Ấn Độ, Đài Loan, Canada, Nga, Ukraine và các thị trường tiềm năng khác. Tuy nhiên, việc mở rộng không thể chỉ dừng ở ký kết thỏa thuận hay đưa hàng đến một thị trường mới. Mỗi thị trường có đặc điểm tiêu dùng, yêu cầu kiểm dịch, tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và hệ thống phân phối riêng, đòi hỏi doanh nghiệp phải có chiến lược tiếp cận phù hợp.
Cùng với đó, đầu tư kho lạnh, công nghệ cấp đông và chế biến sâu cần được xem là một hướng đi chiến lược. Các sản phẩm như sầu riêng tách múi đông lạnh, kem, bánh, bột sầu riêng không chỉ kéo dài thời gian bảo quản mà còn giúp giảm áp lực tiêu thụ trái tươi trong chính vụ, đồng thời mở rộng khả năng tiếp cận những thị trường xa.
Một hướng đi khác là phát triển thương hiệu và nâng cao giá trị sản phẩm. Thay vì cạnh tranh chủ yếu bằng giá rẻ và sản lượng lớn, doanh nghiệp cần chú trọng chất lượng đồng đều, đặc tính hương vị, quy trình sản xuất minh bạch và khả năng truy xuất nguồn gốc. Các tiêu chuẩn VietGAP, GlobalG.A.P. và sản xuất hữu cơ cần được áp dụng phù hợp với từng phân khúc thị trường.
Đặc biệt, cần tổ chức lại chuỗi liên kết giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp và nông dân. Doanh nghiệp cần ký hợp đồng bao tiêu dài hạn với hợp tác xã, phối hợp kế hoạch thu hoạch, đầu tư kho lạnh và logistics tại vùng nguyên liệu. Các địa phương phải kiểm soát quy hoạch, diện tích trồng, tránh tình trạng nông dân ồ ạt chuyển đổi cây trồng chỉ vì giá sầu riêng đang ở mức cao.
Một đại diện doanh nghiệp rau quả cũng cho rằng ngành hàng cần ổn định diện tích, nâng cao chất lượng, bảo đảm an toàn thực phẩm và phát triển nông sản theo hướng đặc sản, có giá trị kinh tế cao, thay vì chạy theo số lượng.
Đây cũng là điều cần được nhìn nhận nghiêm túc. Bởi nếu chỉ tập trung mở rộng diện tích, tăng sản lượng mà không kiểm soát được chất lượng và đầu ra, chính thành công xuất khẩu hôm nay có thể trở thành áp lực cho người trồng trong tương lai.
Sầu riêng Việt Nam đang có cơ hội lớn để khẳng định vị thế trên thị trường quốc tế. Nhưng cơ hội ấy chỉ có thể chuyển thành thành quả bền vững khi ngành hàng thoát khỏi tư duy phụ thuộc vào một thị trường, cạnh tranh bằng chất lượng và xây dựng được chuỗi giá trị đủ sức chống chịu trước những biến động bên ngoài.
Bài toán không phải là xuất khẩu được bao nhiêu tỉ USD trong một năm, mà là làm thế nào để người trồng sầu riêng vẫn có thể sống tốt khi một thị trường lớn bất ngờ đóng cửa hoặc không còn ưu tiên hàng Việt Nam.
.jpg)
