Cha con thiếu tướng quân y họ Phạm (Kỳ 1) Hai thế hệ dưới một mái nhà, một nghiệp cứu người
Có những sự trùng hợp trong cuộc đời khiến người ta phải ngạc nhiên. Nhưng cũng có những sự trùng hợp không đơn thuần là ngẫu nhiên, mà là kết quả của cả một quá trình kế thừa, vun đắp và tiếp nối giữa các thế hệ trong một gia đình.
Trong lịch sử quân y Việt Nam, hiếm có gia đình nào đạt được những sự trùng hợp kỳ diệu và đáng tự hào như dòng họ Phạm. Hai thế hệ cha con cùng mang quân hàm Thiếu tướng, cùng giữ cương vị Phó Giám đốc Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, cùng trở thành chuyên gia đầu ngành về phẫu thuật thần kinh, và cùng bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại ngôi trường danh tiếng Burdenko (Liên Xô) cách nhau đúng 32 năm.
Loạt bài 2 kỳ của nhà báo Quốc Phong sẽ đưa bạn đọc bước vào thế giới đầy cam go nhưng vô cùng cao quý của "Cha con thiếu tướng quân y họ Phạm" – nơi ranh giới sinh tử trên bàn mổ được vực dậy bằng trí tuệ, bản lĩnh chiến trường và ngọn lửa y đức được trao truyền trọn vẹn qua ba thế hệ.
Chuyện về hai thế hệ thầy thuốc quân y là cha con nổi tiếng của làng Hành Thiện
Năm 1960, tại Viện Phẫu thuật Thần kinh Trung ương Burdenko, Liên Xô, một bác sĩ quân y Việt Nam bảo vệ thành công luận án tiến sĩ về chuyên ngành phẫu thuật thần kinh. Ba mươi hai năm sau, cũng tại viện nghiên cứu danh tiếng ấy, một bác sĩ quân y Việt Nam khác bảo vệ thành công luận án tiến sĩ cùng chuyên ngành.
Điều đặc biệt là hai người ấy, họ chính là cha và con!
Người cha là Thiếu tướng, Giáo sư, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân, Thầy thuốc Nhân dân Phạm Gia Triệu (1918 –1990). Người con là Thiếu tướng, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, Thầy thuốc Nhân dân Phạm Hòa Bình (sinh năm 1954).
Cả hai đều trưởng thành trong quân đội, cùng gắn bó với Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, cùng trở thành những chuyên gia đầu ngành về phẫu thuật thần kinh, cùng được phong quân hàm Thiếu tướng và từng giữ chức vụ Phó Giám đốc bệnh viện Trung ương Quân đội 108 ( trước đây có gọi tên khác ).
Những điểm tương đồng ấy, nếu chỉ liệt kê, cũng đủ khiến người ta kinh ngạc. Nhưng đằng sau đó là câu chuyện còn thú vị hơn nhiều: chuyện một người cha dành cả đời xây dựng một chuyên ngành y học mới mẻ trong quân đội, rồi chính người con trai tiếp tục sự nghiệp ấy bằng kiến thức, tài năng và cả những bài học được truyền lại từ bên bàn mổ.
Hai cha con ấy cùng có quê gốc tại làng Hành Thiện, một ngôi làng cổ có hình cá chép bên dòng sông Ninh Cơ, vùng đất vốn nổi tiếng về truyền thống hiếu học, khoa bảng và sản sinh nhiều nhân tài cho đất nước.
Từ một dòng họ khoa bảng đến hai vị tướng quân y
Khi tìm hiểu về những nhân vật tiêu biểu của làng Hành Thiện để viết sách, tôi đặc biệt chú ý tới gia đình hai cha con bác sĩ Phạm Gia Triệu và Phạm Hòa Bình.
Câu chuyện bắt đầu từ một gia đình có truyền thống Nho học.
Cụ nội của GS. Phạm Gia Triệu là Phạm Ngọc Chất, đỗ Cử nhân khoa Giáp Tuất năm 1874, từng làm quan đến Tri phủ Tĩnh Gia, Thanh Hóa.
Ông nội là cụ Phạm Ngọc Đoan, còn có tên trong gia phả là Phạm Ngọc Sắc, đỗ Cử nhân khoa Giáp Ngọ năm 1894 và Phó bảng khoa Tân Sửu năm 1901, cùng khoa với nhà chí sĩ yêu nước Phan Châu Trinh. Cụ từng làm Giáo thụ ở nhiều địa phương, nổi tiếng là người học rộng, tính tình cương trực, thanh liêm, không xu nịnh cấp trên.
Từ một dòng họ khoa bảng, những thế hệ kế tiếp đã chuyển sang một con đường khác: học tập và cống hiến bằng khoa học hiện đại.
Nếu như các bậc tiền nhân của dòng họ lấy chữ nghĩa, học vấn và đạo làm người làm nền tảng để lập thân thì GS Phạm Gia Triệu cùng con trai của ông đã tiếp nối truyền thống ấy bằng nghề y, một nghề mà tài năng khoa học không bao giờ có thể tách rời y đức.
Cậu bé Phạm Gia Triệu có tuổi thơ không mấy thuận lợi. Cha mẹ qua đời khi ông còn nhỏ. Ông được người chú ruột là Phạm Tư Tề, một dược sĩ có tinh thần yêu nước, nuôi dưỡng và cho ăn học.
Sau khi tốt nghiệp Trường Thành Chung Nam Định, ông lên Hà Nội vừa làm vừa học, hoàn thành chương trình Tú tài toàn phần, rồi năm 1937 thi vào Trường Đại học Y Dược Đông Dương.
Năm 1943, ông được nhận vào học dự bị nội trú, sau đó trở thành sinh viên nội trú tại các bệnh viện Hà Nội, chủ yếu ở Bệnh viện Yersin, tức Bệnh viện Phủ Doãn, nay là Bệnh viện Hữu nghị Việt- Đức, và Bệnh viện De Lanessan, còn gọi là Bệnh viện Đồn Thủy.
Đó là những cơ sở y tế lớn của Hà Nội thời thuộc Pháp, nơi ông được tiếp cận với nền y học hiện đại và những phương pháp đào tạo bác sĩ khá nghiêm ngặt.
Trong khi ấy, con đường đến với nghề y của người con trai Phạm Hòa Bình sau này lại diễn ra trong một hoàn cảnh hoàn toàn khác.
Sinh năm 1954, đúng năm Hoà bình được lập lại , kết thúc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, chàng trai Phạm Hòa Bình lớn lên khi đất nước còn chia cắt, chiến tranh ngày càng ác liệt.
Từ năm 1965 đến năm 1970, cậu thiếu niên Phạm Hòa Bình theo học Trường Thiếu sinh quân Nguyễn Văn Trỗi tại Trung Quốc. Sau đó, anh tiếp tục học tập và lựa chọn con đường quân y.
Nếu như người cha được đào tạo y khoa từ thời thuộc Pháp rồi đến với cách mạng, thì người con trưởng thành trong môi trường quân đội cách mạng, tiếp nhận trực tiếp những thành quả và kinh nghiệm mà thế hệ cha anh đã gây dựng.
Hai con đường khác nhau, nhưng cuối cùng lại gặp nhau ở một chuyên ngành rất đặc biệt: phẫu thuật thần kinh.
Từ chiến trường đến phòng mổ
Tháng Tám năm 1945, Cách mạng thành công. Bác sĩ Phạm Gia Triệu khi ấy đang thực tập nội trú tại Bệnh viện Đồn Thủy. Theo quyết định của Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa thành lập, ông được công nhận tốt nghiệp bác sĩ y khoa.
Tháng 11 năm ấy, ông nhập ngũ, trở thành Trưởng ban Quân y Đông Triều, một cơ sở quân y đầu tiên của Đệ tứ Chiến khu.
Từ đây, cuộc đời người thầy thuốc trẻ gắn liền với những chiến trường khốc liệt.
Ông từng phục vụ Mặt trận Đông Triều, tham gia xây dựng các cơ sở quân y, đào tạo y tá, quân y sĩ, rồi trực tiếp chỉ đạo cứu chữa thương binh trong Chiến dịch Biên giới năm 1950.
Đầu năm 1954, khi Chiến dịch Điện Biên Phủ bắt đầu, ông được tăng cường cho các đội điều trị tuyến trước, làm Đội trưởng Đội điều trị 1. Cuối chiến dịch, ông cùng bác sĩ Vũ Đình Tụng tham gia chỉ đạo kỹ thuật phẫu thuật tại các cơ sở cấp cứu ngoài mặt trận.
Những người lính trở về từ chiến trường với các vết thương sọ não, cột sống thường đứng trước ranh giới rất mong manh giữa sự sống và cái chết.
Đó là loại thương tích đặc biệt nguy hiểm, đòi hỏi trình độ chuyên môn cao, sự chính xác và bản lĩnh của người phẫu thuật viên.
Chính thực tiễn khắc nghiệt ấy đã khiến bác sĩ Phạm Gia Triệu nhận thức sâu sắc sự cần thiết phải xây dựng một chuyên ngành phẫu thuật thần kinh cho quân đội.
Tháng 7 năm 1954, ông được cử sang Liên Xô học tập. Sáu năm sau, ông bảo vệ thành công luận án tiến sĩ với đề tài “U nhú đám rối màng mạch não thất IV”.
Về nước năm 1960, ông được bổ nhiệm làm Viện phó về Ngoại khoa Viện Quân y 108, kiêm Chủ nhiệm Bộ môn Ngoại, Trường Sĩ quan Quân y.
Một trong những đóng góp lớn nhất của ông chính là tham gia đặt nền móng và phát triển ngành phẫu thuật thần kinh trong quân đội Việt Nam, lĩnh vực khi ấy còn rất mới mẻ. Năm 1963, ông cho xuất bản cuốn Chấn thương thần kinh, được ghi nhận là cuốn sách giáo khoa đầu tiên về phẫu thuật thần kinh ở nước ta.
Trong khi người cha đang miệt mài xây dựng chuyên ngành, giảng dạy và trực tiếp chữa bệnh cứu người, cậu bé Phạm Hòa Bình vẫn đang trên ghế nhà trường.
Có lẽ khi ấy ít ai nghĩ rằng, chỉ hơn một thập niên sau, người con trai ấy lại trở thành một trong những học trò đặc biệt nhất của chính người cha mình.
Không chỉ là học trò trong cuộc sống, mà còn là học trò ngay bên bàn mổ!
Người thầy đặc biệt của bác sĩ trẻ Phạm Hòa Bình
Tháng 8 năm 1978, sau khi tốt nghiệp Đại học Quân y, bác sĩ trẻ Phạm Hòa Bình được điều về Bệnh viện Quân y 108.
Điều khá đặc biệt là anh được phân công ngay về Khoa B7, tức Khoa Phẫu thuật Thần kinh, đúng chuyên ngành mà người cha đã dành nhiều tâm huyết xây dựng.
Đây cũng là thời điểm cuộc chiến tranh bảo vệ biên giới Tây Nam đang diễn ra ác liệt. Các thương binh bị vết thương sọ não, cột sống sau khi được cấp cứu bước đầu tại Quân y viện 175 thường được chuyển bằng máy bay ra Bệnh viện 108 để tiếp tục điều trị.
Những bác sĩ trẻ của Khoa B7 liên tục phải đối mặt với những ca bệnh phức tạp, nhiều trường hợp có dị vật trong não, áp xe não, tổn thương cột sống và những di chứng nặng nề sau chiến tranh.
Nhớ lại thời gian ấy, Thiếu tướng Phạm Hòa Bình từng kể với tôi:
“Lúc đó, thương binh bị vết thương sọ não, cột sống của chiến tranh Biên giới Tây Nam, sau khi xử trí bước đầu ở Quân y viện 175, được máy bay chuyển ra Viện Quân y 108 rất đông. Thương binh ngay khi về đến Khoa B7 đều được tắm gội, cắt tóc, thay băng, thụt tháo… Sau đó, các vết thương được xử trí cơ bản: lấy dị vật, mảnh đạn, xử trí áp xe não, vết thương cột sống… Trong hoàn cảnh đó, bố tôi đã dạy tôi tất cả”.
Tôi cho rằng, trong câu chuyện về hai cha con nhà phẫu thuật thần kinh này, những lời kể trên có một ý nghĩa đặc biệt.
Người cha từng trải qua nhiều chiến trường, từng đối mặt với vô vàn vết thương hiểm nghèo, giờ đây trực tiếp truyền lại kinh nghiệm cho con trai trong một cuộc chiến khác: cuộc chiến giành giật sự sống của người bệnh trong chiến tranh bảo vệ Tổ quốc giữa lúc thời bình .
Nhưng cách truyền nghề của Giáo sư Phạm Gia Triệu cũng rất đáng suy ngẫm.
Không phải chỉ là đứng bên bàn mổ chỉ bảo con cách sử dụng dao kéo, cũng không đơn giản là truyền lại những kinh nghiệm tích lũy sau hàng chục năm hành nghề. Ông bắt đầu từ việc dạy con đọc tài liệu chuyên môn!
PGS, TS Phạm Hòa Bình nhớ lại: "Mỗi buổi sáng, ông dạy tôi khoảng 30 phút trước giờ đi làm . Ông chọn tài liệu chuyên môn hoặc bằng tiếng Nga hoặc tiếng Anh dựa trên thực tế bệnh lý trong Khoa B7. Từ khâu đọc, phát âm cho chuẩn đến phân tích câu và dịch nghĩa cho đúng rồi giải nghĩa cho phù hợp và áp dụng ngay trên ca bệnh cụ thể để xem nên mổ xẻ, điều trị thế nào. Mỗi loại bệnh lý sẽ học liên tục trong mươi ngày".
Ba mươi phút mỗi sáng, nghe qua có vẻ không nhiều.
Nhưng nếu đều đặn trong nhiều năm, lại học với phương pháp gắn chặt giữa lý thuyết và thực hành như vậy, hiệu quả chắc chắn là không hề nhỏ.
Người cha không chỉ dạy con kiến thức chuyên môn, mà còn rèn luyện cách tư duy khoa học, khả năng tiếp cận các tài liệu y học quốc tế và thói quen tìm lời giải cho những vấn đề nảy sinh từ thực tiễn điều trị.
Điều đáng quý hơn, ông dạy con phải biết suy nghĩ độc lập.
Khi gặp một ca bệnh khó, người thầy không vội đưa ra đáp án mà gợi ý để học trò tự nghiên cứu, tham khảo tài liệu, trao đổi với đồng nghiệp rồi tự lựa chọn phương án điều trị.
Với người làm nghề phẫu thuật thần kinh, chỉ một quyết định thiếu chính xác cũng có thể để lại hậu quả nghiêm trọng cho bệnh nhân.
Bởi thế, những bài học ấy không chỉ là bài học chuyên môn mà còn là bài học về trách nhiệm và lương tâm nghề nghiệp.
Có những bài học không thể tìm thấy trong sách vở
Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Gia Triệu đã trải qua chiến tranh chống Pháp, rồi chống Mỹ, từng có mặt ở những chiến trường nóng bỏng nhất.
Năm 1968, ông vào Mặt trận B5 phục vụ cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Tết Mậu Thân, trực tiếp chỉ đạo cấp cứu ngoại khoa và phẫu thuật các trường hợp bị thương về sọ não, cột sống.
Năm 1975, ông tham gia Chiến dịch Hồ Chí Minh, dẫn đầu đoàn chuyên viên quân y phối hợp với Phòng Quân y B2 tiếp quản Tổng Y viện Cộng Hòa, sau này là Bệnh viện Quân y 175, cùng các cơ sở kỹ thuật quân y của chính quyền Sài Gòn.
Trong suốt cuộc đời làm nghề, ông đã trải qua những tình huống mà không một giáo trình y khoa nào có thể mô tả hết.
Kinh nghiệm chiến trường ấy được ông truyền lại cho các đồng nghiệp trẻ và cho chính con trai mình.
PGS, TS Phạm Hòa Bình kể:“Khi có ca mổ, ông vào xem và chỉ bảo cho tôi từng li từng tí. Ông đứng trông cho tôi mổ. Mỗi ca mổ, đặc biệt các ca bệnh phức tạp, ông gợi ý cho tôi suy nghĩ, tham khảo y văn, trao đổi tìm phương án mổ tốt nhất. Mỗi ca thất bại là một bài học lớn không quên. Không phải chỉ trong chiến đấu mà trong chuyên môn cũng rất cần sự dũng cảm để nhận ra thiếu sót. Ông đã dạy tôi cách tư duy rất thực tế, ngắn gọn, mạch lạc nhưng cũng rất khách quan, khoa học…”
Tôi đặc biệt chú ý đến câu ông nói: “Không phải chỉ trong chiến đấu mà trong chuyên môn cũng rất cần sự dũng cảm để nhận ra thiếu sót”.
Một người từng trải qua chiến tranh, từng có mặt nơi đầu sóng ngọn gió, từng trực tiếp cấp cứu cho hàng trăm thương binh, lại truyền cho con trai mình bài học về sự dũng cảm bằng một cách rất riêng.
Không phải sự dũng cảm đối mặt với súng đạn, mà là sự dũng cảm nhìn thẳng vào những hạn chế và sai sót của chính mình trong nghề nghiệp.
Trong phẫu thuật thần kinh, nơi mỗi quyết định có thể liên quan đến sinh mạng, vận động, trí nhớ hay khả năng nhận thức của bệnh nhân, đức tính ấy càng có ý nghĩa sống còn.
Và cũng từ những bài học tưởng như giản dị ấy, người bác sĩ trẻ Phạm Hòa Bình từng bước trưởng thành, để rồi sau này trở thành một chuyên gia đầu ngành, một người thầy thuốc có uy tín trong quân đội, một phó Chủ tịch Hội phẫu thuật thần kinh Việt Nam có uy tín .
Một sự tiếp nối thật đặc biệt
Khi Bác sĩ Phạm Hòa Bình đang trưởng thành trong nghề nghiệp thì người cha đã bước sang tuổi ngoài sáu mươi.
Năm 1980, Giáo sư Phạm Gia Triệu chuyển sang công tác tại Hội đồng Y học Quân sự Bộ Quốc phòng, không còn trực tiếp đảm nhiệm chức vụ Viện phó Viện Quân y 108.
Tuy nhiên, ông vẫn tiếp tục làm chuyên viên, khám chữa bệnh, đào tạo và hướng dẫn các bác sĩ trẻ tại bệnh viện.
Cũng trong năm ấy, ông được phong học hàm Giáo sư, ghi nhận những cống hiến trong nghiên cứu khoa học, đào tạo và điều trị.
Đối với bác sĩ Phạm Hòa Bình, những năm tháng được học nghề trực tiếp từ cha là một nền tảng vô cùng quý giá.
Từ người bác sĩ trẻ được phân công về Khoa B7, ông từng bước trưởng thành, được giao phụ trách chuyên môn, rồi sau này đảm nhiệm chức vụ Chủ nhiệm Khoa Ngoại thần kinh.
Ông tiếp tục được cử sang Liên Xô làm nghiên cứu sinh.
Nơi ông đến chính là Viện Phẫu thuật Thần kinh Trung ương Burdenko, cơ sở đào tạo mà người cha của anh từng theo học.
Năm 1990, Giáo sư Phạm Gia Triệu qua đời vì bệnh hiểm nghèo. Hai năm sau, năm 1992, người con trai bảo vệ thành công luận án tiến sĩ tại nơi người cha đã nhận bằng tiến sĩ 32 năm trước.
Tôi không rõ khi đứng trước hội đồng khoa học để bảo vệ luận án hôm ấy, bác sĩ Phạm Hòa Bình đã nghĩ gì về người cha quá cố. Nhưng có một điều chắc chắn: những tri thức, kinh nghiệm và phương pháp tư duy mà người cha truyền lại đã trở thành một phần quan trọng trong hành trang khoa học của ông.
Hai thế hệ cùng đến với một chuyên ngành y học khó, cùng trưởng thành trong môi trường quân đội, cùng được đào tạo ở một trung tâm khoa học danh tiếng và cùng trở về phục vụ đất nước.
Người cha đã ra đi, nhưng sự nghiệp của ông vẫn tiếp tục qua những học trò và đặc biệt qua chính người con trai.
Và nếu cuộc đời Giáo sư Phạm Gia Triệu gắn liền với những năm tháng xây dựng nền móng ngành phẫu thuật thần kinh quân đội thì người con Phạm Hòa Bình lại thuộc thế hệ tiếp tục phát triển chuyên ngành ấy trong thời kỳ đất nước thống nhất, đổi mới và hội nhập.
Hai thế hệ, hai chặng đường lịch sử khác nhau, nhưng cùng một nghề, cùng một lý tưởng.
(Còn tiếp)
.png)
