Đưa thương mại điện tử về xã: Không dừng ở vài phiên livestream bề nổi!
Đưa thương mại điện tử về cấp xã không chỉ là câu chuyện mở gian hàng hay tổ chức vài phiên livestream mang tính bề nổi, mà là bài toán nâng cao năng lực tự vận hành công nghệ cho người dân.
Thương mại điện tử về xã: Thoát bẫy phong trào livestream
Dù quy mô thương mại điện tử (TMĐT) Việt Nam đã chạm ngưỡng 31 tỉ USD, bức tranh tăng trưởng vẫn mang dáng dấp của một "chiếc phễu ngược" khi 70% thị phần tập trung tại Hà Nội và TP.HCM.
Đưa kinh tế số về tận cấp xã không chỉ là câu chuyện mở gian hàng hay tổ chức vài phiên livestream mang tính bề nổi, mà là bài toán tái cấu trúc hạ tầng dữ liệu, tối ưu logistics vùng sâu và nâng cao năng lực tự vận hành công nghệ cho người dân cơ sở.
Theo số liệu từ Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số (Bộ Công Thương), quy mô thị trường TMĐT Việt Nam năm 2025 đã đạt khoảng 31 tỉ USD, ghi nhận mức tăng trưởng ấn tượng 25,5% so với năm trước đó và chiếm tới 11% tổng mức bán lẻ hàng hóa, doanh thu dịch vụ tiêu dùng cả nước.
Đà tăng trưởng này tiếp tục được duy trì trong 10 tháng năm 2026 khi tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng đạt 6.618,9 nghìn tỉ đồng, tăng 13,5% so với cùng kỳ.
Tuy nhiên, đằng sau những con số vĩ mô đầy lạc quan là một sự phân hóa sâu sắc về mặt không gian địa lí. Báo cáo của Hiệp hội Thương mại điện tử Việt Nam (VECOM) chỉ ra rằng, tính đến năm 2025, hai đầu tàu kinh tế là Hà Nội và TP.HCM chiếm tới 70% thị phần TMĐT toàn quốc, để lại 30% cho 61 tỉnh, thành phố còn lại.
Khoảng cách này càng lộ rõ qua Chỉ số Thương mại điện tử năm 2026: trong khi TP.HCM đạt 91,1 điểm và Hà Nội đạt 87,5 điểm, thì mức điểm trung bình của cả nước chỉ dừng lại ở con số khiêm tốn 15,8 điểm.
Tại Hội nghị Xã thương mại điện tử toàn quốc năm 2026 với chủ đề "Công Thương đưa thương mại điện tử về xã, bệ phóng tăng trưởng hai con số", Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Việt Sơn thẳng thắn nhìn nhận, khoảng cách phát triển này bộc lộ rõ nét nhất ở cấp hành chính cơ sở, nơi trực tiếp tạo ra nguồn cung nông sản, đặc sản vùng miền và sản phẩm OCOP nhưng lại thiếu vắng công cụ đo lường hiệu quả kinh doanh số.
Minh chứng rõ nét nhất nằm ở kết quả rà soát dữ liệu cổng thông tin chính quyền cấp xã (chốt ngày 4/11/2026). Trong tổng số 2.497 xã, phường có đủ dữ liệu khảo sát, có 587 địa phương đăng tải thông tin tổ chức các hoạt động TMĐT. Thế nhưng, chỉ có vỏn vẹn 178 xã (tương đương 7,1%) công bố kết quả thực hiện, và đáng báo động hơn, chỉ duy nhất 18 xã lượng hóa được cụ thể số đơn hàng, doanh thu thực tế hoặc số hộ kinh doanh tham gia.
Con số 18/2.497 phản ánh một thực trạng: nhiều địa phương mới dừng lại ở bước "làm phong trào", thiếu vắng hệ thống hạ tầng dữ liệu thống kê và công cụ phân tích hành vi tiêu dùng để biến hoạt động xúc tiến thương mại thành dòng tiền bền vững.
Những điểm sáng từ tư duy vận hành chuỗi cung ứng số
Dẫu bức tranh chung còn nhiều mảng xám, thực tiễn triển khai tại một số địa phương đã chứng minh rằng, khi công nghệ nền tảng được kết hợp đúng cách với sản phẩm bản địa, sức bật từ cấp xã là vô cùng lớn.
Điển hình như tại xã Chợ Lách (Bến Tre), thủ phủ hoa kiểng và cây giống của miền Tây. Chỉ sau hai tháng triển khai mô hình xã TMĐT bài bản, địa phương này đã quy tụ được 66 nhà bán hàng và nhà sáng tạo nội dung tham gia hệ sinh thái, tạo ra hơn 50.000 đơn hàng thành công trên nền tảng TikTok Shop.
Thành công này không đến từ sự ăn may, mà nhờ việc địa phương đã kết hợp được kĩ năng sản xuất nội dung ngắn gắn với quy trình đóng gói, bảo quản đặc thù cho mặt hàng nông nghiệp trên môi trường số.
Tương tự, ở phía Bắc, một cơ sở sản xuất mây tre đan truyền thống tại xã Phượng Dực (Hà Nội) đã tiêu thụ được gần 22.000 sản phẩm chỉ trong vòng ba tháng thông qua các kênh trực tuyến. Thay vì phụ thuộc vào thương lái truyền thống, cơ sở này đã ứng dụng các công cụ quản lý đơn hàng đa kênh, chuẩn hóa quy cách đóng gói để tối ưu cước phí vận chuyển.
Từ góc độ chuyên gia, hiệu quả của một "xã thương mại điện tử" không thể đo đếm bằng số lượng gian hàng mở ra rồi để đó, mà phải được định lượng bằng tỉ lệ hộ kinh doanh duy trì được đơn hàng lặp lại, biên lợi nhuận thực tế và khả năng tự chủ công nghệ của người dân.
Tái định hình hạ tầng số và mục tiêu 50% thị phần cho địa phương
Để hiện thực hóa Kế hoạch tổng thể phát triển thương mại điện tử quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, Bộ Công Thương đã đặt ra những chỉ tiêu mang tính đột phá nhằm tái phân bổ lại "chiếc bánh" thị phần.
Cụ thể, đến năm 2030, Việt Nam phấn đấu có 60% số xã và đơn vị hành chính tương đương có thương nhân bán hàng hoặc cung ứng dịch vụ trực tuyến; 60% doanh nghiệp nhỏ và vừa hoạt động trên các sàn TMĐT; và đào tạo kĩ năng số cho 1 triệu lượt người từ hợp tác xã, hộ kinh doanh đến cán bộ quản lí.
Để giải bài toán này, ông Đỗ Hữu Hưng, Phó Chủ tịch VECOM, cho rằng nút thắt lớn nhất cần tháo gỡ chính là tư duy của đội ngũ lãnh đạo cơ sở và nhận thức của người dân. TMĐT không chỉ là kênh bán nông sản thô, mà còn là nền tảng để số hóa dịch vụ, quảng bá du lịch cộng đồng và xây dựng thương hiệu địa phương trên không gian mạng.
Cùng quan điểm, bà Nguyễn Thị Minh Huyền, Phó Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, nhấn mạnh sự chủ động của chính quyền địa phương trong việc nâng cao năng lực tự vận hành cho người dân là yếu tố quyết định để thu hẹp khoảng cách vùng miền.
Nhằm chuyển hóa các mục tiêu vĩ mô thành hành động cụ thể, Thứ trưởng Nguyễn Việt Sơn yêu cầu Cục Thương mại điện tử đóng vai trò kiến trúc sư về chính sách và chuẩn hóa hệ thống thống kê dữ liệu.
Doanh nghiệp công nghệ và hiệp hội cần phối hợp chuyển giao kĩ năng thực chiến cho hợp tác xã và hộ kinh doanh, từ cách vận hành gian hàng, sử dụng công cụ AI hỗ trợ viết mô tả sản phẩm,...
Đặc biệt chú trọng tối ưu hóa chi phí giao nhận tại các khu vực miền núi, vùng sâu, vùng xa thông qua việc liên kết các điểm tập kết hàng hóa cấp xã...
