Thơ Thiền trên giấy dó từ Mỹ về lại Việt Nam sau 19 năm
Sau 19 năm ở Mỹ, các bản in thơ Thiền trên giấy dó được nhà thơ Nguyễn Bá Chung đưa về, trao lại cho nhà thơ Nguyễn Duy.
Ngày 17/4/2026, nhà thơ Nguyễn Duy nhận lại tại TP.HCM những bản in kết hợp thơ và ảnh nghệ thuật trên giấy dó. Các tác phẩm thuộc công trình Thơ Thiền Lý - Trần, từng được trưng bày tại Boston vào tháng 4/2007. Sau triển lãm, nhóm thực hiện chưa thể chuyển các bản in về Việt Nam nên gửi lại Đại học Massachusetts. Mười chín năm sau, nhà thơ Nguyễn Bá Chung đến nhận lại và thu xếp đưa chúng về bằng đường hàng không.
Chuyến trở về nối hai nhà thơ với một công việc họ bắt đầu từ năm 1995, vào dịp Việt Nam và Hoa Kỳ bình thường hóa quan hệ. Cùng nhà thơ Mỹ Kevin Bowen, hai ông dành gần một thập niên để tuyển chọn, chuyển ngữ và làm sách. Trong những năm đó, cả ba còn có một công trình khác. Lần này, người được dịch sang tiếng Anh chính là nhà thơ Nguyễn Duy.
Với nhiều độc giả Việt Nam, nhà thơ Nguyễn Duy là tác giả Tre Việt Nam, Ánh trăng và Đò Lèn. Ông bắt đầu viết từ những năm chiến tranh. Trong thơ ông, làng quê và những người thân thường hiện lên qua những hình ảnh quen thuộc. Với Tre Việt Nam, thể lục bát đưa hình ảnh cây tre làng vào một bài thơ về sức sống của con người Việt Nam. Nhiều năm sau, ông cũng chọn thể thơ này để chuyển ngữ những bài thơ Thiền viết bằng chữ Hán.
Nhà thơ Nguyễn Bá Chung có các tập Cỏ nội, Mưa ngàn và Ngõ hạnh. Ông còn đồng dịch tiểu thuyết Thời xa vắng của nhà văn Lê Lựu sang tiếng Anh. Từ năm 1987, ông gắn bó với Viện William Joiner thuộc Đại học Massachusetts Boston. Công việc của ông ở đây gồm kết nối các nhà văn Việt Nam với những cuộc giao lưu tại Boston và giới thiệu tác phẩm của họ đến độc giả Mỹ qua bản dịch.
Năm 1999, nhà thơ Nguyễn Bá Chung và nhà thơ Kevin Bowen cùng chuyển ngữ Distant Road, tuyển thơ của nhà thơ Nguyễn Duy xuất bản tại Mỹ. Tuyển tập có cả Tre Việt Nam. Với thơ Thiền Lý - Trần, ba người cùng làm việc trên những văn bản cổ. Họ đưa thơ từ chữ Hán sang lục bát tiếng Việt, rồi từ tiếng Việt sang tiếng Anh.
Công việc dịch của nhà thơ Nguyễn Bá Chung trải qua nhiều thể loại. Với tiểu thuyết của nhà văn Lê Lựu, ông cùng các dịch giả đưa một câu chuyện về làng quê và đời sống người lính đến độc giả tiếng Anh. Với tuyển thơ của nhà thơ Nguyễn Duy, ông làm việc trên những bài đã định hình giọng điệu bằng tiếng Việt. Đến thơ Thiền, nhóm phải đọc văn bản chữ Hán trước khi tìm cách diễn đạt bằng hai ngôn ngữ hiện đại.
Sáu tháng in thơ Thiền trên giấy dó
Nhóm thực hiện chọn 30 bài từ bộ Thơ văn Lý - Trần do giáo sư Nguyễn Huệ Chi chủ biên. Ông cũng hiệu đính phần chữ Hán cho tuyển tập. Thiền sư Lê Mạnh Thát viết lời bạt. Cuối năm 2004, nhóm hoàn thành bản thảo với nguyên tác chữ Hán, bản lục bát tiếng Việt và bản dịch tiếng Anh đặt cạnh nhau.
Trong Quốc tộ của thiền sư Pháp Thuận, câu mở đầu ví vận nước với dây leo quấn quýt. Nhà thơ Nguyễn Duy chuyển thành “Bời bời vận nước quấn mây”. Ông giữ động tác quấn và đưa mây vào câu lục. Ở câu thứ ba, ông dùng “thiền tâm” để diễn giải hai chữ “vô vi”. Người đọc có thể nhận ra những lựa chọn của nhà thơ bằng cách đối chiếu bản lục bát với nguyên tác ngay trên cùng một trang.
Ba mươi bài thơ đi cùng 30 ảnh nghệ thuật. Công đoạn in từng tờ giấy dó kéo dài sáu tháng. Bản sách độc bản có khổ 81 × 111 cm, nặng 30 kg. Các trang có thể tháo rời để trưng bày, đưa cả nguyên tác, hai bản dịch và ảnh minh họa lên cùng một mặt giấy để người xem đọc từng bài.
Nhà xuất bản Văn hóa Sài Gòn ấn hành tuyển tập năm 2005. Tháng 5 cùng năm, triển lãm ra mắt tại Thư viện Tổng hợp TP.HCM, rồi đến Văn Miếu - Quốc Tử Giám ở Hà Nội vào tháng 10. Hai năm sau, các bản in sang Mỹ. Trong thời gian chúng được lưu giữ tại Đại học Massachusetts, công trình tiếp tục đến châu Âu. Cuộc trưng bày tại Potsdam, Đức, năm 2013 sử dụng một phiên bản in tại Berlin.
Từ thơ Thiền Lý - Trần đến Lê - Nguyễn
Trong thời gian các bản in còn ở Mỹ, hai nhà thơ tiếp tục làm Thơ Thiền Lê - Nguyễn. Nhà thơ Nguyễn Bá Chung chủ biên và dịch thơ. Nhà thơ Nguyễn Duy tham gia dịch thơ, còn nhà thơ Mỹ Sam Hamill chuyển ngữ sang tiếng Anh. Nhà xuất bản Hội Nhà văn ấn hành tuyển tập năm 2019. Sách được đề tặng để tưởng nhớ nhà thơ Sam Hamill, người qua đời năm 2018.
Trong tuyển tập này, hai câu thất ngôn của Ngô Thì Nhậm được nhà thơ Nguyễn Duy chuyển thành lục bát: “Năm năm bèo dạt mây trôi / Thu nay về tọa thiền nơi chùa làng”. Câu lục dùng hình ảnh bèo dạt, mây trôi để diễn tả những năm phiêu bồng. Đến câu bát, chữ “về” đưa người đọc từ quãng đời phiêu bạt trở lại một nơi cụ thể là ngôi chùa làng. Từ “tọa thiền” gọi rõ việc nhà thơ xưa làm trong lần trở về đó.
Tập thứ hai có thơ của Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương và Cao Bá Quát. Sự hiện diện của những tác giả này gợi ra một cuộc trao đổi ngay tại buổi ra mắt sách về cách nhận diện thơ Thiền. Với Du Phổ Minh tự của Nguyễn Bỉnh Khiêm, chẳng hạn, cảnh chùa là phần dễ nhận ra. Việc đưa bài vào tuyển tập còn mời người đọc chú ý đến cách nhà thơ nhìn cảnh vật và tâm thế ông gửi vào bài thơ.
Hai tuyển tập tại Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam
Từ ngày 16 đến 21/11/2026, Tuần lễ Thơ Thiền cổ điển Việt Nam diễn ra tại Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật TP.HCM, số 81 Trần Quốc Thảo, phường Xuân Hòa. Liên hiệp phối hợp với Trường Đại học Văn Lang và nhóm tác giả tổ chức sự kiện.
Triển lãm giới thiệu bản sách giấy dó của tuyển tập Thơ Thiền Lý - Trần và ảnh bìa khổ lớn của tập Thơ Thiền Lê - Nguyễn. Mỗi tuyển tập có 15 trang thơ in trên vải, lồng khung. Ban tổ chức dự kiến có tọa đàm về vị trí của thơ Thiền trong lịch sử văn hóa dân tộc và chương trình diễn xướng kết hợp ngâm thơ cổ, đọc thơ mới.
Tuần lễ được tổ chức nhân dịp Ngày Văn hóa Việt Nam 24/11. Năm 2026 là năm đầu tiên tổ chức ngày này, trùng dịp kỷ niệm 80 năm Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất (24/11/1946).
