Khoa học giả tưởng Việt Nam: Cần những bước đi song hành giữa văn chương và khoa học
Thay vì quá chú tâm phản ánh hiện thực và tôn vinh những gì đã diễn ra trong quá khứ, nền văn học Việt Nam cũng cần phải hướng đến tương lai với hành trang khoa học không thể thiếu. Ai sẽ là những người hiện thực hóa giấc mơ này của đất nước?
Đừng vin vào từ điển
Suốt nhiều năm qua, dòng văn học mang màu sắc khoa học về những vấn đề giả định, chưa có trong hiện thực vẫn thường được gọi là khoa học viễn tưởng ở Việt Nam. Tuy nhiên, đến năm 2008 lại xuất hiện một cách gọi khác là "khoa học giả tưởng". Vậy nên chọn cách gọi nào cho thực sự chính xác?
Mãi đến cuối năm 2022, lần đầu tiên Viện Văn học mới tổ chức một diễn đàn để thảo luận về dòng văn học này. Theo các nhà tổ chức, cách gọi khoa học viễn tưởng mà họ sử dụng là căn cứ vào hệ thống từ điển quốc gia và có nghĩa là đã được hiến định chính thức.

Tuy nhiên, nếu cứ căn cứ vào từ điển thì có lẽ phải đặt câu hỏi về thực tế của dòng văn học này. Về cơ bản, khoa học viễn tưởng là dòng văn học đề cập đến những điều sẽ có trong tương lai. Đó là những gì mà đại văn hào Jules Verne đã viết trong tác phẩm Hai vạn dặm dưới biển để dự báo về tàu ngầm, hoặc như nhà văn Viết Linh đã viết trong tác phẩm Hành tinh kỳ lạ để tưởng tượng ra một thế giới mà người máy cũng cần được bình đẳng với con người trên cơ sở những quy định pháp luật cần có dành cho chúng.
Song cũng cần lưu ý rằng, người ta có thể tưởng tượng về những điều ở trong quá khứ. Điển hình có thể kể đến tác phẩm Lục địa Salnikov của một nhà địa chất Xô Viết, với giả định về một miền đất ở Bắc Cực dưới thời Sa Hoàng có khí hậu ấm áp vì đó thực chất là một miệng núi lửa khổng lồ, nơi con người cùng muông thú có thể sinh sống.

Không chỉ có vậy, ngoài những tưởng tượng thành văn về những điều có thể xuất hiện trong quá khứ và tương lai, người ta còn có thể giả định về những thực tế khoa học chưa thành hiện thực ngay cả trong hiện tại. Vì thế, cách gọi dòng văn học này là khoa học viễn tưởng sẽ không chính xác. Từ điển định nghĩa sai cũng là chuyện bình thường và việc phải định nghĩa lại, sửa sai cũng là điều tất yếu phải làm. Đó cũng chính là ý kiến của nhà văn Vũ Kim Dũng, người được Hội Trí thức Khoa học và Công nghệ trẻ Việt Nam mời làm Chủ nhiệm Quỹ Hỗ trợ Phát triển Khoa học Giả tưởng Việt Nam.
Dấu ấn nhân sinh nhật lần thứ 194 của đại văn hào Jules Verne
Hẳn rằng công chúng bạn đọc Việt Nam rất yêu thích khoa học giả tưởng. Đó là thực tế mà theo dịch giả Đỗ Ca Sơn - người đã dịch tác phẩm Hai vạn dặm dưới biển của đại văn hào Jules Verne - thì chỉ riêng Nhà xuất bản Kim Đồng đã tái bản tác phẩm này hơn 100 lần suốt từ năm 1964 đến nay. Tác phẩm truyện tranh dài kỳ Doraemon cũng bán rất chạy và tiền lãi từ bộ truyện còn trở thành một quỹ học bổng cho học sinh Việt Nam theo thỏa thuận giữa tác giả bộ truyện tranh này với Nhà xuất bản Kim Đồng.

Tuy nhiên, số lượng tác giả và tác phẩm trong nước thuộc thể loại khoa học giả tưởng đến nay vẫn còn hết sức khiêm tốn. Cho đến nay, vẫn chưa có một nghiên cứu, khảo sát chính thức nào về lĩnh vực này. Lý do là để trở thành tác giả của thể loại này, theo dịch giả Đỗ Ca Sơn, người viết phải vừa là nhà văn, vừa là nhà khoa học và còn phải có cả tầm nhìn đi trước thời đại. Đó là điều hoàn toàn không dễ dàng với số đông các nhà văn thế hệ cũ. Bởi theo nhà thơ Nguyễn Duy, muốn có tác phẩm khoa học giả tưởng thì tác giả của nó phải có giấc mơ khoa học. Những người trưởng thành từ chiến tranh và cách mạng như ông thì chỉ có thể mơ thấy ma và mơ rằng bao giờ cho đến ngày xưa thôi (!).
Đầu năm 2022, lần đầu tiên tại Việt Nam đã có một diễn đàn về khoa học giả tưởng được tổ chức nhân kỷ niệm 194 năm ngày sinh của đại văn hào Jules Verne (1828 - 2022). Tuy nhiên, cơ quan đứng ra tổ chức sự kiện này lại là Hội Trí thức Khoa học và Công nghệ trẻ Việt Nam, còn Hội Nhà văn Việt Nam chỉ là cơ quan phối hợp trên danh nghĩa. Sự kiện này đã được Viện Pháp tại Hà Nội tạo điều kiện về không gian tổ chức và thu hút rất nhiều bạn trẻ đến tham dự. Song, vấn đề không thể dừng ở đây mà công chúng chắc hẳn rất mong đợi một ngày nào đó sẽ có những cuộc thi sáng tác chính thức.

Cần những bước đi song hành giữa văn chương và khoa học
Nếu không có sự song hành giữa khoa học và văn chương, hẳn rằng sẽ khó lòng có được dòng chảy mạnh mẽ của thể loại văn học khoa học giả tưởng. Đó cũng chính là thực tế của những người trong cuộc.
Nhà văn Viết Linh vốn là một giáo viên dạy lịch sử. Khi chuyển sang làm biên tập viên của Nhà xuất bản Kim Đồng, mong muốn của ông là bên cạnh việc nhập khẩu các tác phẩm nước ngoài, dòng văn học này sớm muộn cũng phải có mặt tại Việt Nam. Là người chịu trách nhiệm biên tập mảng sách về khoa học, ông có điều kiện giao lưu, gặp gỡ với rất nhiều nhà khoa học trong đủ mọi lĩnh vực. Nhưng vận động mãi mà chẳng có nhà khoa học thân quen nào chịu động bút, nên ông đã vắt óc suy nghĩ để cho ra đời tập truyện Quả trứng vuông vào cuối thập niên 1960, khi đất nước còn chia cắt.
Hay như nhà địa chất Xô Viết, tác giả tiểu thuyết Lục địa Salnikov, nếu không được các nhà văn Xô Viết động viên, khích lệ thì tác phẩm nổi tiếng, sau này được chuyển thể thành phim, cũng không có cơ hội ra đời. Và nếu không có những cuộc giao lưu, gặp gỡ với các nhà khoa học thì hẳn nhà viết kịch Lưu Quang Vũ cũng không thể cho ra đời vở kịch Hoa cúc xanh trên đầm lầy, kể về hai con người máy đi tìm lại tuổi thơ của những nhân vật nguyên bản đã chết trên đầm lầy do bản thân không còn là những đứa trẻ để có thể đứng chân trên những chiếc lá khổng lồ.

Vậy ai sẽ có thể kết nối giữa các nhà văn và nhà khoa học để tương lai của khoa học giả tưởng tại Việt Nam không tiếp tục chậm trễ?
Có lẽ chính thế hệ trẻ Việt Nam phải chủ động thực hiện việc đó chứ không thể là ai khác. Thế hệ trẻ đương nhiên có quyền ước mơ, khát vọng chế tạo ra những cỗ máy nào đó mà khi chưa thành hiện thực, chúng có thể trở thành những “cỗ máy mơ ước” trong các trang viết văn học của chính họ. Còn với thế hệ các nhà văn trẻ, họ cũng đã quen với công việc viết văn bằng máy vi tính, cùng nguồn dữ liệu tham khảo khổng lồ trên mạng Internet. Vì thế, có lẽ trong một chừng mực nào đó, họ cũng đã tiếp cận với nền khoa học thế giới và cả khoa học tại Việt Nam. Họ cũng cần được các nhà khoa học động viên để viết về những khát vọng, ước mơ cho tương lai, không chỉ của riêng mình.
Một khi văn học nghệ thuật trở nên gần gũi với khoa học công nghệ thì đó sẽ là sức cổ vũ lớn lao cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Việt Nam mà rất nhiều người đã và đang kỳ vọng.

Cùng với sự chủ động của giới trẻ, điều mà ai ai cũng hết sức mong muốn là Hội Nhà văn Việt Nam sớm chính thức đưa lĩnh vực này vào chương trình nghị sự của mình. Có như vậy, chúng ta mới có thể phát triển khoa học giả tưởng tại Việt Nam với đầy đủ các tác giả và tác phẩm như mong muốn. Tuy nhiên, mọi việc không hề dễ dàng để có thể tổ chức ngay các cuộc thi sáng tác. Trước mắt, cần có những khảo sát, đánh giá chính thức về khoa học giả tưởng tại Việt Nam và tổ chức các hội thảo, tọa đàm về khoa học giả tưởng với sự tham gia của các nhà văn, nhà khoa học thiện chí cùng đại diện thế hệ trẻ.



