Bất động sản

Ngổn ngang nhà đất công sau sắp xếp đơn vị hành chính - Bài cuối: Quyết liệt khơi thông nguồn lực hàng nghìn tỉ đồng

Ngô Nguyên Minh • 18/11/2026 07:00

Sự chậm trễ trong sắp xếp, quản lý và sử dụng nhà đất công, có nguyên nhân khách quan từ vướng víu pháp lý. Chính phủ và Bộ, ngành đã sửa đổi, bổ sung, thay thế, ban hành mới nhiều cơ chế, chính sách đặc thù giúp thay đổi nhanh. Thế nhưng, vẫn còn không ít địa phương dậm chân tại chỗ.

Đến lúc phải như mệnh lệnh từ Thủ tướng Chính phủ: “Không được đặt ra các yêu cầu, điều kiện, thủ tục xin ý kiến lòng vòng, làm cản trở việc khai thác, xử lý các cơ sở nhà, đất dôi dư”.

Đất “vàng” bỏ trống

Đây chính là thừa nhận của chính TP.HCM, minh chứng tại tờ trình HĐND vừa qua, về việc quy định trình tự, thủ tục, thẩm quyền thu hồi cơ sở nhà, đất trên địa bàn Thành phố, do cơ quan Trung ương quản lý (HĐND TP.HCM đã thông qua đã thông qua Nghị quyết số 49/2026/NQ-HĐND tại kỳ họp khóa XI nhiệm kỳ 2026–2031).

Theo đó, trên địa bàn Thành phố có khoảng 1.491 lượt cơ sở, địa chỉ cơ sở nhà, đất do các cơ quan, đơn vị Trung ương quản lý với tổng diện tích đất khoảng 11,49 triệu m².

1794834892464_3040376455339045319_3040376455339045319_c9142e6a6fd75745a996942316cbe2fa.jpg
Khu đất số 561 (diện tích 56.443 m2) ở đường Kinh Dương Vương, phường An Lạc được giao cho Tổng Công ty Lương thực Miền Nam - Công ty Cổ phần, nay để không, làm bãi giữ xe và UBND TP.HCM đã thu hồi. Ảnh: N.N.M

Trong đó có có 114 cơ sở, địa chỉ với tổng diện tích khoảng 233.434,85 m² đã được xác định phương án xử lý là thu hồi.

Tuy nhiên, việc phê duyệt phương án thu hồi đối với 114 cơ sở nêu trên không đồng nghĩa với việc thủ tục thu hồi đất đã hoàn tất trên thực tế.

Bởi, để thu hồi trên thực tế, các cơ quan chức năng phải thực hiện chuỗi thủ tục phức tạp: Rà soát hồ sơ, xác định căn cứ thu hồi theo pháp luật về đất đai, ban hành thông báo thu hồi, quyết định thu hồi đất, xử lý tài sản công gắn liền với đất và tổ chức bàn giao, quản lí quỹ đất sau thu hồi.

Và, mặc dù pháp luật đất đai hiện hành đã có căn cứ thu hồi khi đủ điều kiện, nhưng hệ thống văn bản quy phạm pháp luật vẫn thiếu qui định riêng, đầy đủ về trình tự phối hợp liên thông và mốc thời hạn ràng buộc giữa chính quyền Thành phố với các cơ quan Trung ương. Đây là nguyên nhân cốt lõi khiến quá trình xử lí nhiều cơ sở nhà, đất bị kéo dài qua nhiều năm, phụ thuộc vào tiến độ cung cấp hồ sơ, cho ý kiến và xử lý tài sản của cơ quan chủ quản.

“Hệ quả là nhiều cơ sở nhà, đất có vị trí đắc địa bị bỏ trống, lãng phí hoặc sử dụng sai mục đích, làm “đóng băng” nguồn lực đất đai và cản trở việc đưa quỹ đất vào khai thác phục vụ phát triển hạ tầng, nhà ở xã hội, công trình công cộng theo qui hoạch của Thành phố”, UBND TP.HCM đã nêu như vậy.

Câu chuyện “vướng víu” pháp lí dẫn tới trụ sở nhà đất công đắc địa vẫn phải để hoang không chỉ riêng TP.HCM. Theo Thanh tra Chính phủ, số cơ sở nhà, đất dôi dư trên địa bàn tỉnh Lâm Đồng sau khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp tới thời điểm kiểm tra là 421 cơ sở, được chuyển giao cho Trung tâm phát triên quỹ đất và Trung tâm quản lí nhà, chuyển giao cho đơn vị, tổ chức và đơn vị hành chính cấp xã quản lí, xử lí. Nhưng phần lớn chưa được đưa vào khai thác, sử dụng do vướng mắc về công tác bàn giao, hồ sơ pháp lí, qui hoạch, kế hoạch sử dụng đất.

1794834971551_3040376455339045319_3040376455339045319_d59fae746280b886ca3738051b4e91c2.jpg
Cơ sở nhà, đất số 75/4 Phan Văn Hớn, phường Tân Thới Nhất (nay là phường Đông Hưng Thuận), Trung tâm Sâm và Dược liệu TP.HCM chưa chịu bàn giao cho TP.HCM quản lí. Ảnh: T.L

Đến thời điểm thanh tra, cơ quan chức năng Lâm Đồng đã xác định có 158/421 cơ sở với tổng diện tích đất 357.719 m2, diện tích nhà 104.437 m2 có thể đưa vào khai thác, sử dụng. “Trường hợp các cơ sở nhà, đất trên được đưa vào khai thác thì giá trị nguồn lực đất đai được khơi thông ngay”, Thanh tra Chính phủ đã nêu như vậy.

Để hoang không chỉ bởi vướng luật

Thực trạng này xảy ra ở hàng loạt địa phương kể cả trước và sau hợp nhất sắp xếp nhà đất công. Điển hình, tại An Giang có tới 6 cơ sở dôi dư chậm thu hồi, điều chuyển từ 1 đến 5 năm; 3 cơ sở không hoàn thành đấu giá trong 24 tháng, bỏ trống 2,5 năm; 7 điểm trường (tại Phú Quốc) bỏ trống hơn 6 năm; 22 cơ sở nhà, đất bỏ trống từ 6 đến 11 năm.

Sau khi thực hiện sắp xếp lại, xử lí cơ sở nhà, đất, An Giang có 40 cơ sở nhà, đất dôi dư sau khi Trung tâm phát triển quỹ đất tiếp nhận (từ tháng 9/2025) nhưng chưa có phương án sử dụng, để xuống cấp.

Tương tự Quảng Ngãi, có 27 cơ sở nhà, đất bỏ trống, trong đó nhiều cơ sở nhà, đất, nhất là các cơ sở giáo dục, trụ sở, cơ sở sự nghiệp không còn nhu cầu sử dụng. Ở Quảng Trị, 11 trong 13 cơ sở bỏ trống trên 12 tháng, xuống cấp, hư hỏng.

ct1.jpg
Vừa qua, UBND TP. Cần Thơ đã làm việc với các sở, ngành địa phương về xử lí nhà đất công dôi dư. Ảnh: T.L

Còn ở Thanh Hóa, theo Thanh tra Chính phủ, tổng số cơ sở nhà, đất dôi dư sau sắp xếp ở địa phương này là 1.021 cơ sở, với tổng diện tích đất 2.715.938 m2, tổng diện tích sàn sử dụng 509.189 m2.. Trong số đó có 111 cơ sở nhà, đất không còn nhu cầu sử dụng, đang bỏ trống, với tổng diện tích đất 222.321 m2.

Thanh tra Chính phủ đã phải “gợi ý” Thanh Hóa rằng “Qua rà soát có 53 cơ sở có vị trí thuận lợi, có khả năng đưa vào quản lí, sử dụng, khai thác ngay; 58 cơ sở còn lại chủ yếu là trường, điểm trường tại khu vực nông thôn, miền núi, vị trí không thuận lợi, hạ tầng hạn chế, giá trị thương mại thấp, khó khai thác ngay”.

Trung ương chuyển mạnh, địa phương “lình xình” tới bao giờ?

Phân tích về nguyên nhân nhà đất công chậm sắp xếp đưa vào sử dụng, Thanh tra Chính phủ không phủ nhận cả nguyên nhân chủ quan (như đã nêu ở các bài trước) và khách quan như chính sách pháp luật về quản lí, sử dụng cơ sở nhà, đất công còn phức tạp, chưa đồng bộ.

Khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính, tinh gọn tổ chức bộ máy và tô chức mô hình chính quyền địa phương 2 cấp làm phát sinh khối lượng lớn tài sản cần phân loại, xác định hiện trạng pháp lí, nhu cầu sử dụng, thấm quyền quản lí và phương án xử lí cụ thể…

1794835376071_3040376455339045319_3040376455339045319_141a644c1d6aecb6aeba74c5e24ab882.jpg
Một cơ sở nhà đất công đang bỏ hoang ở tỉnh Quảng Trị. Ảnh: T.L

Với nguyên nhân khách quan, theo Công điện hỏa tốc số 68/CĐ-TTg ngày 7/10/2026 của Thủ tướng Chính phủ (về việc đẩy nhanh tiến độ thực hiện xử lí, khai thác nhà, đất dôi dư sau khi sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy, sắp xếp đơn vị hành chính) thì thời gian qua, Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ đã sửa đổi, bổ sung, thay thế, ban hành mới nhiều văn bản qui phạm pháp luật về quản lí, sử dụng tài sản công, ban hành cơ chế, chính sách đặc thù nhằm đẩy nhanh tiến độ sắp xếp, xử lí nhà, đất dôi dư.

Nhờ vậy tới thời điểm trên, số Bộ, cơ quan ngang bộ, cơ quan khác ở trung ương, tỉnh, thành phố đã rất tích cực trong việc xử lí, khai thác nhà, đất dôi dư. Theo số liệu thống kê đến ngày 26/10/2026 của Bộ tài chính thì ở khối bộ, cơ quan Trung ương có 4.320 cơ sở đã hoàn thành, đạt 84,5% chỉ còn 795 cơ sở chưa hoàn thành.

Trong khi đó khối địa phương còn 9.608 cơ sở chưa hoàn thành xử lí, khai thác, chiếm hơn 36% tổng số cơ sở thuộc diện rà soát.

Đáng lưu ý, có nhiều địa phương có tỉ lệ hoàn thành rất thấp như: TP.HCM có 279 cơ sở nhà, đất thuộc diện xử lí nhưng mới hoàn thành 14 cơ sở, đạt 5%; Cà Mau có 390 cơ sở, mới hoàn thành 43 cơ sở, đạt 11%; Quảng Trị mới đạt 11,6%, còn 586 cơ sở chưa hoàn thành; Đà Nẵng mới hoàn thành 305 cơ sở, đạt 24%, còn 965 cơ sở. Gia Lai đạt 36,7%, còn 971 cơ sở; Ninh Bình đạt 37,5%, còn 546 cơ sở; Đồng Tháp đạt 37,7%, còn 235 cơ sở; Cần Thơ đạt 43,9%, Tây Ninh đạt 43,6%, Ninh Bình đạt 37,5% và Đồng Tháp đạt 37,7%.

Tới ngày 2/11/2026 Bộ tài chính lại công khai tiến độ khai thác, xử lí nhà, đất dôi dư. Theo đó có hàng loạt địa phương đã chuyển mình mạnh như Tuyên Quang (đạt 97,8%) Bắc Ninh (96,8%), Lạng Sơn (96,6%), Thái Nguyên (91,7%) Hải Phòng (88,4%), Khánh Hòa (87,4%).

Vậy nhưng còn 7 địa phương vẫn “chưa có tiến triển so với kỳ công khai trước”, trong khi thời hạn Thủ tướng cho phép (hết năm 2026) không còn nhiều.

Không còn “đường lùi” cho địa phương chậm chạp

Tại Công điện hỏa tốc số 68/CĐ-TTg ngày 7/10/2026 Thủ tướng Chính phủ yêu cầu phải hoàn thành trong năm 2026 việc thực hiện khai thác, xử lý nhà, đất dôi dư và đặc biệt là “Không được đặt ra các yêu cầu, điều kiện, thủ tục xin ý kiến lòng vòng làm cản trở việc khai thác, xử lý các cơ sở nhà, đất dôi dư”. Tức tới thời điểm này, thời hạn không còn nhiều và “không có đường lùi” cho những địa phương đang “dậm chân tại chỗ”.

Ngô Nguyên Minh