Thay đổi có tác động lớn nhất đến thị trường xăng dầu tại dự thảo Nghị định mới
Bộ Công Thương tiếp tục hoàn thiện Dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu, phiên bản thứ 15, với nhiều quy định đáng chú ý về điều kiện kinh doanh, cơ chế hình thành giá, hoạt động phân phối và quản lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu.
So với dự thảo lần thứ 14 và cơ chế hiện hành, phương án mới tiếp tục hướng đến thị trường hóa hoạt động kinh doanh xăng dầu, nhưng đồng thời tăng trách nhiệm của doanh nghiệp trong bảo đảm nguồn cung, minh bạch giá và kiểm soát dòng chảy hàng hóa.
Nhiều định hướng lớn vẫn được giữ lại
Đáng chú ý, so với Dự thảo 14 được Bộ Công Thương lấy ý kiến trong tháng 10/2026, nhiều định hướng lớn vẫn được giữ lại. Một trong những thay đổi lớn nhất của dự thảo mới là nâng yêu cầu về năng lực cơ sở vật chất và hệ thống phân phối đối với thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu.

Đặc biệt, thương nhân đầu mối phải có tối thiểu 40 cửa hàng bán lẻ xăng dầu thuộc sở hữu và được cấp Giấy chứng nhận cửa hàng đủ điều kiện bán lẻ xăng dầu còn hiệu lực.
Đây là yêu cầu cao hơn đáng kể so với cơ chế đang áp dụng theo Nghị định 83/2014/NĐ-CP và các văn bản sửa đổi, bổ sung. Theo quy định được điều chỉnh tại Nghị quyết 19/2026/NQ-CP, hệ thống phân phối của thương nhân đầu mối có tối thiểu 10 cửa hàng thuộc sở hữu hoặc thuê. Trong đó, ít nhất 5 cửa hàng thuộc sở hữu, cùng tối thiểu 40 tổng đại lý, đại lý hoặc thương nhân nhận quyền bán lẻ thuộc hệ thống.
Ngoài ra, dự thảo quy định thương nhân đầu mối phải thực hiện tổng nguồn xăng dầu tối thiểu được phân giao, không thấp hơn 300.000m³/năm, trừ nhiên liệu hàng không. Mức tổng nguồn tối thiểu này được áp dụng từ kỳ phân giao năm 2027.
Ở chiều ngược lại, điều kiện đối với thương nhân phân phối được đơn giản hóa đáng kể. Theo Điều 15, thương nhân chỉ cần có cửa hàng bán lẻ xăng dầu thuộc sở hữu hoặc thuê sử dụng, được cấp giấy chứng nhận còn hiệu lực và có hợp đồng với một hoặc nhiều thương nhân cung cấp xăng dầu.
So với điều kiện tại Nghị định 83 và các quy định sửa đổi, bổ sung, đây là bước cắt giảm đáng kể các yêu cầu về kho bãi, phương tiện vận tải, phòng thử nghiệm và quy mô hệ thống phân phối.
Điều này mở rộng khả năng tham gia thị trường cho doanh nghiệp phân phối, nhưng cũng đặt ra yêu cầu kiểm soát chặt chẽ hơn đối với hoạt động mua bán và truy xuất nguồn gốc hàng hóa.
Doanh nghiệp được tự quyết giá, nhưng phải minh bạch chiết khấu
Thay đổi có tác động rộng nhất đến thị trường là cơ chế điều hành giá. Hiện nay, theo hệ thống Nghị định 83/2014/NĐ-CP, Nghị định 95/2021/NĐ-CP và Nghị định 80/2023/NĐ-CP, Nhà nước công bố giá cơ sở và thực hiện điều hành giá bán lẻ theo chu kỳ 7 ngày. Giá bán lẻ tối đa được xác định theo công thức và các yếu tố cấu thành giá do cơ quan quản lý quy định.
Trong khi đó, Dự thảo 15 chuyển sang cơ chế thương nhân chủ động quyết định, công bố và kê khai giá bán theo nguyên tắc thị trường.
Theo Điều 28, giá bán xăng dầu của thương nhân đầu mối được hình thành từ giá mua xăng dầu, chi phí tạo nguồn, chi phí kinh doanh định mức, lợi nhuận và các khoản thuế.
Đáng chú ý, lợi nhuận của thương nhân đầu mối do doanh nghiệp tự xác định, phụ thuộc vào kết quả kinh doanh. Chi phí kinh doanh định mức được Bộ Công Thương rà soát, điều chỉnh theo cơ chế quy định trong dự thảo.
Đối với thương nhân phân phối thuộc hệ thống của thương nhân đầu mối, doanh nghiệp được quyền quyết định giá bán lẻ nhưng không được cao hơn mức giá do thương nhân đầu mối công bố. Thương nhân phân phối có thể bán thấp hơn và không bắt buộc phải tăng giá tương ứng khi đầu mối tăng giá.
Đối với thương nhân phân phối độc lập, giá bán được xác định trên cơ sở giá mua thực tế, chi phí lưu thông và phân phối hợp lý, lợi nhuận do doanh nghiệp tự xác định cùng các khoản thuế, phí.
Dự thảo cũng làm rõ cách xác định giá trong trường hợp thương nhân phân phối mua xăng dầu từ nhiều nguồn. Giá mua phải phản ánh đầy đủ chiết khấu, giảm giá, hàng mua trả lại và các khoản điều chỉnh liên quan. Chi phí lưu thông không được tính trùng với những khoản đã nằm trong giá mua.
Một điểm đáng chú ý khác được cụ thể hóa tại Điều 29 là yêu cầu thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối phải lập, lưu giữ hồ sơ về chính sách chiết khấu, giảm giá và hỗ trợ thương mại.
Hồ sơ phải thể hiện mức chiết khấu, đối tượng áp dụng, phạm vi, điều kiện, thời gian và căn cứ xác định. Thời gian lưu giữ tối thiểu là 5 năm để phục vụ công tác kiểm tra, giám sát của cơ quan quản lý.
Đối với doanh nghiệp đầu mối vừa bán buôn vừa trực tiếp bán lẻ, dự thảo yêu cầu theo dõi riêng doanh thu và chi phí của từng hoạt động, bảo đảm phân bổ chi phí hợp lý, nhất quán, không tính trùng.
Những quy định này có ý nghĩa trong việc làm rõ quan hệ thương mại giữa các khâu trong chuỗi cung ứng, nhất là khi tình trạng chiết khấu thấp hoặc bằng 0 từng gây khó khăn cho nhiều cửa hàng bán lẻ.
Tuy nhiên, quyền tự quyết giá không đồng nghĩa doanh nghiệp được tự do áp đặt giá hoặc thỏa thuận hạn chế cạnh tranh.
Dự thảo giao Bộ Công Thương và UBND cấp tỉnh giám sát dữ liệu kê khai giá, phát hiện dấu hiệu thiết lập giá, phân chia thị trường hoặc tăng giá bất hợp lý. Trường hợp có dấu hiệu vi phạm, cơ quan quản lý có thể yêu cầu doanh nghiệp giải trình, kiểm tra và chuyển thông tin để xử lý theo pháp luật về cạnh tranh, giá.
Đặc biệt, khi điều chỉnh giá, thương nhân phải công bố mức giá mới chậm nhất 30 phút trước thời điểm áp dụng. Việc kê khai giá được thực hiện sau khi giá mới có hiệu lực, chậm nhất vào cuối ngày làm việc tiếp theo. Cơ quan tiếp nhận kê khai không thực hiện thủ tục phê duyệt giá trước khi áp dụng.
Mua bán giữa các thương nhân phân phối được mở rộng, nhưng phải truy xuất được nguồn hàng
Một vấn đề từng gây nhiều tranh luận trong quá trình xây dựng nghị định là việc cho phép thương nhân phân phối mua xăng dầu từ nhiều nguồn và bán lại cho thương nhân phân phối khác.
Dự thảo 14 đã lựa chọn phương án cho phép hoạt động này nhưng đặt ra những điều kiện nhằm hạn chế mua bán lòng vòng. Dự thảo 15 tiếp tục duy trì định hướng đó, đồng thời quy định cụ thể hơn về giao nhận và chuyển quyền sở hữu hàng hóa.
Theo Điều 16, thương nhân phân phối được lựa chọn ký hợp đồng theo hình thức đại lý bán lẻ, nhận quyền thương mại hoặc mua xăng dầu từ một hay nhiều thương nhân cung cấp.
Nếu lựa chọn hình thức đại lý hoặc nhận quyền thương mại, thương nhân phân phối chỉ được ký hợp đồng với một thương nhân đầu mối. Nếu lựa chọn hình thức mua xăng dầu, doanh nghiệp được ký hợp đồng với một hoặc nhiều thương nhân đầu mối, thương nhân phân phối khác.
Đối với hoạt động mua bán giữa các thương nhân phân phối, dự thảo yêu cầu giao dịch phải gắn với việc giao nhận hàng hóa thực tế, chuyển quyền sở hữu và có chứng từ chứng minh nguồn gốc hợp pháp.

Đáng chú ý, hàng hóa không bắt buộc phải đi qua kho của từng doanh nghiệp tham gia giao dịch. Việc chuyển quyền sở hữu đối với xăng dầu đang lưu giữ tại kho có thể được thể hiện bằng chứng từ giao nhận tại kho, có xác nhận của bên giao, bên nhận và chủ kho.
Trường hợp xăng dầu cùng chủng loại được nhập chung bồn, bể, việc xác định nguồn hàng được thực hiện theo phương pháp cân đối nhập - xuất - tồn theo hướng dẫn của Bộ Công Thương.
Dự thảo cũng nghiêm cấm việc mua xăng dầu từ thương nhân phân phối khác nhằm găm giữ, không đưa ra tiêu thụ để tạo khan hiếm giả tạo và bán lại kiếm lợi bất chính.
Như vậy, cơ chế mới tạo thêm lựa chọn nguồn hàng cho doanh nghiệp phân phối, nhưng đồng thời buộc các giao dịch phải có thực chất, có thể kiểm chứng và truy xuất được từng lô hàng.
Một điểm khác đáng chú ý là thương nhân đầu mối không được đơn phương ngừng hoặc giảm lượng cung cấp trái với hợp đồng đã ký. Khi nguồn cung bị hạn chế, việc phân bổ phải căn cứ hợp đồng và các tiêu chí khách quan, công khai, không phân biệt đối xử giữa hệ thống phân phối trực thuộc với các thương nhân phân phối khác.
Quỹ bình ổn giá tiến tới chấm dứt hoạt động
Một trong những nội dung được quan tâm là phương án xử lý Quỹ bình ổn giá xăng dầu.
Cả Dự thảo 14 và Dự thảo 15 đều xác định chấm dứt việc trích lập, chi sử dụng Quỹ từ ngày 1/1/2027, ngoại trừ nguồn ngân sách nhà nước đã tạm ứng cho Quỹ theo Nghị quyết 69/NQ-CP ngày 27/3/2026.
Theo Điều 33 Dự thảo 15, thương nhân phải chốt số dư Quỹ tại doanh nghiệp đến hết ngày liền kề trước ngày nghị định có hiệu lực và chuyển toàn bộ số dư dương vào tài khoản Quỹ do Bộ Tài chính mở tại Kho bạc Nhà nước trong vòng 30 ngày kể từ ngày nghị định có hiệu lực.
Các doanh nghiệp có số dư dương hoặc âm phải thực hiện kiểm toán độc lập chuyên đề về Quỹ trong thời hạn tối đa 12 tháng, làm cơ sở đối chiếu, xử lý chênh lệch và hoàn trả số dư âm theo quy định.
Nhìn tổng thể, Dự thảo 15 tiếp tục đặt nền móng cho một thị trường xăng dầu vận hành theo cơ chế doanh nghiệp tự chủ giá, giảm các khâu trung gian và tăng trách nhiệm cung ứng. Tuy nhiên, hiệu quả của cơ chế mới sẽ phụ thuộc nhiều vào khả năng kiểm soát giá bán buôn, chiết khấu, bảo đảm nguồn hàng và thực thi các quy định cạnh tranh.
Đặc biệt, việc nâng điều kiện đối với thương nhân đầu mối trong khi đơn giản hóa điều kiện của thương nhân phân phối sẽ làm thay đổi đáng kể cấu trúc thị trường. Bởi vậy, yêu cầu đặt ra không chỉ là tạo điều kiện cho doanh nghiệp chủ động kinh doanh mà còn phải bảo đảm cạnh tranh bình đẳng, không để quyền quyết định giá tập trung vào một số chủ thể lớn và đẩy rủi ro về phía doanh nghiệp bán lẻ.
Dự thảo vẫn đang trong quá trình hoàn thiện. Những quy định cuối cùng cần được đánh giá trên cả hai phương diện: khả năng bảo đảm an ninh nguồn cung và khả năng tạo lập môi trường cạnh tranh thực chất cho toàn bộ chuỗi kinh doanh xăng dầu.





