Máy bay An-12 rơi ở Siberia: Vì sao Nga vẫn tin dùng vận tải cơ gần 70 năm tuổi?
Một máy bay An-12 rơi tại tỉnh Kemerovo, tây nam Siberia, tối 17/11, khiến toàn bộ 19 người trên khoang thiệt mạng.
Bộ Quốc phòng Nga nhận định sơ bộ nguyên nhân là trục trặc kĩ thuật. Tai nạn thu hút sự chú ý đến An-12, dòng vận tải cơ quân sự được Liên Xô đưa vào sử dụng năm 1959 và hiện vẫn phục vụ trong quân đội Nga.
Vụ máy bay An-12 rơi gần Kemerovo diễn ra thế nào
Theo Bộ Quốc phòng Nga, vụ máy bay An-12 rơi xảy ra trong một chuyến bay theo kế hoạch. Máy bay rơi xuống một khu vực không có dân cư gần làng Yagunovo. “Trên khoang có 19 người, tính cả tổ bay, tất cả đã thiệt mạng”, cơ quan này thông báo. Các bản tin ban đầu của báo Izvestia và kênh Baza đưa con số 17 người. Một ủy ban của Lực lượng Hàng không Vũ trụ Nga (VKS) đang điều tra tại hiện trường.

Ngày 18/11, Ủy ban Điều tra Nga thông báo khởi tố vụ án hình sự. Vụ án được khởi tố theo điều 351 Bộ luật Hình sự, về tội vi phạm quy tắc bay hoặc chuẩn bị bay. Việc khởi tố nhằm làm rõ vụ việc, chưa có nghĩa đã xác định người vi phạm.
Thống đốc vùng Kuzbass Ilya Seredyuk tới hiện trường và chỉ đạo sở chỉ huy cứu hộ. Lực lượng cứu hộ sau đó đã dập tắt đám cháy tại nơi máy bay rơi.
Diễn biến chi tiết hơn hiện chủ yếu đến từ kênh Baza và chưa được cơ quan điều tra xác nhận. Theo Baza, máy bay chở phụ tùng từ Novosibirsk tới Kansk thuộc vùng Krasnoyarsk. Khi đi được khoảng một phần tư quãng đường, tổ bay phát tín hiệu khẩn cấp và xin hạ cánh tại Kemerovo. Máy bay rơi cách sân bay khoảng 5 km.
Baza dẫn các nguồn tin nêu ba khả năng gây tai nạn. Đó là hỏng bơm nhiên liệu, rò rỉ nhiên liệu dẫn đến cháy động cơ, hoặc trục trặc hệ thống thủy lực. Kênh này cũng cho biết vỏ một trong bốn động cơ đã cháy rụi. Giới chức Nga chưa xác nhận những thông tin trên.
Đây không phải tai nạn vận tải cơ quân sự đầu tiên của Nga trong năm. Ngày 31/3, một chiếc An-26 đâm vào vách đá ở Crimea, khiến toàn bộ 29 người trên khoang thiệt mạng. Phía Nga khi đó cho biết máy bay không bị tấn công.
An-12, vận tải cơ Liên Xô phục vụ gần 70 năm
An-12, tên mã NATO là Cub, do Cục thiết kế Antonov phát triển từ máy bay chở khách An-10. Máy bay cất cánh lần đầu ngày 16/12/1957 và gia nhập quân đội Liên Xô năm 1959. Theo Antonov, 1.243 chiếc đã được sản xuất từ năm 1957 đến năm 1972. Máy bay được chế tạo tại Irkutsk, Voronezh và Tashkent (Uzbekistan), riêng Tashkent làm ra 830 chiếc.
Máy bay có bốn động cơ Ivchenko AI-20. Đây là loại động cơ tuabin dùng để quay cánh quạt, mỗi chiếc có công suất khoảng 4.000 mã lực. An-12 chở được tối đa 20 tấn hàng, khoảng 60 lính dù hoặc 90 - 100 quân nhân, tùy cách bố trí khoang. Tốc độ hành trình khoảng 570km/h. Với tải trọng tối đa, tầm bay khoảng 3.600 km, con số này thay đổi theo phiên bản.
Tổ bay thường gồm 5 - 6 người. Mũi máy bay có buồng kính cho hoa tiêu, một nét quen thuộc trên máy bay Liên Xô thời đó. Một số phiên bản quân sự được lắp tháp pháo ở đuôi với hai pháo NR-23 cỡ 23 mm.
Về kích cỡ và vai trò, An-12 tương đương C-130 Hercules của Mỹ. Trong hơn ba thập niên, đây là vận tải cơ tầm trung tiêu chuẩn của không quân Liên Xô. Trong chiến tranh Afghanistan, An-12 chở thi thể binh sĩ thiệt mạng về nước, nên mang biệt danh “Hoa tulip đen”.
Máy bay cũng được xuất khẩu rộng rãi. Ấn Độ dùng An-12 chở quân lên Ladakh trong chiến tranh biên giới với Trung Quốc năm 1962. Trung Quốc sau này sao chép ngược thiết kế để tạo ra Shaanxi Y-8.
An-12 từng gây lo ngại về an toàn trong hàng không dân dụng. Năm 2009, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) tạm cấm dòng máy bay này. Nước này sau đó cho An-12 bay trở lại kèm một số điều kiện. Từ ngày 1/3/2010, UAE áp dụng lệnh cấm mới sau khi An-12 không vượt qua đánh giá về khả năng đủ điều kiện bay.
Vì sao Nga chưa thay thế được An-12
Báo cáo Không lực Thế giới 2025 của FlightGlobal thống kê tổng cộng 64 chiếc An-12 của Nga. Con số này gồm cả máy bay của hải quân. Một số chiếc là phiên bản tìm kiếm cứu nạn hoặc tác chiến điện tử, chuyên gây nhiễu radar và liên lạc. Việc được xếp vào đội bay đang phục vụ không bảo đảm mọi chiếc đều sẵn sàng cất cánh. Theo chuyên trang quân sự Janes, ảnh vệ tinh ngày 3/6/2025 xác nhận một chiếc An-12 đã bị phá hủy tại căn cứ Olenya. Máy bay trúng đòn trong đợt tập kích UAV của Ukraine ngày 1/6.
Bảo dưỡng là một trở ngại khi máy bay ngày càng cũ. Antonov và đơn vị thiết kế động cơ AI-20 đều có trụ sở tại Ukraine. Từ năm 2014, quan hệ hai nước xấu đi khiến Nga khó tiếp cận hỗ trợ kĩ thuật từ nhà thiết kế gốc. Tháng 4/2026, Euromaidan Press công bố tài liệu nội bộ của công ty sửa chữa máy bay Aviaremont, do công ty phân tích Dallas thu thập. Một văn bản tháng 8/2025 cho biết Nga có khoảng 368 máy bay An-12, An-26 và An-72. Số máy bay này thuộc Bộ Quốc phòng, Vệ binh Quốc gia và Cơ quan An ninh Liên bang (FSB). Trong đó, 143 chiếc cần sửa chữa. Những con số này chưa được kiểm chứng độc lập.
Nga đã lên kế hoạch thay An-12 từ nhiều năm trước. Năm 2018, tạp chí của Tập đoàn Chế tạo Máy bay Thống nhất (UAC) đưa ra một lộ trình cụ thể. Theo tạp chí, phần lớn trong 69 chiếc An-12 khi đó không còn hoạt động. Kế hoạch khi đó đặt mục tiêu loại biên toàn bộ An-12 trước năm 2030 và bắt đầu bàn giao máy bay thay thế từ năm 2026.
Mẫu được chọn là Il-276, có thiết kế chở tới 20 tấn hàng, tương đương An-12. Chương trình này liên tục chậm tiến độ. Nga từng đặt mục tiêu cho Il-276 bay thử từ năm 2023, nhưng kế hoạch không thành hiện thực. Theo trang Frontier India, đến cuối năm 2025 chưa có bằng chứng đáng tin cậy nào về một nguyên mẫu đã được chế tạo. Il-76 vẫn được sản xuất, nhưng đó là vận tải cơ hạng nặng, khó thay vai trò tầm trung của An-12.


