Nga hồi sinh ‘vũ khí thế kỉ trước’ để bảo vệ huyết mạch dầu mỏ trước UAV Ukraine
Trước những đòn UAV tầm xa liên tiếp của Ukraine nhằm vào nhà máy lọc dầu, Nga đang thử nghiệm khí cầu chặn UAV, một kiểu phòng không có từ thời Chiến tranh Thế giới thứ nhất.
Từ độ cao, sức gió đến kích thước mục tiêu, giới phân tích quân sự Ukraine đều chỉ ra những hạn chế khiến tấm lưới bay này khó trở thành một lá chắn đáng tin cậy.
Nhà máy lọc dầu Nga thành tâm điểm đòn UAV
Với Nga, bảo vệ các nhà máy lọc dầu đã trở thành bài toán ngày càng gấp. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), trong 8 tháng đầu năm 2026, trung bình cứ ba ngày lại có một cơ sở lọc dầu Nga trúng đòn. Ukraine ngày càng tung nhiều đợt UAV liên tiếp vào cùng một mục tiêu để xuyên qua lưới bảo vệ và các lớp phòng thủ tại chỗ.
Đến cuối tháng 8, chỉ còn năm nhà máy lớn chưa bị UAV Ukraine chạm tới, tất cả nằm ở Đông Siberia hoặc Viễn Đông, cách biên giới Ukraine từ 3.500 đến 6.500 km. Nhà máy lọc dầu Moscow công suất 250.000 thùng/ngày, bị hư hại nặng hồi tháng 6, được cho là phải ngừng hoạt động tới đầu năm 2027. Theo IEA, để giữ nguồn cung trong nước, Nga lần đầu tiên cấm xuất khẩu dầu diesel, hạ tiêu chuẩn chất lượng nhiên liệu và nhập xăng từ Belarus, Kazakhstan cùng nhiều chuyến hàng đường biển.
Ngày 4/10, Bộ trưởng Quốc phòng Ukraine Yevhen Khmara tuyên bố hơn 51% công suất lọc dầu của Nga đã bị vô hiệu hóa, tăng so với mức 45% mà Bộ Tổng tham mưu nêu cuối tháng 9. Các mục tiêu gần đây gồm nhà máy ở Moscow, Yaroslavl, Saratov và Syzran. Hãng AP lưu ý con số này chưa thể kiểm chứng độc lập, trong khi giới chức Nga không công bố thiệt hại.
Gánh nặng phòng thủ cũng đang đè lên chính các doanh nghiệp vận hành nhà máy Nga. Cuối tháng 8, Tổng thống Vladimir Putin kí sắc lệnh cho phép chính phủ tạm tiếp quản doanh nghiệp hoặc hạ tầng "trọng yếu" nếu chủ sở hữu không có biện pháp an ninh thỏa đáng hoặc chậm khôi phục. Theo IEA, các cơ sở lọc dầu tự chịu trách nhiệm phòng vệ trước các đòn tấn công, nên sắc lệnh này chồng thêm sức ép lên vai doanh nghiệp, bên cạnh chi phí an ninh và sửa chữa ngày một tăng. Khí cầu là một trong những lớp chắn mới được tính tới.
Khí cầu chặn UAV hoạt động ra sao
Theo Defense Express, hệ thống mới gồm hai khí cầu tương đối nhỏ, nối với nhau bằng một tấm lưới đan từ cáp mảnh. UAV lao vào lưới sẽ bị quấn lại hoặc hư hại. Hệ thống được tính toán để triển khai sát, thậm chí bao quanh các cơ sở trọng yếu.
Kênh truyền hình nhà nước Nga Rossiya 1 gần đây phát hình ảnh thử nghiệm một hệ thống tương tự. Theo Kyiv Post, các khí cầu giữ cáp ở trên cao, còn những sợi Kevlar được thả xuống phía dưới để quấn vào cánh quạt UAV và khiến chúng mất kiểm soát. Mục đích của hệ thống có thể không phải chặn toàn bộ UAV, mà buộc chúng phải đổi hướng hoặc bay cao hơn để tránh hàng rào cáp.
Vấn đề là tấm lưới chỉ che được một khoảng không gian nhất định. UAV có thể bay cao hơn rồi tiếp tục hướng tới mục tiêu. Nga vì thế phát triển cơ chế dùng dữ liệu radar để xác định độ cao của UAV, sau đó tự động nâng hoặc hạ tấm lưới qua hệ thống dây neo nhằm đưa nó tới đúng tầng bay.
Ý tưởng này không mới. Tháng 7/2024, công ty Nga Pervyy Dirizhabl giới thiệu hệ thống mang tên “Barrier”. Các khí cầu được cất trong nhà chứa và chỉ được triển khai khi phát hiện UAV tiếp cận. Khi hoạt động, chúng có thể đưa lưới lên độ cao khoảng 250 m. Theo Militarnyi, mỗi khí cầu mang tối đa 30 kg và hoạt động ở độ cao không quá 300 m. Phần lưới bị UAV mắc vào có thể tách ra để thay thế. Công ty khi đó tuyên bố hệ thống đã hoàn tất thử nghiệm và nhận được đơn hàng đầu tiên. Gần đây, một doanh nghiệp hóa chất Nga cũng mở thầu mua khí cầu để bảo vệ cơ sở của mình.
Những lỗ hổng mà lịch sử đã báo trước
Điểm chưa rõ nhất là hệ thống có nâng hoặc hạ tấm lưới đủ nhanh để đón một UAV đang cơ động hay không. Nếu nhiều chiếc cùng lao tới ở các độ cao khác nhau, đúng kiểu Ukraine vẫn tung nhiều đợt vào một mục tiêu, một tấm lưới không thể chặn hết.
Bản thân tấm lưới cũng chưa cho thấy nó đủ sức chặn những UAV lớn. Trong thử nghiệm, Nga được cho là chỉ dùng một mẫu UAV rất nhỏ, gần như đồ chơi. Trong khi đó, theo các ước tính nguồn mở, UAV tầm xa Liutyi của Ukraine có sải cánh khoảng 6,7 m, nặng 250 đến 300 kg và thường mang đầu đạn khoảng 50 kg, một số phiên bản có thể lên tới 75 kg. Defense Express đặt câu hỏi liệu một tấm lưới làm từ cáp mảnh có chịu được cú va chạm của một UAV nặng vài trăm kg bay với tốc độ cao hay không. Thời tiết cũng là một giới hạn khác. Gió mạnh có thể làm khí cầu lệch khỏi vị trí hoặc khiến hệ thống khó giữ được tấm lưới ở đúng độ cao cần thiết.
Khí cầu chắn xuất hiện lần đầu trong Chiến tranh Thế giới thứ nhất và được dùng rộng rãi trong Thế chiến II. Đến năm 1944, riêng Anh đã có gần 3.000 quả. Khi Đức tung bom bay V-1 vào London năm ấy, hàng rào khí cầu được dựng trên các hướng bay vào thủ đô. Kết quả khá khiêm tốn. Theo số liệu chính thức, khí cầu hạ được 231 quả V-1, trong khi pháo phòng không và tiêm kích mỗi bên diệt hơn 1.800 quả. V-1 khi đó bay thấp, thường dưới 600 m, nhưng một số quả được gắn lưỡi cắt cáp ở mép cánh để vượt hàng rào.
Hàng rào ấy còn có cái giá riêng. Bảo tàng Không quân Hoàng gia Anh ghi nhận suốt cuộc chiến, khí cầu hạ 66 máy bay đối phương nhưng cũng làm rơi khoảng 30 máy bay của Anh và đồng minh. Giá trị đáng kể của khí cầu khi đó nằm ở khả năng ép máy bay đối phương lên cao hơn, đưa chúng vào vùng hỏa lực phòng không tập trung.
Hệ thống của Nga dường như đi theo đúng logic ấy. Nhưng nếu tấm lưới chỉ khiến UAV bay cao hơn, phần việc còn lại vẫn thuộc về hệ thống phòng không, thứ mà các đợt UAV dồn dập năm nay đã nhiều lần xuyên thủng.
