Công nghệ quân sự

Vũ khí AI đang bị thổi phồng sức mạnh, vì sao thế giới vẫn phải lo ngại?

Bảo Đăng • 19/11/2026 06:34

Hội nghị rà soát Công ước về một số loại vũ khí thông thường (CCW) đang diễn ra tại Geneva, với nội dung đáng chú ý là khả năng mở đàm phán về luật quốc tế kiểm soát vũ khí tự động sử dụng AI.

Dù nhiều câu chuyện về “robot sát thủ” bị phóng đại hoặc chưa được kiểm chứng, thực tế chiến trường Ukraine cho thấy những lo ngại về loại vũ khí này không phải vô căn cứ.

Hội nghị rà soát CCW lần thứ bảy diễn ra từ ngày 16 đến 20/11, với sự tham gia của 128 nước thành viên. Trọng tâm là hệ thống vũ khí sát thương tự động (LAWS), có khả năng tự lựa chọn và tấn công mục tiêu sau khi được kích hoạt mà không cần con người ra lệnh cho từng lần khai hỏa. Một số hệ thống sử dụng AI để nhận diện và theo dõi mục tiêu.

Các nước sẽ xem xét việc mở đàm phán một hiệp ước có tính ràng buộc pháp lí. Trước đó, vào đầu tháng 9, nhóm chuyên gia chính phủ của CCW đã nhất trí thông qua báo cáo lần đầu đưa ra cách mô tả chung về LAWS. Tuy nhiên, theo Washington Post, Mỹ và Nga đã bác bỏ đề xuất yêu cầu con người kiểm tra các mục tiêu do AI lựa chọn.

752b63f3-1bfc-44ea-9f6c-b8b51d8a2c7e.png
Ảnh minh họa UAV quân sự ứng dụng AI để nhận diện mục tiêu trên chiến trường, trong bối cảnh quốc tế tranh luận về việc kiểm soát vũ khí tự chủ. Ảnh: AI

Geneva đang tranh cãi gì về vũ khí AI?

Theo bài phân tích đăng ngày 17/11 trên tạp chí National Interest, Ireland, Brazil, Na Uy, Áo, Mexico và Vatican thuộc nhóm ủng hộ kiểm soát chặt vũ khí tự động. Ủy ban Chữ thập đỏ Quốc tế (ICRC) và liên minh Stop Killer Robots cũng theo đuổi lập trường này. Theo The Washington Post, đã có 76 quốc gia ủng hộ mở đàm phán về một văn kiện pháp lí có tính ràng buộc.

Ở chiều ngược lại, Mỹ, Nga, Ấn Độ và Thổ Nhĩ Kỳ thiên về các quy tắc tự nguyện do từng quốc gia áp dụng. Theo Reuters, Washington cho rằng luật quốc tế hiện hành đã đủ và đề xuất dành thêm 5 năm để xây dựng một văn kiện không mang tính ràng buộc. Trong khi đó, chủ tịch hội nghị muốn đàm phán một nghị định thư có hiệu lực pháp lí trong vòng 2 năm. Bất đồng xuất hiện ngay ngày khai mạc 16/11, khi Nga phản đối việc cho phép Liên minh châu Âu (EU) và các tổ chức phi chính phủ phát biểu tại hội nghị, khiến phiên họp đình trệ.

Ngày 1/12/2025, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc thông qua nghị quyết về vũ khí sát thương tự động (LAWS) với 164 phiếu thuận, trong khi Mỹ, Nga và Israel nằm trong sáu nước phản đối. Nghị quyết ghi nhận lời kêu gọi đàm phán của Tổng Thư kí Liên Hợp Quốc và đề nghị chuẩn bị cơ sở cho tiến trình này. Tuy nhiên, văn bản chưa chính thức khởi động đàm phán một hiệp ước quốc tế.

Ngày 6/7, phát biểu tại một diễn đàn về AI ở Geneva, Tổng Thư kí Liên Hợp Quốc António Guterres kêu gọi cấm các hệ thống vũ khí tự quyết định tước đoạt mạng sống con người mà không có sự kiểm soát của con người. “Hãy gọi đúng tên chúng. Đó là robot sát thủ”, ông nói. Trong bản tin về sự kiện, UN News còn nhận định vũ khí tự động đã trở nên phổ biến trên chiến trường, nhưng đây là đánh giá của cơ quan báo chí, không phải phát biểu của ông Guterres.

Ba tác giả Lionel Beehner, Jason Warner và Carlos Avila-Mata của National Interest phản bác nhận định này. Dựa trên dữ liệu thu thập được, họ cho rằng “robot sát thủ” vẫn chưa phổ biến trên chiến trường như nhiều người hình dung. Nhóm tác giả cũng chỉ ra một số câu chuyện về vũ khí AI đã bị mô tả sai hoặc phóng đại.

Những câu chuyện vũ khí AI bị thổi phồng

Chiến dịch Mạng nhện (Spiderweb) của Ukraine ngày 1/6/2025 là ví dụ điển hình về sự nhầm lẫn này. Một số bài viết cho rằng UAV tự tìm và tấn công mục tiêu mà không cần con người điều khiển. Tuy nhiên, các UAV FPV thực tế được điều khiển từ xa qua mạng di động 4G/LTE của Nga. Tổng thống Volodymyr Zelensky cho biết chiến dịch huy động 117 UAV cùng số người điều khiển tương ứng. Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), chiến dịch không hoàn toàn tự động. AI nhiều khả năng chỉ hỗ trợ ổn định đường bay và ngắm bắn.

Cuộc tấn công gần làng Lyptsi, tỉnh Kharkiv, tháng 12/2024 cũng bị mô tả sai. Khi đó, lữ đoàn Khartiia của Ukraine sử dụng robot mặt đất và UAV FPV tấn công vị trí quân Nga. Một số bài viết cho rằng các phương tiện này tự quyết định khai hỏa. Tuy nhiên, chúng đều được điều khiển từ xa bởi các kíp vận hành ở tuyến sau, thay vì tự lựa chọn và tấn công mục tiêu.

Một số tuyên bố khác lại thiếu bằng chứng kiểm chứng. Tháng 6/2026, ông Alexander Kokhanovskyy, lãnh đạo công ty Aero Center của Ukraine, kể với New Scientist rằng khoảng hai năm trước, 10 UAV hoàn toàn tự động đã tiêu diệt “vài binh sĩ và một xe tải” của Nga gần Bakhmut. Tuy nhiên, không có video ghi lại cuộc tấn công. Kết quả được ông đưa ra chỉ dựa trên quan sát của UAV trinh sát xuất hiện sau đó.

Tương tự, năm 2023, nhà sản xuất UAV Saker Scout của Ukraine tuyên bố thiết bị này có thể nhận diện 64 loại khí tài quân sự Nga và tự động tấn công mục tiêu. Tuy nhiên, thông tin chỉ đến từ chính nhà sản xuất, chưa có bằng chứng độc lập xác nhận các cuộc tấn công được thực hiện theo cách này.

Theo nhóm tác giả, việc thổi phồng năng lực vũ khí AI có thể phản tác dụng, khiến công chúng hiểu sai mức độ nguy hiểm và làm lệch cuộc tranh luận về vai trò kiểm soát của con người. Đáng lo hơn, những cảnh báo thiếu căn cứ có thể làm suy giảm lòng tin, khiến các mối đe dọa thực sự sau này không được coi trọng. Đây chính là hiệu ứng “chú bé chăn cừu", khi những lời cảnh báo sai lặp lại quá nhiều, người ta có thể không còn tin ngay cả lúc nguy hiểm thực sự xuất hiện.

Vì sao thế giới vẫn phải lo ngại?

Vụ tấn công tại Zaporizhzhia ngày 6/7 lại cho thấy một mối lo có cơ sở, dù một số chi tiết vẫn chưa được xác minh. Theo New York Times, các quan chức và chuyên gia Ukraine cho biết một UAV Molniya của Nga đã sử dụng AI để tự chọn điểm tấn công. Người điều khiển chỉ lập trình cho UAV bay tới một trạm xăng. Khi đến gần, hệ thống tự xác định mục tiêu, nhiều khả năng là bồn khí propan. Tuy nhiên, UAV không vượt qua được một tòa nhà, đâm vào tường và phát nổ, khiến ba dân thường thiệt mạng.

Phía Ukraine sau đó cho phóng viên xem mảnh vỡ của hai UAV cùng loại, bên trong có máy tính Nvidia Jetson Orin. Dữ liệu không được mã hóa, cho phép các nhà điều tra đọc mã phần mềm và xác định những loại mục tiêu UAV được huấn luyện nhận diện. Dù vậy, chưa có báo cáo giám định độc lập đầy đủ về chính chiếc UAV gây thương vong.

Các tác giả của National Interest lưu ý UAV đã tự chọn điểm tấn công và gây thương vong, nhưng không có bằng chứng cho thấy nó chủ động nhắm vào dân thường như một số bài viết ngụ ý. Vụ việc đặt ra câu hỏi về trách nhiệm khi con người chỉ định khu vực, còn máy quyết định mục tiêu cuối cùng. Nếu hệ thống nhận diện sai hoặc bay chệch hướng, việc quy trách nhiệm sẽ trở nên phức tạp.

Theo New York Times, chiếc UAV này bay cùng khoảng năm chiếc khác, không phát tín hiệu vô tuyến. Khả năng tự xử lí giai đoạn cuối giúp chúng tiếp tục tấn công ngay cả khi mất liên lạc do gây nhiễu. Đổi lại, người điều khiển khó can thiệp nếu hệ thống chọn nhầm mục tiêu.

Dù phản đối những câu chuyện bị thổi phồng, nhóm tác giả vẫn cho rằng cần kiểm soát vũ khí tự động. Đến nay, chưa có trường hợp nào được kiểm chứng đầy đủ cho thấy loại vũ khí này tự lựa chọn con người làm mục tiêu rồi sát hại họ. Tuy nhiên, nguy cơ đó hoàn toàn có thể xảy ra. Vũ khí tự động cũng có thể đe dọa cả những nước sở hữu quân đội mạnh, tạo thêm lí do để các cường quốc cùng xây dựng luật kiểm soát.

Hội nghị Geneva dự kiến kết thúc ngày 20/11. Do CCW quyết định theo nguyên tắc đồng thuận, chỉ một nước phản đối cũng có thể ngăn tiến trình đàm phán. Những thông tin thiếu kiểm chứng càng khiến việc tìm tiếng nói chung khó khăn hơn. Trong khi các nước còn tranh cãi về luật lệ, công nghệ cho phép UAV tự chọn mục tiêu vẫn tiếp tục phát triển.

Bảo Đăng