GS. NGND Nguyễn Lân:Học giả của những người thầy và hành trình nửa thế kỷ gieo chữ, trồng người
Khánh Lan•
Nhắc đến cố Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Lân là nhắc đến một tượng đài hiếm có của nền giáo dục nước nhà – người thầy của bao thế hệ nhà giáo, nhà nghiên cứu uyên bác với gia tài từ điển đồ sộ, người cha của "gia đình học giả" lẫy lừng. Nhìn lại hành trình gần một thế kỉ cuộc đời ông chính là ôn lại một giai đoạn rực rỡ và đầy tự hào của trí thức cách mạng Việt Nam.
Tôn sư trọng đạo từ lâu đã trở thành một đạo lý ngàn đời, một mạch nguồn văn hóa bền bỉ chảy trong tâm thức của mỗi người con đất Việt. Trên hành trình vun đắp ngọn lửa tri thức và soi đường cho các thế hệ tương lai, có những con người đã trọn đời tận hiến, hóa thân thành những bậc "đại thụ" vững chãi che bóng mát cho cả một nền giáo dục cách mạng. Trong số những tên tuổi lớn ấy, cố Giáo sư, Nhà giáo Nhân dân Nguyễn Lân hiện lên như một biểu tượng rực rỡ, một tấm gương mẫu mực về lòng yêu nước, tinh thần hiếu học và nhân cách của một người thầy chân chính.
Giáo sư, Nhà giáo nhân dân Nguyễn Lân (14/6/1906 – 7/8/2003)
Cuộc đời gần một thế kỉ của ông là một bản trường ca đẹp đẽ và hào hùng về ý chí vươn lên nghịch cảnh, về sự nghiệp cống hiến không mệt mỏi cho khoa học và giáo dục. Ông không chỉ là người đặt những viên gạch hồng đầu tiên, vững chắc nhất cho ngành Khoa học Sư phạm Việt Nam, để lại một kho tàng từ điển, giáo trình và công trình nghiên cứu đồ sộ bậc nhất, mà còn dựng nên một "nếp nhà" kiểu mẫu – nơi vun đắp và sản sinh ra những người con ưu tú, làm rạng danh trí thức Việt Nam trên trường quốc tế.
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11 đong đầy xúc cảm, chuyên mục Cuộc đời Nhà khoa học trân trọng giới thiệu đến bạn đọc loạt bài dài kỳ: Cố GS.NGND Nguyễn Lân - Học giả của những người thầy và hành trình nửa thế kỷ gieo chữ, trồng người. Chúng ta cùng ngược dòng thời gian để tưởng nhớ, tri ân và khắc họa chân dung một nhân cách lớn, một người thầy của muôn đời.
Sinh ra trong một gia đình Nho học thanh bạch ở Mỹ Hào (Hưng Yên), hành trình vươn lên đỉnh cao học thuật của Nguyễn Lân là bản trường ca phi thường về ý chí tự học. Ít ai biết, trước khi trở thành cây đại thụ của ngành sư phạm, ông từng là một nhà văn, nhà báo sắc sảo với những trang viết mang đậm hơi thở thời đại, làm lay động giới trí thức đầu thế kỉ XX.
Gốc gác quê hương và tuổi thơ nhọc nhằn giữa chốn làng quê
Sinh ngày 14/6/1906 trong một gia đình nhà nho nghèo tại làng Ngọc Lập, xã Phùng Chí Kiên (nay thuộc xã Tân Dân), huyện Mỹ Hào, tỉnh Hưng Yên, cuộc đời thơ ấu của Nguyễn Lân sớm phải chịu đựng những thử thách nghiệt ngã của đói nghèo và thời cuộc. Sớm mồ côi cha từ khi còn rất nhỏ, gánh nặng mưu sinh oằn nặng đè lên đôi vai người mẹ tảo tần. Trong bối cảnh xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX dưới ách đô hộ của thực dân phong kiến, miếng cơm manh áo là bài toán nhọc nhằn đối với mọi gia đình nông dân nghèo. Thế nhưng, chính trong hoàn cảnh ngặt nghèo và thiếu thốn trăm bề ấy, ngọn lửa ham học, khát khao vươn lên bằng con đường tri thức trong cậu thiếu niên Nguyễn Lân lại càng bùng cháy mạnh mẽ và bền bỉ hơn bao giờ hết.
Gia đình cố Giáo sư, Nhà giáo nhân dân Nguyễn Lân khi còn trẻ.
Không có điều kiện kinh tế dư dả để theo học tại những ngôi trường danh giá ở thành thị từ thủa nhỏ, bằng sự thông minh sẵn có và ý chí sắt đá, ông đã tự mình tìm tòi, chắt chiu từng cơ hội nhỏ nhất để học tập. Ông tranh thủ từng phút giây ban ngày để phụ giúp gia đình, ban đêm mượn sách vở của bạn bè, họ hàng để tự học chữ Hán, chữ Pháp và chữ Quốc ngữ. Ý chí vượt khó phi thường ấy chính là bước đệm đầu tiên, tạo nên một nền tảng tư duy vững chắc, giúp ông vượt qua các kỳ thi tuyển gắt gao để bước chân vào những ngôi trường trung học lớn của xứ Bắc Kỳ lúc bấy giờ.
Việc thi đỗ vào Trường Bưởi (nay là Trường THPT Chu Văn An, Hà Nội) – cái nôi đào tạo nhiều trí thức, danh nhân lớn của đất nước thời bấy giờ – là một bước ngoặt lớn đối với cuộc đời của Nguyễn Lân. Tại ngôi trường mang đậm dấu ấn lịch sử này, dưới sự dìu dắt của các thầy cô giáo tài năng và qua việc tiếp cận với tinh hoa văn hóa Tây học kết hợp cùng truyền thống phương Đông, tư duy khoa học, lòng yêu nước và khát vọng cống hiến bắt đầu nảy mầm mạnh mẽ trong tâm hồn người thanh niên trẻ.
Tuy nhiên, cuộc đời sinh viên của ông không trải thảm hoa. Để có tiền trang trải cho việc học tập và sinh hoạt tại nơi đất khách quê người, ngoài giờ lên lớp, ông phải nhận làm gia sư, dịch tài liệu, viết bài cho các ấn phẩm báo chí. Sự bận rộn và khó khăn về vật chất không những không làm nhụt chí mà ngược lại, nó rèn luyện cho ông một kỉ luật lao động khắt khe, tinh thần tự học suốt đời và một nghị lực sống kiên cường. Trong hồi ức của nhiều bạn bè cùng trang lứa, hình ảnh một nam sinh miệt mài bên chiếc đèn dầu thâu đêm suốt sáng, bên những tập tài liệu dày cộp đã trở thành một biểu tượng quen thuộc và đầy cảm phục.
Ngòi bút sắc sảo của một nhà văn, nhà báo trẻ tuổi
Ít ai nhớ rằng, trước khi gắn trọn cuộc đời mình với bục giảng và những trang giáo án sư phạm, Nguyễn Lân từng bước chân vào làng văn, làng báo với tư cách là một cây bút đầy triển vọng, mang trong mình bầu nhiệt huyết sục sôi của tuổi trẻ đương thời. Đối với thế hệ trí thức những năm 1920 - 1930, văn chương và báo chí không chỉ là sân chơi nghệ thuật mà còn là diễn đàn để bày tỏ thái độ trước thời cuộc, thức tỉnh lòng tự tôn dân tộc.
Năm 1925, khi mới tròn 19 tuổi, ông đã cho ra mắt cuốn tiểu thuyết Cậu bé nhà quê. Tác phẩm mang hơi thở chân thực, mộc mạc nhưng vô cùng sâu sắc về đời sống nông thôn Việt Nam dưới ách áp bức và tâm tư, trăn trở của giới trẻ trước ngưỡng cửa đổi thay của xã hội đã nhanh chóng thu hút sự chú ý đặc biệt của giới phê bình văn học lúc bấy giờ.
Học giả Phạm Quỳnh – chủ bút tạp chí Nam Phong danh tiếng và là một nhà tư tưởng lớn của thời kỳ đó – khi bàn về các sáng tác văn xuôi mang phong vị mới lúc bấy giờ đã dành những lời nhận xét tinh tế cho thế hệ cây bút trẻ:
“
Một cây bút trẻ tuổi đầy triển vọng ở chốn thôn quê, đem cái chân chất, mộc mạc mà sâu sắc của hồn quê đưa vào văn chương một cách đầy sinh khí.
- Phạm Quỳnh
Cuốn sách không chỉ khẳng định tài năng văn chương sớm nở và bút lực dồi dào của tác giả trẻ Nguyễn Lân, mà còn ghi dấu ấn của một ngòi bút giàu tinh thần nhân văn, luôn hướng ngòi bút về cội nguồn dân tộc và những mảnh đời lầm than, cơ cực trong xã hội cũ. Việc viết văn, làm báo trong giai đoạn tuổi trẻ đối với ông không chỉ để thỏa chí tang bồng hay bộc lộ tài năng nghệ thuật cá nhân, mà còn là phương tiện sắc bén để gióng lên tiếng nói thức tỉnh lòng yêu nước.
Lựa chọn bục giảng như một sứ mệnh thiêng liêng cao cả
Sau khi hoàn thành xuất sắc chương trình học và tốt nghiệp thủ khoa Trường Cao đẳng Sư phạm Đông Dương – một vị trí và danh hiệu mơ ước đối với bất kì thanh niên trí thức nào thời điểm đó, Nguyễn Lân đứng trước ngã rẽ cuộc đời. Thay vì lựa chọn con đường quan lộ dễ dàng, hưởng những bổng lộc chốn quan trường dưới sự bảo hộ của chế độ thực dân để có một cuộc sống an nhàn, vinh thân phì gia, ông đã kiên định lựa chọn con đường gian khó hơn nhưng đầy cao cả: đứng trên bục giảng, coi sự nghiệp giáo dục là sứ mệnh trọng đại suốt cuộc đời.
Từ những mái trường danh tiếng ở miền Trung như Trường Quốc Học Huế, Đồng Khánh cho đến các ngôi trường trung học tại Hà Nội như Trường Thăng Long, ông đã trực tiếp truyền thụ tri thức khoa học hiện đại và khơi dậy ngọn lửa yêu nước nồng nàn cho bao thế hệ học trò. Trong những lớp học đầy ắp ánh sáng tri thức ấy, có những thanh niên ưu tú sau này đã trưởng thành, trở thành những vị tướng tài ba xuất chúng trên mặt trận quân sự, những nhà lãnh đạo kiệt xuất của Đảng và Nhà nước, cùng những danh nhân văn hóa lớn của đất nước như Đại tướng Võ Nguyên Giáp, nhà thơ Tố Hữu...
Vợ chồng Giáo sư Nguyễn Lân chụp ảnh cùng 7 người con đều là Giáo sư, Phó giáo sư thành danh.
Đối với các thế hệ học trò lúc bấy giờ, người thầy giáo trẻ tuổi không chỉ truyền dạy những kiến thức khoa học uyên bác mà còn dạy cách làm người, tinh thần thượng võ, ý chí kiên định và lòng tự tôn dân tộc sâu sắc. Sinh thời, nhà thơ Tố Hữu – một trong những người học trò cũ từng chịu ảnh hưởng sâu sắc bởi nhân cách và phong cách của các thầy giáo thế hệ đi trước – đã đúc kết về đạo lý tôn sư trọng đạo và phẩm chất của những người thầy chân chính qua những vần thơ tri ân:
“
Dạy chữ sáng ngời thời đại mới Trồng người cao đẹp đức tài nay Bụi trần danh lợi không vương vấn Lẽ sống tình thương chẳng mượn vay
– Nhà thơ Tố Hữu
Những năm tháng đứng lớp miệt mài trước Cách mạng tháng Tám chính là khoảng thời gian quý giá giúp ông rèn giũa bản lĩnh chính trị, hoàn thiện tư duy sư phạm và xây dựng nên phong cách giáo dục đặc trưng của một người thầy mẫu mực. Ông luôn tâm niệm rằng giáo dục chân chính không thể tách rời thực tiễn đời sống xã hội và phải vun đắp đạo đức, nhân cách làm người trước khi dạy chữ nghĩa. Chính triết lý nhân văn sâu sắc ấy đã tạo nên sức hút đặc biệt trong từng bài giảng của ông, khiến các thế hệ học sinh luôn dành cho ông sự kính trọng tuyệt đối và tình cảm yêu mến sâu sắc.
Hướng tới ánh sáng của nền giáo dục cách mạng độc lập
Bước ngoặt vĩ đại của Cách mạng tháng Tám năm 1945 đã mở ra một chương mới hoàn toàn rực rỡ, đầy tự hào trong cuộc đời và sự nghiệp của Nguyễn Lân. Đem toàn bộ trí tuệ, tâm huyết, tài năng cùng bầu nhiệt huyết của tuổi thanh xuân phục vụ cho nền giáo dục của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa vừa mới giành được độc lập, ông không quản ngại bất kì gian khổ hay hiểm nguy nào. Sẵn sàng dấn thân vào những vùng chiến khu gian khó, ông cùng các đồng nghiệp xắn tay áo xây dựng hệ thống trường lớp từ những ngày đầu móng nước non còn non trẻ và đầy rẫy những thách thức của thù trong giặc ngoài.
Về sau, khi nhắc lại những năm tháng rèn giũa các con trong gia đình cũng như triết lý đối nhân xử thế trên bục giảng, cố Giáo sư thường xuyên nhắc nhở các thế hệ nối tiếp về cốt cách của một người làm công tác trồng người. PGS.TS Nguyễn Lân Cường (con trai thứ của cố Giáo sư) khi hồi tưởng lại những lời răn dạy của cha mình đã từng chia sẻ một trích dẫn đắt giá, thể hiện rõ nguyên tắc sống và làm nghề của ông:
“
Bố tôi luôn dặn chúng tôi và các học trò rằng: 'Làm nghề giáo trước hết phải có cái tâm trong sáng và lòng nhân ái. Tri thức có thể nạp thêm theo năm tháng, nhưng nhân cách và đạo đức làm người nếu không giữ gìn thì không cách gì đứng trên bục giảng để dạy người khác được'.
– cố PGS.TS Nguyễn Lân Cường
Từ một cậu học trò nghèo khổ ở vùng quê Hưng Yên, vượt qua bao giông bão cuộc đời, bao thăng trầm thời cuộc để vươn lên trở thành một trí thức uyên bác hàng đầu, hành trình của Nguyễn Lân trong chặng đường trước năm 1945 không chỉ là câu chuyện cá nhân đầy cảm động về ý chí vươn lên nghịch cảnh, mà còn là bản lề lịch sử quan trọng đưa ông bước vào hàng ngũ những người khai mở nền giáo dục cách mạng Việt Nam. Những năm tháng tôi luyện trong lửa đạn và phong trào cách mạng ấy đã đúc kết nên một nhân cách lớn, một "học giả của những người thầy" chuẩn bị bước vào giai đoạn hoàng kim của sự nghiệp cống hiến trọn đời cho sự nghiệp trồng người ở các chương tiếp theo của lịch sử nước nhà.