Thời sự

PGS.TS Đỗ Văn Hùng: AI không làm mất đi vị thế của người thầy!

Tuyết Nhung (thực hiện) • 20/11/2026 07:30

Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, PGS.TS. Đỗ Văn Hùng đã chia sẻ với Một Thế Giới góc nhìn về sự dịch chuyển vai trò của người thầy trong kỉ nguyên AI, những giá trị nhân văn bất biến của nghề giáo và hành trang làm chủ tri thức cho thế hệ trẻ.

Nhân dịp kỉ niệm Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, Tạp chí Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với PGS.TS. Đỗ Văn Hùng, Trưởng khoa Quản trị thông tin, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Từ góc nhìn của một chuyên gia đầu ngành về quản trị tri thức và chuyển đổi số, PGS.TS đã chia sẻ những góc nhìn sâu sắc về sự dịch chuyển vai trò của người thầy trong kỉ nguyên trí tuệ nhân tạo (AI), những giá trị nhân văn bất biến của nghề giáo và sứ mệnh của nguồn nhân lực thông tin trong thế giới dữ liệu.

hung.jpg
PGS.TS. Đỗ Văn Hùng, Trưởng khoa Quản trị thông tin, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Tái định nghĩa vai trò người thầy trong kỉ nguyên AI

- Thưa PGS.TS. Đỗ Văn Hùng, ngày nay chỉ với vài giây tương tác cùng AI, sinh viên đã có thể tiếp cận một lượng tri thức khổng lồ. Từ góc nhìn của một chuyên gia về quản trị thông tin và chuyển đổi số, thầy nhìn nhận sự thay đổi này đang định hình lại vai trò và sứ mệnh của người thầy đại học như thế nào?

- PGS.TS. Đỗ Văn Hùng: Chúng ta đang chứng kiến một sự chuyển dịch rất căn bản trong giáo dục đại học. Trước đây, người thầy thường được định vị là người nắm giữ và truyền đạt tri thức. Nhưng ngày nay, sinh viên có thể dùng AI để giải mã một lí thuyết, phân tích một vấn đề hay hoàn thiện một bài viết chỉ trong vài phút. AI không còn là công nghệ của tương lai, mà đã đi sâu vào đời sống học thuật hiện tại.

Tuy nhiên, câu hỏi cốt lõi không phải là AI trả lời được bao nhiêu vấn đề, mà là sinh viên có thực sự thấu hiểu những câu trả lời ấy hay không. Một sinh viên có thể dùng AI để tạo ra một bài luận xuất sắc, nhưng nếu không thể giải thích, phản biện hay bảo vệ lập luận của chính mình, đó không phải là kết quả của một quá trình học tập thực chất.

Tôi cho rằng AI không làm mất đi vị thế của người thầy, mà buộc chúng ta phải tái định nghĩa phương thức thực hiện sứ mệnh của mình. Nếu trước kia giảng viên chủ yếu giúp người học tiếp cận và lĩnh hội kiến thức, thì nay chúng ta phải dẫn dắt các em biết cách đặt câu hỏi, phát hiện vấn đề, kiểm chứng thông tin, tư duy độc lập và vận dụng tri thức vào thực tiễn. Khi câu trả lời trở nên quá dễ dàng, chính năng lực đặt câu hỏi đúng và tư duy độc lập mới là thứ tạo nên giá trị khác biệt.

Điều này tất yếu đòi hỏi giáo dục đại học phải đổi mới toàn diện cách dạy và cách đánh giá. Chúng ta không thể mãi kiểm tra khả năng ghi nhớ, điều mà máy móc làm tốt hơn con người rất nhiều, mà phải chú trọng vào năng lực phân tích, lập luận, sáng tạo và giải quyết vấn đề trong những tình huống cụ thể.

Dẫu vậy, không vì thế mà chúng ta xem nhẹ kiến thức nền tảng. Muốn làm chủ AI, người học buộc phải có chuyên môn đủ vững để nhận diện thông tin sai lệch, thẩm định chất lượng câu trả lời và đưa ra quyết định của riêng mình.

Khi AI ngày càng đảm nhận nhiều tác vụ của nhân sự mới vào nghề, sinh viên tốt nghiệp không thể chỉ dừng lại ở năng lực của một người tập sự. Giáo dục đại học phải giúp các em hình thành sớm tư duy của một nhân sự có kinh nghiệm: biết phát hiện vấn đề, phản biện, ra quyết định và kiến tạo giá trị cùng AI.

Với tôi, AI là cơ hội quý giá để người thầy giảm bớt thời gian cho những công việc truyền đạt lặp lại, từ đó dành trọn tâm sức cho việc hướng dẫn, đối thoại, truyền cảm hứng và khai phóng tiềm năng của từng cá nhân. Đại học không nên là nơi AI suy nghĩ thay sinh viên, mà phải là nơi sinh viên học cách tư duy sắc bén hơn cùng AI.

- Khi công nghệ ngày càng tinh vi trong việc hỗ trợ giảng dạy, nghiên cứu và thậm chí đưa ra lời khuyên, đâu là những giá trị cốt lõi mà AI khó lòng thay thế ở một người thầy, đặc biệt là trong môi trường giáo dục nhân văn, thưa thầy?

- PGS.TS. Đỗ Văn Hùng: Chúng ta cần phân biệt rạch ròi giữa hai khái niệm: cung cấp kiến thức và giáo dục một con người. AI có thể diễn giải một học thuyết rất mạch lạc, thiết kế một bài giảng lôi cuốn, thậm chí đưa ra những lời khuyên hợp lí. Thế nhưng, người thầy còn gánh vác một sứ mệnh thiêng liêng hơn: đồng hành với sinh viên trên hành trình trưởng thành.

Trong thực tiễn đứng lớp, tôi nhận thấy mỗi sinh viên bước vào giảng đường với một xuất phát điểm, năng lực và hoàn cảnh riêng biệt. Có những em học lực rất tốt nhưng lại thiếu tự tin; có những em chưa thực sự nổi bật về điểm số nhưng lại ẩn chứa sự tò mò, tinh thần cầu tiến và nội lực phát triển mạnh mẽ. Điều quyết định nằm ở chỗ người thầy có đủ tinh tế để nhận ra những tố chất ấy và trao cho các em điểm tựa để bứt phá hay không.

Đôi khi, chỉ một lời động viên đúng lúc, một sự ghi nhận chân thành hay một cơ hội được trao đi có thể làm thay đổi cả quỹ đạo cuộc đời một con người. Kiến thức chuyên môn theo thời gian có thể phai nhạt, nhưng cảm giác được thầy cô tin tưởng và khích lệ sẽ theo các em đi suốt hành trình nghề nghiệp. Một người thầy giỏi không chỉ giúp học trò biết nhiều hơn, mà quan trọng hơn là giúp các em tin rằng mình có thể trở thành một phiên bản tốt đẹp hơn của chính mình.

Đặc biệt, trong môi trường giáo dục khoa học xã hội và nhân văn, việc gìn giữ tinh thần tôn trọng con người, sự cởi mở trong tư duy, khả năng lắng nghe và thấu cảm với những khác biệt của người học càng trở nên tối quan trọng.

Tôi không đặt công nghệ ở thế đối lập với các giá trị truyền thống. Ngược lại, chúng ta cần tận dụng công nghệ như một đòn bẩy để cá nhân hóa việc học và mở rộng cơ hội phát triển cho sinh viên. Công nghệ có thể là trợ thủ đắc lực, nhưng sự tận tâm, trách nhiệm và sợi dây kết nối thầy - trò được bồi đắp qua năm tháng vẫn mãi là những giá trị độc bản của nghề giáo.

Tôi mong sinh viên giữ vững ba hành trang!

- Là một nhà nghiên cứu sâu về quản trị tri thức, thầy luôn nhìn nhận giáo dục là quá trình kiến tạo và chia sẻ tri thức. Trong suốt hành trình cầm phấn của mình, đâu là điều thầy mong muốn khắc sâu nhất trong tâm trí các thế hệ sinh viên?

- PGS.TS. Đỗ Văn Hùng: Nếu phải gói gọn lại, tôi mong sinh viên của mình luôn giữ vững ba hành trang: tư duy độc lập, tinh thần tự học sáng tạo, cùng những giá trị nhân văn và trách nhiệm phụng sự cộng đồng.

Tôi muốn các em có tư duy độc lập để không dễ dàng tiếp nhận một cách thụ động bất kì thông tin nào, kể cả điều đó đến từ giảng viên hay từ AI. Tôi mong các em có nội lực tự học để liên tục làm mới bản thân trong một thế giới biến đổi không ngừng. Và trên hết, tôi kì vọng các em luôn biết thấu cảm với xung quanh, dùng tri thức và năng lực của mình để kiến tạo những giá trị tốt đẹp cho xã hội.

718138485_1655062819086549_1873512801698088676_n.jpg
PGS.TS. Đỗ Văn Hùng, Trưởng khoa Quản trị thông tin, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội).

Tôi vẫn luôn tâm niệm rằng giáo dục không phải là nhồi nhét để sinh viên biết tất cả những gì người thầy biết, mà là trao cho các em năng lực tự tìm kiếm, khám phá và sản sinh ra tri thức mới. Bởi vậy, tôi luôn nỗ lực xây dựng lớp học thành một không gian mở, nơi sinh viên được khuyến khích đặt câu hỏi, tranh luận, thử nghiệm những ý tưởng táo bạo và sẵn sàng phản biện lại giảng viên bằng lập luận, dẫn chứng thuyết phục.

Để làm được điều đó, hệ sinh thái giáo dục phải tôn trọng sự khác biệt và cổ vũ sáng tạo. Tôi dành sự quan tâm đặc biệt cho giáo dục mở và khoa học mở, bởi tri thức chỉ thực sự thăng hoa khi được chia sẻ, kiểm chứng và tiếp nối.

Các học liệu mở, khóa học trực tuyến mở hay công trình nghiên cứu truy cập mở sẽ xóa nhòa rào cản, mở rộng cánh cửa tri thức cho số đông. Tuy nhiên, mở nguồn lực thôi chưa đủ, nhiệm vụ của nhà trường là trang bị cho người học bộ lọc để tiếp cận, thẩm định và tái tạo tri thức.

Niềm hạnh phúc lớn nhất của đời nhà giáo là được chứng kiến sự trưởng thành của học trò. Trong những dịp hội ngộ cựu sinh viên sau nhiều năm ra trường, tôi luôn xúc động khi thấy những cô cậu sinh viên rụt rè ngày nào nay đã trở thành những nhà quản lí, chuyên gia, nhà nghiên cứu uy tín, đang đóng góp thiết thực cho xã hội.

Điều trân quý hơn cả là các em vẫn tìm về, vẫn giữ trọn tình cảm với mái trường, sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm và dìu dắt các thế hệ đàn em. Khoảnh khắc ấy giúp tôi thấm thía rằng: di sản quý giá nhất của người thầy không chỉ nằm ở những trang giáo án hay công trình nghiên cứu, mà chính là những giá trị tốt đẹp tiếp tục được nảy mầm và lan tỏa trong cuộc đời của mỗi thế hệ học trò.

- Trong bối cảnh AI đang tái cấu trúc toàn diện cách thức con người học tập và lao động, sinh viên ngành Quản trị thông tin cần chuẩn bị hành trang năng lực gì để chủ động kiến tạo tương lai? Thầy có thông điệp gì muốn gửi gắm tới các bạn trẻ đang theo đuổi lĩnh vực này?

- PGS.TS. Đỗ Văn Hùng: Tôi thường chia sẻ với sinh viên rằng các em đang lựa chọn một ngành học giữ vai trò xương sống trong tương lai. Nhân loại đang sống trong kỉ nguyên bùng nổ dữ liệu với tốc độ chưa từng có, nhưng sở hữu nhiều dữ liệu không đồng nghĩa với việc sở hữu nhiều tri thức, và nắm giữ dữ liệu cũng không tự nhiên tạo ra giá trị.

Dữ liệu là một loại tài nguyên vô cùng đặc biệt. Nếu thiếu vắng năng lực thu thập, tổ chức, xử lí và phân tích, những kho dữ liệu khổng lồ sẽ chỉ là những tập hợp rời rạc, thậm chí biến thành những "bãi rác số". Ngược lại, khi được quản trị bài bản, dữ liệu sẽ chuyển hóa thành thông tin tinh túy, tri thức mới, năng lực dự báo và những quyết sách mang tính chiến lược.

Dữ liệu chỉ là tài nguyên thô; chính năng lực quản trị và chuyển hóa dữ liệu thành tri thức mới biến nó thành tài sản thực sự. Ở tầm vĩ mô, năng lực khai thác dữ liệu chính là động lực cốt lõi để phát triển kinh tế tri thức và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Chính vì lẽ đó, ngành Quản trị thông tin đang đứng trước một vận hội lớn chưa từng có. Nếu trước đây, lĩnh vực thông tin - thư viện thường được nhìn nhận gói gọn trong công tác lưu trữ và cung cấp tài liệu, thì nay biên giới nghề nghiệp đã mở rộng sang quản trị dữ liệu, kiến trúc thông tin, phát triển hệ thống tri thức, ứng dụng AI và làm cầu nối giữa công nghệ với nhu cầu của tổ chức, xã hội.

Người làm quản trị thông tin thế hệ mới không chỉ giúp người dùng tìm thấy dữ liệu, mà phải giúp họ hiểu đúng bản chất và chuyển hóa thông tin thành giá trị gia tăng.

Đây cũng là triết lí đào tạo cốt lõi tại Khoa Quản trị thông tin. Trên nền tảng học thuật vững chắc, chúng tôi đang đẩy mạnh các mũi nhọn về quản trị dữ liệu, quản trị tri thức, AI, chuyển đổi số, nhân văn số và khoa học mở, nhằm đào tạo ra lớp nhân lực vừa tinh thông chuyên môn, am hiểu công nghệ, vừa có tư duy liên ngành sắc bén.

Bên cạnh đó, tôi đặc biệt lưu tâm đến một thách thức mới: sự bất bình đẳng trong giáo dục số. Nếu trước kia khoảng cách nằm ở hạ tầng thiết bị và đường truyền Internet, thì ngày nay sự phân hóa lại nằm ở môi trường học thuật và năng lực làm chủ AI.

Cùng sử dụng một công cụ AI, nhưng sinh viên biết đặt câu hỏi sâu, biết kiểm chứng và phát triển ý tưởng sẽ gặt hái giá trị hoàn toàn khác với người chỉ biết sao chép máy móc. Qua chương trình hợp tác chiến lược giữa Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn với Tập đoàn Meta, chúng tôi càng khẳng định rằng: đầu tư cho năng lực con người quan trọng không kém đầu tư cho hạ tầng kĩ thuật.

Nhân dịp này, tôi muốn nhắn nhủ tới các bạn sinh viên rằng hãy bước đi trên con đường mình đã chọn với sự tự tin và một tầm nhìn khoáng đạt. Đừng tự đóng khung bản thân trong những vị trí việc làm lối mòn, bởi không gian phát triển của ngành Quản trị thông tin trong tương lai là vô cùng rộng mở.

Và điều sau cùng tôi mong các em luôn khắc ghi: Đừng chỉ học cách sử dụng những công cụ AI hiện hữu, hãy học cách làm chủ tư duy của chính mình để sẵn sàng đón đầu cả những công nghệ chưa từng xuất hiện.

Hãy để công nghệ chắp cánh giúp chúng ta thông minh hơn, nhưng tuyệt đối không đánh mất những giá trị cốt lõi làm nên phẩm giá con người. Bởi suy cho cùng, thước đo giá trị của thời đại không nằm ở việc chúng ta sở hữu bao nhiêu công nghệ tối tân, mà nằm ở việc chúng ta dùng tri thức và công nghệ ấy để kiến tạo những điều tốt đẹp gì cho bản thân và cộng đồng.

Trân trọng cảm ơn PGS.TS. Đỗ Văn Hùng về những chia sẻ đầy tâm huyết. Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, kính chúc thầy luôn dồi dào sức khỏe, giữ mãi ngọn lửa đam mê trên bục giảng và gặt hái thêm nhiều thành công trong sự nghiệp trồng người!

Tuyết Nhung (thực hiện)